Fréttablaðið - 29.11.2019, Blaðsíða 46

Elín
Albertsdóttir
elin@frettabladid.is
Svartur föstudagur hefur markað upphaf jólaverslunar í Bandaríkjunum frá árinu
1951. Dagurinn er alltaf fjórði
föstudagur í nóvember og miðast
við þakkargjörðarhátíðina sem
er fjórða fimmtudag í nóvember.
Verslunareigendur í Bandaríkj-
unum hafa haft þann sið að opna
búðir sínar eldsnemma daginn
eftir „Thanksgiving“ og fólk hefur
ekki hikað við að mæta snemma
í röð þann dag til að ná í góðar
vörur með miklum afslætti. Sumir
viðskiptavinir láta sig hafa það að
gista í tjöldum fyrir framan versl-
anir til að komast sem fyrst inn
þegar opnað er. Sömuleiðis hefur
það færst í vöxt að verslanir séu
opnaðar strax að kvöldi þakkar-
gjörðarhátíðarinnar.
Dagurinn þegar allt verður brjálað
Svartur föstudagur eða „Black Friday“ á sér langa sögu í Bandaríkjunum en tiltölulega stutt er
síðan sá siður verslunareigenda að bjóða mikinn afslátt þennan dag náði fótfestu hér á landi.
Svartur föstudagur hefur nú fest sig í sessi víða um heim og á mörgum stöðum er hægt að gera mjög góð kaup. NORDICPHOTOS/GETTY
Þessi bandaríski siður hefur
færst til annarra landa og stærstu
verslanakeðjur í Englandi, Frakk-
landi, á Ítalíu og víða í Evrópu
hafa tekið hann upp. Verslanir
á Norðurlöndum eru þar engin
undantekning. Ástæðan er gríðar-
góður afsláttur og tilboð sem gilda
aðeins þennan dag. Sögulega þótti
ekki við hæfi að auglýsa jólavarn-
ing fyrr en eftir að þakkargjörðar-
hátíðinni í Bandaríkjunum, sem
sameinar alla Bandaríkjamenn,
var lokið og er þessi tilboðsdagur
viðbragð kaupmanna til þess að
koma jólaversluninni af stað af
krafti.
Rauðar eða svartar tölur
Svarta viðurnefnið á deginum á
sér ýmsar skýringar. Ein er sú að
á þessum degi breyttust hagn-
aðartölur verslana úr rauðu sem
þýðir mínus yfir í svart sem þýðir
að þær séu í plús og önnur eldri
skýring segir að liturinn vísi til
þess að verkamenn hafi stundað
að tilkynna veikindi þennan dag
til að ná sér í fjögurra daga helgi en
föstudagurinn eftir þakkargjörðar-
daginn er ekki opinber frídagur og
þar af leiðandi ekki rauður dagur í
dagatalinu heldur svartur.
Aðrir segja að það vísi í umferð-
aröngþveitið sem skapast þegar
allir flykkjast í verslanir til að ná
sér í jólagjafir á góðu verði. Árið
1966 sást þetta nafn, „Black Friday“,
fyrst á prenti og varð þekkt eftir
það. Lögreglumenn í Philadelphiu
notuðu hugtakið til að vara við
umferðaröngþveiti. Bandaríkja-
menn flykkjast á heimaslóðir á
þakkargjörðarhátíðinni og mikil
umferð verður að jafnaði daginn
eftir þegar allir halda heim á leið
aftur eða í verslanir til að gera góð
kaup. „Black Friday“ markar í dag
upphaf jólaverslunar víða um
heim. Jólaverslunin hefst ekki fyrr
en fimm vikum
fyrir jól í Banda-
ríkjunum en þá
spýtir fólk líka heldur
betur í lófana.
Ódýri
mánudagurinn
Með breyttum
áherslum í
verslun sem
hefur verið að
færast mikið
inn á netið
hefur
stór kúfur færst frá svarta föstu-
deginum yfir í netverslun mánu-
daginn á eftir sem hefur fengið
nafnið „Cyber Monday“. Netmánu-
dagurinn er svar minni seljenda
við föstudeginum svarta og er mest
keypt af fatnaði og tískuvörum
þann dag og mun meira en á föstu-
deginum. Bent hefur verið á að eins
og með aðra afslætti borgi sig ávallt
að athuga hversu mikill afslátt-
urinn er í raun og veru með því að
bera saman fyrra verð á vörum og
verð með afslætti á stórtilboðs-
dögum og ekki láta glepjast af
smitandi kaupgleðinni. Hérlendis
hefur svartur föstudagur eða „Black
Friday“ náð æ meiri fótfestu og má
nú sjá hans stað í ýmsum vöru-
tegundum eins og húsgagna- og
raftækjaverslunum, bókabúðum,
verkfærabúðum, blómabúðum
og fataverslunum svo eitthvað sé
nefnt.
Glæsilegar skrúðgöngur
Stórverslanir í Kanada og Banda-
ríkjunum hafa skapað sér ákveðna
siði í kringum þakkargjörðar-
daginn. Árið 1905 efndi kanadíska
stórverslunin Eaton til skrúðgöngu
um miðborg Toronto þar sem jóla-
sveinn kom akandi á sleða. Skrúð-
gangan varð árlegur viðburður
og árið 1913 drógu átta lifandi
hreindýr sleða jólasveinsins.
Árið 1924 varð skrúðganga Eaton
stórversluninni Macy’s í New
York innblástur til að gera slíkt hið
saman. Macy’s skrúðgangan
er núna orðin ein sú stærsta
og flottasta í heiminum,
mikill íburður
í vögnunum
og frægustu
Hollywood-
stjörnur taka
þátt. Margir
koma til
New
York um þakkargjörðarhátíðina til
að horfa á skrúðgönguna og versla
síðan á „Black Friday“.
Alltaf fjórða fimmtudag
Árið 1939 í kreppunni miklu í
Bandaríkjunum kom þakkar-
gjörðardagurinn upp í fimmtu viku
nóvember. Verslunareigendur báðu
Fraklin D. Roosevelt forseta um að
flytja daginn til fimmtudagsins á
undan því þeir voru hræddir um að
jólaverslunartímabilið yrði of stutt.
Beiðnin kom frá forsetanum í lok
október sem var of seint því flestir
höfðu þegar gert áætlanir fyrir
hátíðina. Fólk varð bálreitt og kall-
aði daginn „Franksgiving“. Aðeins
25 ríki Bandaríkjanna ákváðu að
færa daginn en Texas og Colorado
héldu tvo hátíðisdaga sem neyddu
fyrirtæki til að gefa starfsmönnum
tvo frídaga í staðinn fyrir einn.
Árið 1941 voru samþykkt lög um að
þakkargjörðardagurinn yrði alltaf
fjórði fimmtudagur í nóvember og
þannig hefur það haldist.
Milljónir kalkúna
Í gær fögnuðu Bandaríkjamenn
hátíðinni en hefð er fyrir því að
borða kalkún á þessum degi.
Kannanir sýna að um 46 milljónir
kalkúna séu borðaðir þennan dag
og hver þeirra vegur um það bil 13
kíló. Þá eru ótaldar kartöflur, sætar
kartöflur og trönuberjasósa sem
fylgir ávallt með. Flestir Banda-
ríkjamenn borða graskersböku í
eftirrétt og í öðru sæti er eplabaka
eða pekanbaka.
Í Bandaríkj-
unum eru miklir af-
slættir á þessum degi
og geta farið upp í allt að
70-80%. Það er því hægt
að gera góð kaup fyrir
jólin.
Skrúðganga
er ávallt farin um
þetta leyti frá Macy’s
stórversluninni í New
York. Mikið er lagt í
gönguna sem dregur
að sér mikinn fjölda
áhorfenda.
4 KYNNINGARBLAÐ FÓLK 2 9 . N ÓV E M B E R 2 0 1 9 F Ö S T U DAG U R
2
9
-1
1
-2
0
1
9

0
5
:3
5
F
B
0
9
6
s
_
P
0
5
4
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
5
1
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
4
3
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
9
6
s
_
P
0
4
6
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
ti
o
n
P
la
te
r
e
m
a
k
e
:
2
4
5
F
-7
B
D
4
2
4
5
F
-7
A
9
8
2
4
5
F
-7
9
5
C
2
4
5
F
-7
8
2
0
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
4
A

F
B
0
9
6
s
_
2
8
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K