Fréttablaðið - 29.11.2019, Blaðsíða 29

Í DAG
Þórlindur
Kjartansson
Tryggðu þér áskrift
DOMINO’S DEILD KARLA
Í KVÖLD 20:10
KAUPTU STAKAN LEIK:
DOMINO’S
KÖRFUBOLTAKVÖLD
Í KVÖLD 22:10
Frægt er hversu illa lottóvinnings-höfum gengur oft að haldast á því ríkidæmi sem þeim áskotnast í svip-
hendingu þegar tölurnar þeirra sogast
upp í plaströr í sjónvarpinu. Algengt er að
jafnvel fólk sem vinnur tugi og hundruð
milljóna sólundi því öllu á undra-
skömmum tíma og standi eftir jafn slyppt
og snautt og það var áður. Eins eru mörg
dæmi um samfélög þar sem verðmætar
auðlindir uppgötvast en happafengurinn
snýst á örstuttum tíma upp í sannkallaða
hefndargjöf.
Peningar og ríkidæmi
Það er ágætt kappsmál hjá bæði einstakl-
ingum og þjóðum að öðlast efnahagslegt
sjálfstæði og jafnvel ríkidæmi. En hvort
sem litið er til einstaklinga eða samfélaga,
þá skiptir ekki bara máli hvort það tekst
að verða auðugur. Það skiptir líka máli
hvernig það er gert. Það eru ýmsar leiðir
sem þjóðir geta farið til þess að öðlast
efnahagslega velsæld; þá sem mælist
í landsframleiðslu á mann og ýmsum
öðrum þjóðhagslegum útreiknistærðum.
Samkvæmt slíkum tölum eru olíurík
lönd við Persaf lóa meðal þeirra allra
auðugustu en líka ýmis smáríki sem eru
þekktari fyrir að bjóða upp á ýmiss konar
siðferðislega vafasama fjármálaþjónustu.
En þessi samfélög eru ekki endilega
„rík“ þótt þar sé mikið af peningum.
Í hagfræðinni er gjarnan talað um „hol-
lensku veikina“ sem lagst getur á sam-
félög sem skyndilega komast yfir mikil
efnahagsleg verðmæti. Þegar það gerist
þá dregur mjög úr hvatanum til þess að
skapa nýjungar, beita hugviti og sköp-
unargáfu. Þá er nefnilega hægt að græða
miklu meira á því að koma sér í góða
aðstöðu til að hafa aðgang að peningum
heldur en að búa til eitthvað sjálfur. Sem
sagt, það verður miklu meira upp úr því
að hafa að reyna að ná til sín verðmætum
heldur en að skapa þau. Þetta hefur marg-
háttuð áhrif á samfélög; og allf lest mjög
neikvæð. Ýmiss konar spilling er líkleg til
þess að byrja að grassera í þannig sam-
félögum; og ekki einungis sú sem felst í
ólöglegum og siðlausum athöfnum heldur
er hætta á því að samfélögin verði mátt-
laus og fólkið sjálft framtakslítið, hikandi
og hrætt.
2000 bólan og bankabólan
Í framúrskarandi grein eftir Rögnvald J.
Sæmundsson og Örn D. Jónsson í Tímariti
um viðskipti og efnahagsmál árið 2010 er
fjallað á einstaklega aðgengilegan hátt um
stöðu frumkvöðla á Íslandi. Í greininni
benda þeir á að í kringum aldamótin 2000
hafi á Íslandi orðið til vísir að viðskipta-
umhverfi þar sem fólk með nýjar hug-
myndir og djarfar áætlanir hafi fengið
tækifæri til þess að fylgja úr hlaði nýsköp-
unardrifnum frumkvöðlahugmyndum.
