Morgunblaðið - 10.04.2021, Side 45

MENNING 45
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. APRÍL 2021
FORNUBÚÐIR 12, HAFNARFIRÐI | S: 555 0800 | SIGN@SIGN.IS | SIGN.IS
því fluttum við þangað. Og bjuggum
þar í fimm ár. En við vorum orðin
þreytt á stórborgum, fórum til
Mexíkó, lifðum spart og flökkuðum
um, fórum svo til Japans og unnum á
bóndabýli. Titill bókarinnar, Stríð og
kliður, kom snemma til mín og teng-
ir meginþræðina – stríðið er eyði-
leggingin á náttúrunni og kliðurinn
er sífellt tækniáreitið. Og ég velti
fyrir mér hvaða áhrif þetta er farið
að hafa á okkur. Við erum með sekt-
arkennd, sífellt með það fyrir augum
hvað heimurinn er illa staddur og
náttúran smánuð – og svo hafa vís-
indin einhvern veginn skilið sig burt
frá listum. Hvað gerist þá? Gleðin
hverfur og á vissan hátt lotningin,
upphafning og fögnuður, allt verður
svolítið staðlað og skipt niður í hólf.
Auðvitað hafa orðið miklar fram-
farir í vísindum en í bókinni sting ég
upp á að við stígum aðeins til baka
og byrjum aftur að horfa á heiminn
eins og listamenn og njóta hans. Og
þykja vænt um hann. Það er mín
rómantík handa 21. öldinni.“
Við erum umhverfið
–Það er margt sláandi í frásögn-
inni. Sögumaðurinn er í ákveðnu
áfalli, þar sem hann kynnir sér til
dæmis staðreyndir um það hvað við
höfum gengið á auðlindirnar og
nærri náttúrunni á stuttum tíma.
„Og á sama tíma er maðurinn að
hverfa inn í tæki.“
–Þú dregur já upp sláandi mynd
af því. Felst von í því að ná að tengja
sig aftur við náttúruna og listina?
„Náttúruna, listina, og sjálfan sig
og fólkið í kringum mann – og alla
veröldina. En flótti manna frá veru-
leikanum virðist þó stefna dýpra og
dýpra inn í tækin.“
–Þú tekur sorgleg dæmi um það,
eins og um breska orðabók fyrir
börn þar sem heiti jurta eru fjar-
lægð til að geta komið inn orðum um
tölvur.
„Svona er þetta. Tækniorðaforði
yngra fólks er miklu ríkari en ein-
hver náttúruorðaforði. Við verjum
ekki miklum tíma í návígi við fyrir-
bæri náttúrunnar og þekkjum þau
því ekki lengur. Ég vitna til dæmis í
bandaríska skáldið og bóndann
Wendell Berry sem ég held mikið
upp á, en hann segir að það sé ná-
skylt að skilja heiminn og elska
heiminn. Eftir því sem við skiljum
betur hvað heimurinn er margslung-
inn og flókinn þá heillumst við meira
af honum og þá byrjum við að elska
hann, og viljum vernda hann. Ef við
eigum ekki lengur orð yfir fyrirbæri,
eins og þau í náttúrunni, þá verða
þau okkur ósýnileg.
Íslenskan er, eða var í öllu falli,
rík af orðum yfir landslag, af prakt-
ískri nauðsyn, en nú þegar við erum
öll komin með Google Maps í símann
þurfum við ekki lengur að geta lýst
landslagi fyrir öðrum. Þá er tækið
farið að hjálpa okkur en við verðum
líka hjálparvana og sífellt háðari
tækinu. Það er lífsfylling fólgin í því
að geta hugsað sjálfstætt og gert
hlutina sjálfur.
Í kafla í bókinni um tækni tek ég
dæmi um að skilaboð auglýsinga séu
sífellt þau að maður geti ekki gert
neitt sjálfur – sem er bara vitleysa.“
–Með alls kyns dæmum staðfest-
irðu hvað við göngum hræðilega um
náttúruna.
