Fréttablaðið - 04.04.2020, Page 26

Mj ö g m a r g i r hafa veikst og enn f leiri eiga ef tir að gera það, andlát eru f jöldamörg á
heimsvísu og þeim fer fjölgandi.
Það reynir á almenning sem býr
við verulega breytta heimsmynd,
skert frelsi til þess að koma saman
og allt annað umhverfi en við eigum
að venjast í leik og starfi.
Það reynir þó ekki síst á starfs­
fólk í heilbrigðisþjónustu á öllum
vígstöðvum, allt frá heilsugæslu og
læknavakt til hjúkrunarheimila og
svo auðvitað sjúkrahúsa þar sem
hinir alvarlega veiku þurfa mikla
umönnun. Þetta er ekki búið og
við eigum eftir að vera í þessu lang­
hlaupi talsvert í viðbót. Flestir hafa
á einhverjum tíma þurft að ganga í
gegnum erfiðleika, áföll og jafnvel
veikindi. Þá erum við líka vön því
að þurfa stundum að leggja eitt­
hvað meira á okkur til að ná árangri,
læra undir próf, þjálfa okkur í ein­
hverri íþrótt, tryggja að samskipti
við maka, fjölskyldu eða aðra gangi
upp. Það eru hinar eðlilegu áskor­
anir lífsins og það sem styrkir okkur
og mótar ásamt öllu hinu sem ég
taldi ekki upp.
Samstaða og æðruleysi
Í þessum kringumstæðum sem við
núna stöndum frammi fyrir þurfum
við að gera meira en venjulega,
fylgja leiðbeiningum og komast
í gegnum þennan storm sem öll
heimsbyggðin er að glíma við. Það
eru mótandi tímar og má segja að
hér á landi sé fólk almennt reiðu­
búið að taka áskorunum af æðru­
leysi og standa saman til að leysa
úr þeim vanda sem steðjar að. Við
höfum iðulega gert það og núna er
engin undantekning.
Fyrir heilbrigðisstarfsfólk gildir
að geta varist veirunni sjálft og
halda heilsu. Þannig tryggjum
við að hægt sé að sinna þeim sem
veikjast og þurfa aðstoð okkar. Til
þess að geta varist er nauðsynlegt að
eiga góð samskipti, vera vel upplýst
um stöðu mála og fá þann hlífðar­
búnað sem þarf á hverjum stað
fyrir sig. Vinna samkvæmt ferlum
sem eru lagðir upp á mismunandi
stöðum heilbrigðiskerfisins og geta
reitt sig á samstarfsfólk þegar á þarf
að halda. Það er fyrir utan það að
passa svefn, næringu og mataræði
auk hreyfingar á sama tíma til að
komast í mark án þess að verða
bensínlaus á leiðinni. Síðast en
ekki síst að treysta á almenning, að
hann aðstoði við verkefnið með því
að reyna að draga úr nýsmiti með
þeim leiðbeiningum sem gefnar eru
út hverju sinni.
Við megum heldur ekki þrátt fyrir
þetta ástand gleyma að sinna öllum
hefðbundnu verkefnunum sem fara
hvergi, veikindi og undirliggjandi
sjúkdómar þurfa okkar nálgun
sem og bráðatilvik sem munu alltaf
koma upp. Það er deginum ljósara
að við getum komist á þann stað að
þurfa að taka erfiðar ákvarðanir
hérlendis líkt og kollegar okkar úti
heimi, ef álag verður mikið og við
höfum ekki nægjanleg úrræði til
meðferðar.
Heilbrigðisstarfsfólk
í ósanngjarnri stöðu
Í kringumstæðum sem þessum og
við ofálag getur heilbrigðisstarfs­
fólk bugast, gert mistök og sagt eða
gert hluti sem það sér eftir. Það er
sett í stöðu sem er ósanngjörn og
óleysanleg líkt og við höfum fylgst
með í löndunum í kringum okkur.
Það hefur verið mikið rætt um kuln­
un og brottfall starfsfólks, það getur
aukist eftir svona faraldur. „Moral
injury“ er líka notað talsvert í dag
sem þýða mætti sem samvisku­
áverka, en orðatiltækið á rætur
að rekja til hersins og er skilgreint
sem andleg vanlíðan sem orsakast
af aðgerðum eða aðgerðaleysi sem
hefur neikvæð áhrif á siðferðisvit­
und einstaklings.
Þetta er ekki geðsjúkdómur líkt
og áfallastreituröskun. Hins vegar
er talið að sjálfsmyndin skaðist.
Upplifun einstaklinga af sjálfum
sér eða umhverfi geti orðið nei­
kvæð og leitt til depurðar eða kvíða,
langvarandi vanlíðunar og jafnvel
sjálfsvígshugsana. Að sama skapi
geta slík atvik styrkt einstaklinga
og aukið þrautseigju þeirra og getu
til að takast á við ný verkefni. Hvora
leiðina einstaklingar fara veltur
mikið á stuðningi fyrir, á meðan
og eftir að hafa gengið í gegnum
slíka lífsreynslu. Við þurfum því
að tryggja að heilbrigðisstarfsfólk
haldi líkamlegri og andlegri heilsu.
Við þurfum að vera vakandi fyrir
líðan þess og gefa tækifæri til viðr­
unar og meðferðar á öllum stigum
faraldursins, en ekki síst að honum
loknum. Það gamla orðatiltæki að
standa í lappirnar gildir nú sem
áður fyrir alla einstaklinga, en við
þurfum líka að passa að standa með
fólkinu okkar nú meira en áður.