Bankabólan sem varð til f ljótlega upp
úr aldamótum var hins vegar þess eðlis að
hún snerist ekki um að skapa raunveruleg
verðmæti heldur einmitt að ná þeim til
sín. Því má segja að ein af af leiðingum
hennar hafi verið að stíf la farveg raun-
verulega gagnlegrar nýsköpunar. Og það
er staðreynd að enn er staðan þannig á
Íslandi að bestu dæmin um alþjóðlega
samkeppnishæfa nýsköpun eru fyrir-
tæki sem eru orðin að minnsta kosti 30
til 40 ára; og langf lest stærstu fyrirtæki
landsins eru miklu eldri en það. Hér á
landi þurfum við líka að vera mjög á varð-
bergi gagnvart þeim hættum sem fylgt
geta ríkulegum náttúruauðlindum; því af
þeim eigum við sannarlega nóg.
Vandmeðfarið vald
Íslenskur sjávarútvegur er vissulega
starfsemi sem byggist á nýtingu auð-
lindar, en það er þó blessun Íslendinga
að nýting auðlindarinnar krefst mikillar
hugvitssemi, þekkingar og sköpunar-
gáfu. Og enn meiri lukka (eða forsjálni)
gerði það að verkum að á tuttugustu
öldinni stóð Ísland mjög framarlega í
hvers kyns nýsköpun sem tengist sjávar-
útvegi, og enn í dag njótum við góðs af
því. En jafnvel þrátt fyrir þetta þá hefur
íslenska hagkerfið mikil, og kannski
vaxandi, einkenni auðlindahagkerfis um
þessar mundir. Á áratugnum frá hruni
hefur orðið mikil auðs- og valdasöfnun
á höndum öf lugustu útgerðarfyrirtækj-
anna. Slíkt vald er mjög vandmeðfarið og
getur verið hættulegt bæði þeim sem með
það fara og hinum sem fyrir því verða.
Ein mesta hættan sem fylgt getur auð-
söfnun sem byggist á nýtingu auðlinda
er þó líklega sú að svigrúmið til nýsköp-
unarstarfsemi getur þrengst. Til þess að
sporna við því þarf að hlúa sérstaklega
að umhverfi nýsköpunar og frumkvöðla-
starfsemi. Sem betur fer eru til fjölmörg
dæmi um samfélög sem hefur tekist að
halda hvoru tveggja í blóma—nýtingu
auðlinda og hugvits. Það má ekki bregðast
hér á landi.
Fleiri tækifæri
Hér á landi þarf að standa vörð um
jákvætt hugarfar í garð frumkvöðla,
tryggja fjárhagslega innviði nýsköpunar,
byggja upp þolinmæði gagnvart áhættu,
beina fjármunum frekar í átt að sköpun
verðmæta heldur en gjörnýtingu auð-
linda, og gæta þess að Íslendingar eigi
þess kost að taka óhindrað þátt í alþjóð-
legum viðskiptum.
Velmegun og lífsgæði á Íslandi á næstu
árum og áratugum mun ekki byggjast
á því að veiða f leiri fiska, virkja f leiri
fallvötn eða traðka niður f leiri stíga í
viðkvæmri náttúru. Hér á landi þurfa
að verða til f leiri ný fyrirtæki sem hafa
tækifæri til þess að gera stóra hluti á
alþjóðlegum markaði og veita f leira fólki
tækifæri til þess að starfa í spennandi og
skapandi umhverfi.
Að skapa eða taka
Sem betur fer eru til fjölmörg dæmi
um samfélög sem hefur tekist að
halda hvoru tveggja í blóma—nýt-
ingu auðlinda og hugvits. Það má
ekki bregðast hér á landi.
S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð 27F Ö S T U D A G U R 2 9 . N Ó V E M B E R 2 0 1 9
2
9
-1
1
-2
0
1
9
0
5
:3
5
F
B
0
9
6
s
_
P
0
7
7
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
6
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
2
0
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
2
9
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 2
4
5
F
-3
1
C
4
2
4
5
F
-3
0
8
8
2
4
5
F
-2
F
4
C
2
4
5
F
-2
E
1
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
4
B

F
B
0
9
6
s
_
2
8
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K