„Þegar við eyðileggjum landið
eyðileggjum við okkur sjálf. Við er-
um umhverfið – líkamlega og and-
lega, í huganum. En það er skrýtinn
aðskilnaður kominn þar á milli og
það hefur gerst á tiltölulega skömm-
um tíma, einni til tveimur öldum,
held ég.“
Ekki stinga höfðinu í sandinn
Sverrir segist ekki vera mikið fyr-
ir rannsóknarvinnu þegar hann er
að skrifa og að hann verði að vera
kominn með söguþráð í kollinn áður
en hann byrjar. Það átti við þessa
bók eins og hinar fyrri. „Ég hef sótt í
það á síðustu árum að lesa um þessi
mál og bókin varð til með mjög líf-
rænum hætti út frá því sem ég var
búinn að vera að lesa og hugsa um.“
–Þín fyrri skrif hafa verið af
skáldskapartagi. Hvað nú? Geturðu
snúið aftur í þann heim?
„Maður getur líka fjallað um stór
mál í skáldskap,“ svarar hann. „En
ég er samt með hugmynd að tveimur
bókum sem eru skyldar þessari, án
þess að um einhvern þríleik verði að
ræða. Ég á erfitt með flokkun í
skáldað og óskáldað efni. Allar bæk-
ur eru í eðli sínu einhvers konar
skáldsögur. En mér finnst gaman að
skrifa út frá eigin reynslu og segja
sögu í leiðinni. Ég hefði ekki getað
skrifað þessa bók án þess að þar
væri rakin einhver saga út í gegn en
það er þessi krísa sögumannsins. Í
upphafi bókar segist ég hafa misst
trúna á sagnalistina en svo segi ég
söguna af því hvernig ég vann mig út
úr þeirri krísu – og í lokin kemur
litla dóttir mín og ég stend upp og ég
fer að segja henni sögu. Auðvitað
hættum við aldrei að segja sögur.
Mennirnir telja sig oft skera sig
meira frá öðrum dýrategundum en
raunin er. Það sem virðist þó virki-
lega skera okkur frá öðrum dýrum
er sagnalistin; hæfileikinn til að sjá
fram í tímann með því að nota ein-
hverja reynslu úr fortíðinni og spá
fyrir um mögulega framvindu mála.
Þess vegna held ég að það sé svo
mikilvægt að listamenn og allir þeir
sem segja sögur hugsi um þessi mál
– loftslagið, náttúruna, tæknina – og
breiði út vitund um þau en líka já-
kvæða og hvetjandi orku. Í bókinni
er vissulega viss kvíði og neikvæð
mynd af framtíðinni en neikvæðast
væri að hunsa vísindalegar stað-
reyndir og þá þróun sem orðið er svo
knýjandi að takast á við. Við megum
ekki stinga höfðinu í sandinn. Það
felur í sér bjartsýni að þora að ræða
þetta – hugsa, skrifa, finna nýjar
lausnir. Ég tefli fram þessari litlu
bók sem varnarskjali fyrir ímynd-
unaraflið gegn ofríki tækninnar.“
Sverrir bætir við að hann viti ekki
sjálfur hvernig hann eigi að flokka
þessa nýju bók sína. „Bill Gates
stingur upp á tæknilausnum. Andri
Snær ræðir við virtustu vísinda-
menn í heimi. Ég hef svo sannarlega
notið þess að lesa skrif þeirra, en
fæst fólk, og ég meðtalinn, hefur að-
gang að þessum færustu vísinda-
mönnum veraldar. Í minni bók held
ég að sé snertiflötur við reynslu ótal-
margra annarra, magnleysið gagn-
vart þessu ástandi, og þörf okkar
fyrir að hugsa um það og nálgast á
skapandi hátt, öll sem eitt.“
Morgunblaðið/Kristinn Magnúss
Tækniræði? „Svo hafa vísindin einhvern veginn skilið sig burt frá listum. Hvað gerist þá? Gleðin hverfur og á viss-
an hátt lotningin, upphafning og fögnuður,“ segir Sverrir Norland um stöðu mála í heiminum í dag.
Varnarskjal fyrir ímyndunaraflið
- Í nýrri bók sinni, Stríð og kliður, fjallar Sverrir Norland um þær áskoranir sem heimsbyggðin
stendur frammi fyrir - „Stríðið er eyðileggingin á náttúrunni og kliðurinn er sífellt tækniáreitið“
VIÐTAL
Einar Falur Ingólfsson
efi@mbl.is
Okkur hefur lengi verið sagt að við
viljum og þurfum meira af öllu.
Meira úrval af öllu,“ segir rithöfund-
urinn Sverrir Norland. „En við vilj-
um ekki og þurfum ekki endalaus af-
not af öllu, endalausan klið. Við
viljum frekar merkingu, eitthvað
sem við náum utan um. En í þessum
sífellda klið held ég að kvíði og
stress aukist, það er erfitt að þurfa
stöðugt að sýna viðbrögð við öllu; við
erum ekki gerð fyrir þetta. Að sama
skapi er úrvalið og afnotin af öllu í
samtímanum svo ómótstæðilegt og
erfitt að halda sig frá því.“
Eftir að hafa sent frá sér athyglis-
verðan skáldskap í ýmsu formi,
skáldsögur og ljóð, auk þýðinga á
barnabókum, hefur Sverrir sent frá
sér vel skrifaða og hugvekjandi bók
af öðru tagi. Stríð og kliður nefnist
hún og í henni tekst Sverrir á við
knýjandi spurningar um stöðu
manna í heimi þar sem búið er að
ganga á afar stuttum tíma með ógn-
vekjandi hætti á auðlindir náttúr-
unnar. Rætur bókarinnar liggja aft-
ur til ársins 2016 þegar hann var
búsettur ásamt fjölskyldu sinni í
New York og tókst í fyrsta skipti á
við fullkomna sköpunarstíflu.
Ástæðan fannst honum vera óbeit á
mannkyninu: „Arfleifð minnar
stuttu ævi virtist vera gegndarlaus
eyðing manna á lífríki jarðar og
samt þrástöguðust leiðtogar þjóða
og fjölmiðlar enn á þessu ein-
kennilega orði sem rímar, kald-
hæðnislega, við hamfarir,“ skrifar
hann og kveðst hafa lamast andlega.
En síðan tók hann að skrifa þessa
ögrandi bók þar sem bent er með
ótal dæmum og upplýsingum á stað-
reyndir mála, um stríðið um jörðina
og kliðinn í lífi okkar allra.
Að þykja vænt um heiminn
Við Sverrir byrjum á að tala um
sektarkennd þeirra sem eru meðvit-
aðir um það hvað kolefnisfótspor
okkar nútímamanna sé skelfilega
stórt en hann segir að skömm geri
ekkert gagn. „Ég er alinn upp við að
það er alltaf verið að auglýsa ódýrt
flug, það eigi bókstaflega að ferðast.
Í anda þessa alþjóðlega heims eign-
ast ég franska konu og við flytjumst
til New York en svo er skyndilega
sagt að maður eigi ekki lengur að
ferðast. Bara að sitja heima, skamm-
ast sín og hitta fólk í gegnum tölv-
una – en mig langar ekki til að gera
það!“
–Það er einmitt togstreitan. Svo
virðist sem bókin hafi sprottið af
krísu ungs manns sem var að lifa því
lífi sem Íslendingar af þinni kynslóð
þrá að lifa. En fór þér að finnast það
vera illréttlætanlegt?
„Þetta var ekki alveg svona klippt
og skorið en mér fór samt að líða
svona, um 2016, þegar við bjuggum í
New York,“ svarar Sverrir, „að ég
gæti ekki rétlætt það að sitja bara
og búa til persónur og sögur. Sögur
eru alltaf einkalegar og fjalla um
vandamál okkar mannanna, en mér
fannst eins og við værum svo mikið
með okkur sjálf á heilanum að við
sæjum ekki lengur heiminn allt í
kringum okkur. Og alla eyðilegg-
inguna.“
Sverrir segir frá því í bókinni að
hann hafi hugleitt að fara í nám í
umhverfisfræðum, og var kominn
inn í háskóla á því sviði, en hætti við
það og þess í stað fór fjölskyldan í
ferðalag sem endaði með því að hann
drap sig næstum því á dráttarvél í
landbúnaðarstörfum í Japan.
„Ég hafði búið í stórborgum í tíu
ár. Fyrst í London þar sem ég var að
læra, þar kynntist ég konunni minni
og fluttist með henni heim til hennar
í París, svo var henni boðið starf í
listasafninu MoMA í New York og