Bændablaðið - 17.11.2016, Síða 32

32 Bændablaðið | Fimmtudagur 17. nóvember 2016
Langstærsta Skaftárhlaup á
sögulegum tíma braust fram
undan Skaftárjökli fyrir liðlega
ári. Hlaupið eyddi gróðri á
afréttum og í Eldhrauni á
Út Síðu og þakti gróðurlendi
jökuleir og sandi. Í þessum
náttúruhamförum fóru stór
svæði undir aur og sand í
Eldhrauni og varnargarðar og
vegslóðar skemmdust.
Síðastliðið vor og fyrri hluti
sumars var það úrkomuminnsta sem
mælst hefur á Kirkjubæjarklaustri.
Því fylgdi vatnsþurrð í nær öllum
lækjum í Skaftárhreppi. Þann 8.
júlí á liðnu sumri hóf bóndinn í
Efri Vík í Landbroti ólögmætar
vatnaveitingar úr Skaftá út
á Eldhraunið. Síðar fylgdu
leyfisveitingar Orkustofnunar
fyrir meiri vatnaveitingum út á
Eldhraunið en nokkru sinni fyrr.
Vatnsflaumurinn í Eldhrauni að
undanförnu er jafnvel meiri en í
stórum Skaftárhlaupum.
Áveitur úr Skaftá
Áveituframkvæmdir nokkurra
bænda í Landbroti úr Skaftá út á
Eldhraunið hófust fyrir rúmlega
60 árum og hafa staðið yfir æ
síðan. Allar þær framkvæmdir eru
ólögmætar að mati Orkustofnunar
sem fer með framkvæmd vatnalaga
nr. 15/1923. Tvær undantekningar
voru þó gerðar í sumar og
haust þegar Orkustofnun veitti
Lindarfiski ehf. og landeigenda
Botna í Meðallandi umbeðna
heimild til að stýra vatnaveitingum í
stíflumannvirkjum í eigu umhverfis-
og auðlindaráðuneytisins.
Heimildin var tímabundin til
15. október 2017 og var veitt
með ákveðnum skilyrðum um
framkvæmd áveitunnar. Vikið
verður hér síðar í greininni að
annarri undantekningu frá reglunni
um ólögmætar áveituframkvæmdir
í Eldhrauni.
Hvers vegna er fiskeldisfyrirtæki
falin framkvæmd vatnaveitinga?
Það er með öllu óskiljanlegt
að Orkustofnun skuli fela
fiskeldisfyrirtæki heimild til að
standa fyrir vatnaveitingum til 15
mánaða, sem vitað er að munu leiða
til stórfelldra gróðurskemmda og
náttúruspjalla. Þetta var gert án
nokkurs samráðs við stofnanir
umhverfismála og þrátt fyrir að
Orkustofnun hefði margítrekað
í bréfaskiptum sínum til
Skaftárhrepps að fara yrði í mat á
umhverfisáhrifum áður en til slíkra
vatnaveitinga kæmi. Það er sama
niðurstaða og Skipulagsstofnun
hefur áður kynnt.
Orkustofnun lét loka fyrir
rennsli um tvö rör í júní í sumar í
samræmi við þá gömlu og sígildu
meginreglu vatnalaganna að: „Vötn
öll skulu renna sem að fornu hafa
runnið“. Hér er átt við það rennsli
sem staðfest er með mælingum
Vatnamælinga að rann þar fyrir 20
árum í Árkvíslarnar á þessum stað.
En hvers vegna var þá
Orkustofnun að fela Lindarfiski
ehf. að reka áveituframkvæmdir á
þessum stað næstu 15 mánuðina,
þvert gegn fyrri ákvörðun
stofnunarinnar? Leyfisveiting
Orkustofnunar frá 14. júlí sl. er
einnig svolítið sérstök en fyrirsögn
leyfisins er svohljóðandi: „Efni:
Leyfi til að veita vatni við útfall
Árkvíslar (við Skaftá) í þeim
tilgangi að færa rennsli Árkvíslar
í sama horf og var fyrir hlaup í
Skaftá haustið 2016“. Þarna gerist
Orkustofnun forspá því að lítið
Skaftárhlaup hófst 7. september
2016. En væntanlega er ekki átt
við ókomin Skaftárhlaup, heldur
hlaupið er varð 2015.
Ekkert samráð við
umhverfisstofnanir um
leyfisveitingar
Þann sama dag, eða þann 14.
júlí veitti Orkustofnun einnig
Herði Davíðssyni, bónda í
Efri Vík, tímabundið leyfi til
áveituframkvæmda á sama
stað, m.a. að rjúfa fyrrnefndan
varnargarð í eigu stjórnvalda með
ákveðnum skilyrðum. Þá opnaði
hann tvær rennslisleiðir úr Skaftá
í áveituna og rauf stórt skarð í
varnagarðinn til að auka vatnsmagn
í áveituna. Þessi leyfisveiting fór
fram án nokkurs samráðs við
verndarstofnanir umhverfismála
og Vegagerðina. Leyfisveitingin
gilti til 15. ágúst og var háð
svipuðum skilyrðum og stofnunin
hafði áður sett Lindarfiski ehf.
auk viðbótarskilyrða, m.a.
um að Hörður ábyrgðist að
stíflumannvirki yrðu færð í
upprunalegt horf. Skaftárhreppur
veitti ekki framkvæmdaleyfi fyrir
þessum framkvæmdum Harðar.
Spurt er: Hvernig stendur á
því að stjórnvald veitir tveimur
einkaaðilum leyfi til gríðarlegra
umdeildra vatnaveitinga og rekstri
þeirra sama daginn? Hörður notaði
tækifærið þegar hann var með
gröfuna í Eldhrauni og fór í ýmsar
aðrar áveituframkvæmdir. Nefna
má Skálarál og Litla Brest í þessu
sambandi. Þessar framkvæmdir
voru með öllu ólögmætar.
Öllum sem til þekkja í
Eldhrauni er ljóst að þessar miklu
vatnaveitingar jökulvatns út á
Eldhraunið juku enn á eyðingu
gróðurs í hrauninu og var eyðingin
þó ærin fyrir. Þetta jökulvatn þéttir
hraunið fjær meginfarvegi Skaftár
og því mun næsta Skaftárhlaup fara
enn lengra og eyða enn meiri gróðri
en áður.
Leyfi til vatnaveitinga
framlengd
Sem betur fór tók að rigna
í Skaftárhreppi þegar leið á
síðastliðið sumar. Aukið vatnsmagn
í Skaftá leiddi til þess að vatn kom
á ný í læki í Skaftáhreppi eins og
vænta mátti. Samt sem áður veitti
Orkustofnun Herði umbeðið leyfi
um að halda áfram vatnaveitingum
af fullum þunga, m.a. vegna þess að
Hafrannsóknastofnun hafði fallist
á að sinna eftirliti með áhrifum
og árangri af þeim aðgerðum sem
óskað var leyfi fyrir. Það verður
afar fróðlegt að fá að sjá skýrslu
þeirrar stofnunar um afleiðingar
vatnaveitinganna.
Að þessu sinni voru
skilyrði Orkustofnunar m.a.
þau að leyfishafi ábyrgðist að
stíflumannvirki yrðu færð í
upprunalegt horf eigi síðar en 15.
september. Fyrir þann tíma kom
þó lítið Skaftárhlaup úr vestari
katlinum í Vatnajökli er byrjaði
7. september og hróflaði Hörður
þá upp sandi og möl í hluta
úrrennslis Skaftár og göngubraut
við skarðið í varnargarðinum, en
því fór víðs fjarri að hann færði
varnargarðinn í upprunalegt horf,
eins og leyfisveitingin kvað á um.
Í vatnavöxtum í Skaftá í kjölfar
úrhellisrigninga fyrstu vikuna
í október sl. braust áin í gegn
um ófullburða frágang Harðar
á varnagarðinum og flæddi þá
úr ánni um skarðið og þrjú rör í
garðinum. Þetta er miklu meira
rennsli en hefur nokkru sinni
runnið þar, svo vitað sé.
Enn eitt leyfið til vatnaveitinga
Þann 26. október veitti
Orkustofnun Herði enn eitt
umbeðið skammtímaleyfið til
vatnsveitu úr Skaftá í landi Ár og
skal það gilda með sömu skilmálum
og áður til 15. júní 2017. Þegar
það leyfi var veitt var stór hluti
Eldhraunsins undir vatni og allt
nærumhverfi upptaka Tungulækjar
og Grenlækjar umflotið flóðvatni.
Það var því fullkomlega
fráleit ákvörðun Orkustofnunar,
án samráðs við hlutaðeigandi
verndarstofnanir umhverfismála
og Vegagerðina, að vega enn einu
sinni í sama knérunn vatnaveitinga
og tryggja þar með áframhald
náttúruhamfara í Eldhrauni.
Leyfishafi hlítir ekki skilmálum
leyfisveitanda
Reynslan af þessum leyfis-
veitingum Orkustofnunar sýnir
svo ekki verður um villst að
leyfishafi í Landbroti hefur skilyrði
Orkustofnunar fyrir vatnaveitingum
að engu. Nákvæmlega það sama
gerðist þegar Náttúruvernd
ríkisins var beitt pólitísku valdi
til vatnaveitinga úr Skaftá í
Skálarál vorið 1998. Stofnunin
setti mjög skýr fyrirmæli um að
Veiðifélag Grenlækjar skyldi
færa áveituframkvæmdir þar til
fyrra horfs um haustið. Formaður
félagsins, Hörður Davíðsson, kaus
að hafa fyrirmæli Náttúruverndar
ríkisins að engu og komst upp með
það.
Aftur er það sama upp á teningn-
um. Ber að skilja þetta þannig að
yfirgangur opni öll hlið?
Hvernig stendur á því að
Orkustofnun veitir einstaklingi
leyfi til að ráðast á og skerða
mannvirki í eigu ríkisins á landi
sveitarfélagsins, án formlegs
framkvæmdaleyfis?
Er í lagi að eyða gróðri og
einstakri náttúru á landi sem
er í almannaeign og á náttúru-
minjaskrá?
Á að halda áfram til næsta
sumars mestu vatnaveitingum
sem þarna hafa þekkst, þegar allt
Eldhraunið er meira og minna á
kafi í vatni?
Vatnaveitingar við þessar
aðstæður eru augljóslega
tilgangslausar og úr hófi fram
skaðlegar gróðri og einstakri
náttúru.
Hvers á Eldhraunið að gjalda?
Nú fara fram, í skjóli leyfisveitinga
Orkustofnunar, gríðarlegar
áveituframkvæmdir úr Skaftá út á
Eldhraunið. Þessar framkvæmdir
eru án tilefnis og þjóna engum
tilgangi. Hins vegar munu þær
valda miklum gróðurskemmdum.
Viðhorf náttúruverndar, gróður -
verndar, landgræðslu- og skipulags-
mála eru enn einu sinni fyrir borð
borin.
Sveinn Runólfsson
fyrrverandi landgræðslustjóri.
Lesendur
Um náttúruhamfarir í Eldhrauni sem nú eru af völdum manna
Þessi gervitunglamynd af Eldhrauni segir sögu sem menn verða að heyra. Hraunið er víða undir vatni enda er meira