ÞAÐ ER DEGINUM LJÓSARA
AÐ VIÐ GETUM KOMIST Á
ÞANN STAÐ AÐ ÞURFA AÐ
TAKA ERFIÐAR ÁKVARÐ-
ANIR HÉRLENDIS LÍKT OG
KOLLEGAR OKKAR ÚTI Í
HEIMI.
Nýfædd börn
14 – 17 klst./dag
12 mánaða
10 klst./nóttu + 4 klst. lúrar
2 ára
11 – 12 klst./nóttu + 1 til 2 klst. lúr
3 – 5 ára
10 – 13 klst.
6 – 13 ára
9 – 11 klst.
14 – 17 ára
8 – 10 klst.
Fullorðnir
7 – 9 klst.
Heimild: Mayo Clinic
Hvað eigum við
að sofa mikið?
Vísindamenn við Oxford­háskóla hafa sýnt fram á að hlátur geti á margvís­
legan hátt verið heilsubætandi. Við
eigum þó enn langt í land með að
skilja fullkomlega hvað gerist, en
svo virðist sem við reynum tals­
vert á okkur þegar við hlæjum.
Blóðf læði eykst, súrefnisupptaka
batnar, blóðþrýstingur lækkar sem
og spenna í vöðvum. Við styrkjum
ónæmiskerfið, drögum úr streitu
og síðast en ekki síst virðist hlátur
hafa áhrif á verkjanæmi sem dregur
úr þörf á lyfjum svo dæmi sé tekið.
Heilinn finnur mun á innilegum
hlátri og þeim tilgerðarlega
Þeir sömu segja að heilinn geti áttað
sig á því sem kalla mætti innilegan
losandi hlátur og þeim tilgerðar­
lega og er munur á losun endorfína
eftir því hvort er. Líkamlegu áhrifin
eru hins vegar svipuð. Það er hollt
að vera í kringum fólk og hlæja, við
höfum eiginlega alltaf vitað það.
Svo virðist hins vegar sem það að
hlæja jafnvel í iðkun eins og hlátur­
jóga geti bætt heilsu okkar. Það er
því ekki eftir neinu að bíða með að
kitla hláturtaugarnar strax í dag.
Hlátur er allra meina bót
Það er ekki bara gaman að hlæja – það er beinlínis hollt. MYND/GETTY
Vísindin eru sammála um að það er okkur nauðsynlegt að sofa, en ekki bara það,
heldur ná á sama tíma að hvílast.
Það er munur á milli þess hversu
mikinn svefn við þurfum. Hann
minnkar eftir því sem við eldumst
miðað við börnin og unglingana.
Það er líka þekkt að ýmislegt hefur
áhrif á svefn annað en aldur. Hið
augljósa er álag, streita og áhyggjur
en þar má líka nefna áfengisneyslu
sem almennt skerðir svefngæði
okkar. Undirliggjandi sjúkdómar,
kæfisvefn, lyfjanotkun og fíknisjúk­
dómar hafa töluverð áhrif í þessu
samhengi. Vaktavinnufólk er einnig
sérstakur áhættuhópur sem og þeir
sem ferðast mikið á milli tímabelta
líkt og flugþjónar og flugmenn.
Svefnskuld
Stundum þurfum við hreinlega
að sofa meira en eðlilegt þykir,
til dæmis við svefnskuld, og þar
sem við höfum gengið á batteríin
okkar. Ófrískar konur hafa líka
aukna þörf og þannig mætti lengi
telja. Við vitum líka í dag að það
er mjög margt sem skertur svefn
getur leitt af sér í formi lífsstílssjúk­
dóma. Helst má þar nefna hjarta­ og
æðasjúkdóma, offitu og svo jafnvel
tengingu við þróun krabbameina.
Svefntruflun ekki eðlileg
Ef við viljum nálgast svefntruflun
með réttum hætti þarf að taka góða
sögu og skoðun og átta sig á sam­
hengi hlutanna og umhverfi ein­
staklingsins, enda er augljóst að þar
geta verið einföld ráð til að bæta úr
og skyldi alltaf byrja þar. Það hefur
sýnt sig að markviss meðferð líkt og
hugræn atferlismeðferð (HAM) er
mjög öflug og ætti að íhuga á undan
svefnlyfjum. Leiðréttingar á undir­
liggjandi vanda og sjúkdómum,
skimun og meðferð gegn kæfisvefni
er líka geysilega mikilvæg. Munum
það að svefntruflun er ekki eðlilegt
ástand og þarfnast skýringar ef hún
er ekki augljós. Þá getur hún skapað
ýmsa kvilla sem maður vill fremur
vera án. Ef þú getur ekki leyst vand­
ann sjálfur fáðu þá aðstoð fagfólks.
Svefninn okkar
Svefntruflun er ekki eðlileg og getur
skapað ýmsa kvilla og ætti því að
taka alvarlega. MYND/GETTY
Að standa í lappirnar
Við erum að fara í gegnum erfiðleika í heiminum vegna þessarar veiru sem geisar og
skapar okkur verulega mikil vandræði. Margir hafa veikst og fleiri eiga eftir að veikjast.
Mikið hefur verið rætt um kulnun og brottfall starfsfólks í heilbrigðisgeiranum og getur það aukist við þær aðstæður sem nú eru uppi. MYND/GETTY
Teitur
Guðmundsson
læknir
4 . A P R Í L 2 0 2 0 L A U G A R D A G U R26 H E L G I N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð