Bændablaðið - 17.11.2016, Side 40

40 Bændablaðið | Fimmtudagur 17. nóvember 2016
Einn af elstu guðum íbúanna á
Ítalíuskaga var Satúrnus. Kona
hans hét Ops og mun jafnframt
hafa verið systir hans, ef marka
má heimildir. Þau voru upp
á sitt besta í þeim heimi þegar
auðsæld og friður ríktu og
engar værur voru milli manna
og lömbin gengu óstyggð meðal
ljónanna. Satúrnus og Ops héldu
til á Satúrnusarhæð, sem síðar
kallaðist Kapítólhæð og er ein af
sjö hæðum Rómar.
Frumburður þeirra var Júpíter,
sem eins og hreppstjórasynirnir í
sögum Guðrúnar frá Lundi eða Jane
Austen fór að skipta sér af öllu og
eigna sér allt, nær og fjær, þegar
hann hafði aldur til. Að lokum
varð hann aðalguðinn á svæðinu.
Önnur börn í systkinahópnum
voru Neptúnus, Plútó, Júnó, Ceres
og Vesta. Þau koma öll við sögu í
rómversku goðafræðinni.
Guð gnægtanna
Satúrnus mun hafa verið fremur
flókin fígúra sem hafði tengingar
af mörgu tagi fram og aftur í tíma
og rúmi. Allar myndir af honum
sýna hann sem roskinn eða vel
miðaldra karl með mikið grátt
skegg og þunnhærðan koll. Nokkuð
lotinn oftast og með sigð í höndum
eða fullmundað orf sem Magnús
sálarháski hefið getað öfundað
hann af.
Opinberlega var hann guð
gnægtanna, víngarðanna, hins frjóa
akurs og framgangs kynslóðanna.
Síðar bættist á hann að verða
umsjónarmaður tímatalsins og var
þar með að kollega gríska guðsins
Kronosar. Og þeim var jafnvel
ruglað saman í umræðunni og
Satúrnusi eignað ýmislegt misjafnt
sem Kronos hafði haft fyrir stafni.
Eins og til dæmis það að hann æti
börnin sín. Slíkt gerði Satúrnus
ekki.
Eitt hliðarnafna hans var
Sterkúlíus. Það nafn var eiginlega
einskonar skítagalli sem hann brá
sér í þegar hann sinnti því að vera
guð áburðarins, seyru, mykju og
taðs sem þá, eins og nú, skiptu máli
fyrir frjósemi akra og garðlanda.
Þessi efni hafa alltaf þótt óvirðuleg,
einhverra hluta vegna, og því kynnti
Satúrnus sig með öðru nafni í
námunda við þau til að fá síður
flekk á mannorð sitt sem guðaveru.
Satúrnus hélt utan um hlutina
og hafði allt í föstum skorðum
efnahagslega. Það var ekki
auðhlaupið að því að villa um
fyrir honum eða að plata hann
í vafasamar fjárfestingar. Og
hann hefði aldrei látið glepjast af
skattaskjólum á fjarlægum eyjum.
Aðhald og regla var hans leiðarljós.
Satúrnusarhofið
– fjárhirsla Rómaveldis
Því reistu Rómverjar honum hof við
Forum Romanum þar sem fjármunir
Rómarveldis voru vistaðir. Þaðan var
nú ekki verið að moka út peningum
í einhverja vitleysu. Líklega hefur
garðyrkjumaðurinn Gunnar Sträng
sem var efnahagsráðherra Svía á
árunum 1947 til 1976 komist næst
því að vera Satúrnus endurborinn,
sé líking tekin úr nærtímanum.
Þau ár sem hann gætti sænsku
þjóðarbuddunnar var gullöld
sænsku velferðarinnar. Enda var
hann Þorláksmessubarn, fæddur
í upphafi steingeitarmerkis undir
áhrifum Satúrnusar og plánetunnar
með sama heiti.
Öll veldi eru fallvölt. Þegar
Júpiter Satúrnusarson, með sinn
útrásarvilja og heimsafskiptahvöt,
var vaxinn úr grasi tók hann smátt
og smátt við búinu af föður sínum.
Satúrnus og Ops drógu sig í hlé og
eru núna einhvers staðar að sinna
sínu án þess að mikið beri á né að
nokkur viti hvar. Þegar Júpiter var
kominn til sögunnar varð minna
um friðsæld og velmegun en verið
hafði í búi foreldra hans. Nú voru
nýir tímar og samskipti við hinn
gríska guðaheim ollu samkrulli
og uppstokkun í rómversku
goðafræðinni þannig að oft er
erfitt að sjá hver er hvað þegar við
nútímamenn erum að reyna að fá
botn í allan þann frændgarð.
Satúrnalía – undanfari jólanna
En nafn Satúrnusar var og mun
verða órjúfanlega tengt við
vetrarsólstöðuhátíð Rómverja,
Satúrnalíuna. Hún var haldin
dagana 17. til 23. desember ár hvert,
Satúrnusi til heiðurs. Satúrnalían
var eins konar uppskeruhátíð.
Öllum haustverkum lokið og
kyrrð komin á eftir annir ársins.
Og svo varð auðvitað að gleðja
guðina og gera sér dagamun þessa
skemmstu daga ársins. Hver dagur
hafði sína hátíðarsiði. Börnum
voru gefnar gjafir, sem yfirleitt
voru skræpóttar glansmyndir af
guðum og kynjaverum við allskyns
athafnir. Oftast dálítið beinskeyttar
og groddafengnar og stæðust varla
mat á birtingarhæfi á okkar tímum,
allra síst fyrir börn.
Í raun var öllu snúið á haus
á Satúrnalíunum. Einn daginn
áttu húsbændur að þjóna þrælum
sínum til borðs og bera fram alla
þá dýrindis rétti sem þeir sjálfir
nutu allajafna. Að sjálfsögðu
voru þrælarnir klæddir uppá í
föt húsbændanna en húsbændur
skrýddust þrælaskrúðanum. Til
að allt væri nú rétt samt, höfðu
þrælarnir sjálfir séð um matseldina.
Hana réði hefðarfólkið ekki við.
Allt fór þetta með friði fram og þótti
skemmtileg tilbreyting.
Samkvæmisleikir
– bannað börnum!
Fleiri samkvæmisleikir voru iðkaðir
á Satúrnalíunum. Eiginlega var öllu
gefin laus taumurinn og mikil og
almenn þátttaka var í svallveislum
þar sem siðgæðið fékk að víkja
fyrir lauslætinu og lostanum. Þar
var allt leyfilegt, án eftirmála, og
mest skemmtunin í fjölbreytninni.
Nokkrar frásagnir eru til í rituðum
heimildum. En þær hafa sjaldan
verið þýddar úr frummálinu yfir
á aðrar þjóðtungur, velsæmisins
vegna. Bókin Satyricon eftir
Petronius hefur þó birst á mörgum
tungumálum sem klassískt
bókmenntaverk. Þar er nokkuð
krassandi lýsing á slíku samkvæmi.
Kannski þekkja einhverjir verkið í
kvikmyndaformi Fellinis frá 1969.
Í Satyricon er drykkurinn
„satyrion“ nefndur. Sá mjöður
var nokkuð magnaður og líklega
af svipuðu tagi og drykkurinn
„kykeon“ hjá Grikkjum. Þar í var
margt misjafnt sett með það að
markmiði að örva öll skilningarvit
til hins ítrasta. Meðal jurta sem fór í
satyrion-drykkinn var sar, Satureja,
af einhverju tagi.
Brímajurt satýranna
Guðinn Satúrnus var ekki einhamur.
Hann hafði tengsl inn í aðra veröld
þar sem málum var háttað á
nokkuð annan veg en hann umbar
heimavið. Í kjörrum og skógum
umhverfis akurlendi hans höfðust
við kynjaverur sem kölluðust
satýrar. Þeir voru allir karlkyns og
í mannslíki en með sterku ívafi af
skapnaði geithafra. Frammynntir
voru þeir og skáeygir. Kollur
þeirra var hrokkinhærður utan
um hársnauðan skalla og út úr
hárlubbanum löfðu uppvafin
geitaeyru og úr enninu stóðu hnýflar.
Neðantil höfðu þeir loðinn þjó
sem á geithafri. Dindil eða hala þar
aftur úr og fætur enduðu í klaufum.
Framantil höfðu þeir allt sem tilheyrir
körlum og þar var oftast næsta
vel í lagt. Satýrarnir voru baldnir
og ófriðsamir, vægast sagt. Þeir
æddu um skógana emjandi af losta
og eirðu engu. Einkum voru þeir
aðgangsharðir og blygðunarlausir
gagnvart kvenfólki sem þeir rákust
á, svo vissara var fyrir konur að vera
ekkert að ráfa um óbyggðirnar einar
og sér. Við satýrana er sar-ættkvíslin,
Satureja, kennd og hefur orð á sér
fyrir að vera aflvaki þess bríma sem
þarf til að tímgunarleikir gangi vel
fyrir sig.
Karlamagnús kunni að meta!
Og sar var að sjálfsögðu á óskalista
Karlamagnúsar i Capitulare de
Villis. Þær tegundir sars sem við
ræktum hér á Norðurlöndum eru
sumarsar, Satureja hortensis,
og vetrarsar, Satureja montana.
Nokkrar fleiri tegundir hafa verið
reyndar en spretta ekki vel undir
norrænum sumarhimni. Nafnið
„sar“ á þessum kryddjurtum er
gamalt í dönsku, norsku og íslensku.
Á sænsku og finnsku kallast þær
„kyndlar“. Til er skemmtileg
skýring á dansk-norsk-íslenska
nafninu. Hún er sú að einhvern
tíma rétt fyrir árið 1500 barst dönsku
benediktínaklaustri fræsending frá
frönsku bræðraklaustri. Þar á meðal
var bréf sem bara bar áletrunina
„SAR“. sem er líkleg skammstöfun
á franska heitinu „sariette“.
Undir þessu sar-heiti var
fræjunum sáð og síðan uppskorið fræ
sem svo fór áfram til annara klaustra
í Danmörku og Noregi og hélt
nafninu. Einar Helgason tekur það
svo upp sem íslenskt heiti í bókina
Hvannir sem út kom 1926. Annað
heiti er líka til, það er „baunakrydd“
eftir þýskunnar „Bohnenkraut“. En
sar hefur nefnilega þann eiginleika
að stemma þann leiða vindgang
sem oftast fylgir eftir neyslu á
baunaréttum.
Sar – kryddjurt
sem vert er að þekkja
Sar hefur sterkt piparbragð og var
notað í stað pipars áður en pipar fór
að vera auðfenginn og ódýr í löndum
Evrópu. Sumarsar er bragðsterkari
en vetrarsar. Báðar eru tegundirnar
sólelskar og vel ilmandi. Þær
minna um margt á timían í útliti.
Fræjunum er sáð gisið á björtum
stað innanhúss í mars-apríl og
plantað út eftir herðingu þegar
frostnætur eru liðnar hjá. Þeim þarf
að velja skjólgóðan og sólríkan
stað í garðinum. Gjarna í nokkru
regnvari og magurri sandmold.
Sumarsar er einær, nokkuð
blaðstærri en vetrarsar. Honum
þarf að sá árlega. Til að halda
plöntunum þéttum er um að gera
að klípa oft af honum. Blöð og
greinar má þurrka og geyma til
vetrarins. Eins má leggja sarinn í
olíu eða frysta hann.
Vetrarsar er runnkend, fjölær
planta, allt að 30cm há og með nállaga
blöðum sem haldast að mestu græn
árið um kring. Hann ilmar betur en
sumarsar en er bragðdaufari. Hann
kallar á svipaðan vetraraðbúnað
og lávöndull eða rósmarín.
Hann þrífst vel í pottum og þarf
yfirvetrun undir gleri eða plasti í
reit eða köldu gróðurhúsi. Líka er
hægt að grafa pottana í sandbeð
norðan eða vestan við húsveggi
þar sem vatn og vetrarvæta leikur
síður um.
Í matargerð á sar af báðum
gerðunum vel við grænmeti og
rótarávexti af öllu tagi. Einnig
egg, pylsugerð og í flesta pottrétti
með kjöti. Sumir nota hann í
ábætisrétti. En til að byrja með
er best að fara hægt af stað með
magnið af kryddinu meðan verið er
að venjast bragðinu. Sar heldur aftur
af vexti gerlagróðurs og margir sem
gera hrápylsur (þurrverkað feitt
kjöthakk) nota sar og hrammslauk
(bjarnarlauk) til að koma í veg fyrir
hættuna af matareitrun. Við það fær
kjötið líka fallega rauðan lit.
Fróðleiksbásinn
Hafsteinn Hafliðason garðyrkjufræðingur
Jurtir Karlamagnúsar – sar
Brons satýr.
Leifar Satúrnusarhofsins við Forum Romanum.
Sumarsar, Satureja hortensis.
Vetrarsar, Satureja montana.