Morgunblaðið - 06.10.2021, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 6. OKTÓBER 2021
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Breska ríkis-
útvarpið
BBC er
mikil stofnun þar í
landi og oft haft til
fyrirmyndar um
hlutverk og rekst-
ur ljósvakamiðla ríkisvaldsins
í þeim löndum þar sem sá hátt-
ur er hafður á. Það hefur þó
reglulega hlotið sinn skerf af
gagnrýni, bæði fyrir óráðsíu í
rekstri, dagskrárgerð, sem oft
þykir fullháleit fyrir alþýðu
manna, og pólitískan halla,
þrátt fyrir strangan áskilnað
um hlutleysi og sanngirni. Það
hefur svo enn grafið undan
stofnuninni, að ljóstrað hefur
verið upp um óheiðarlega
fréttamennsku, en þar ber af-
drifaríkt viðtal við Díönu
heitna prinsessu eflaust hæst.
Eða lægst eftir því hvernig á
er horft.
Nadine Dorries, nýskipaður
menningarmálaráðherra
Breta, vakti máls á þessu í
fyrradag og telur BBC hafa
ratað á villigötur á ýmsum
sviðum, sem hún rakti fyrst og
fremst til þess að stofnunin
hefði einangrast frá notendum,
starfsliðið væri einsleitt og
endurspeglaði þjóðina illa. Það
hefði meðal annars leitt til
pólitískrar slagsíðu til vinstri,
en þó ekki síður til þess að þar
væri þétt setinn bekkurinn úr
einkaskólum og efri stéttum,
sem væru illa haldnar af
snobbi, elítuhugsunarhætti og
frændhygli. Dorries, sem ólst
upp í fátæklegu verkamanna-
hverfi í Liverpool, sagði að fólk
af hennar sauðahúsi ætti þar
enga möguleika á frama.
Engum dylst að menningar-
málaráðherrann telur að BBC
þurfi að ráðast í víðtækar
breytingar eigi það að vera
hlutverki sínu vaxið og margir
taka undir gagnrýni hennar.
Spurningin kann þó að reynast
önnur: hvort það skipti miklu
máli hvort BBC breytist að því
leytinu. Dorries var nefnilega
líka spurð að því hvort hún sæi
fyrir sér að afnotagjöldin yrðu
enn rukkuð að viðlögðum dóm-
sektum eftir 10-20 ár. „Verður
BBC enn hér eftir 10 ár? Ég
veit það ekki … það er mjög
hörð samkeppni á þessu sviði í
augnablikinu.“
Það kann að vera mergurinn
málsins. Ein helsta forsenda
BBC var löngum að stofnunin
væri einstök, höfðaði til allra
þjóðfélagshópa og hefði ein
burði til þess að framleiða leik-
ið efni á heimsmælikvarða. Það
á ekki lengur við.
Án þess að lítið skuli gert úr
því besta, sem BBC hefur að
bjóða að því leytinu, þá stenst
það hinum nýju risum – Net-
flix, Amazon, Apple, Disney og
þeim öllum – ekki snúning. Þar
í landi, líkt og víð-
ar, töldu margir að
áskriftarsjónvarp
ætti enga mögu-
leika, en raunin
hefur orðið vægast
sagt önnur.
Við þessa risa keppir BBC
trauðla. Hver þáttur af The
Crown kostaði jafnvirði 1,75
milljarða króna, sem er meira
en 25-falt það sem frekar dýr
BBC-þáttur kostar. Slík sam-
keppni er öðrum ekki auðveld-
ari, en hún var ein ástæða þess
að Rupert Murdoch seldi Sky.
Jafnvel hann hafði ekki ráð á
því að keppa við nýju risana.
Sú þróun hefur hins vegar
alls ekki grafið undan kvik-
myndagerð og sjónvarpsfram-
leiðslu í Bretlandi. Þvert á
móti hefur hún orðið þeim
greinum mikil lyftistöng, því
inn í landið hefur flætt fjár-
magn til slíkrar framleiðslu,
mestmegnis frá Bandaríkj-
unum. Það sakar örugglega
ekki að Bretar búa yfir fallegu
landslagi og sterkri leiklistar-
hefð, en þeir hafa einnig komið
sér upp mikilli sérþekkingu á
þessu sviði. Þar eru mörg
stærstu myndver heims, engir
þykja fremri í hljóðvinnslu og
sex af síðustu átta Óskars-
verðaunum fyrir myndbrellur
fóru til Bretlands. Ekki dregur
heldur úr aðsókn erlendra
framleiðenda, að þar fá þeir
25% endurgreiðslu fram-
leiðslukostnaðar frá hinu op-
inbera. BBC nýtir endur-
greiðslurnar einnig, en
ríkisútvarpið getur samt ekki
keppt við risana í fjármögnun.
Við bætast breyttir neyslu-
hættir á afþreyingu. Í Bret-
landi líkt og annars staðar á
Vesturlöndum á línuleg dag-
skrá sjónvarps í vök að verjast,
en ungt fólk sem hefur vanist
því að geta horfa á framúr-
skarandi efni á símum, tölvum
eða ámóta tækjum sér síður
ástæðu til þess að kaupa sér
viðtæki og borga afnotagjöld.
Fyrir þá kynslóð á BBC æ
minna erindi.
Einmitt það, erindi ríkis-
útvarpsins BBC, hlýtur að
verða Bretum umhugsunar-
efni. Í áranna rás hefur það
breitt úr sér í krafti skattfjár,
en virðist eiga minna erindi og
minni hljómgrunn meðal alls
almennings. Og ef það getur
ekki keppt við risana, á þá
áfram að verja til þess offjár
án árangurs? Nei, það, eins og
aðrir miðlar og önnur fyrir-
tæki og stofnanir, þarf að
semja sig að breyttum tímum,
huga að nauðsynlegu hlutverki
sínu og sérstöku erindi, ein-
beita sér að því og öðru ekki. –
Af orðum Nadine Dorries er
ljóst, að hún mun sjá til þess ef
stofnunin er ófær um það sjálf.
Menningarmálaráð-
herra Breta efast
um framtíð breska
ríkisútvarpsins}
BBC á krossgötum
A
ð afloknum kosningum er rétt að
fyrsta verk á þessu vettvangi sé
að óska stjórnarflokkunum til
hamingju með niðurstöðuna og
endurnýjað umboð um leið og ég
þakka þeim sem studdu Miðflokkinn.
Skilaboð kjósenda voru að hluta til þau að
nú væri ekki tími fyrir breytingar heldur vildi
þreytt þjóð fá svolítinn hægagang og fyrir-
sjáanleika í kjölfar heimsfaraldurs og ekkert
vinstra-stórslys, því hélt stjórnin velli.
Mikill vilji virðist vera hjá formönnum
stjórnarflokkanna til áframhaldandi sam-
starfs. En á meðan skjól formannanna
þriggja, hvers af öðrum, getur verið þeim
þægilegt þá má það ekki kosta hvað sem er.
Umgengni ráðherra um ríkissjóð hefur ver-
ið með þeim hætti undanfarnar vikur að ljóst
má vera að fáir vinir skattgreiðenda eru í þeim hópi. Sum-
ir ráðherranna virtust vart komast fram úr rúminu án
þess að dreifa fjármunum í þær áttir sem atkvæða var
von, yfir þá sögu verður farið síðar. Aðstöðumunur ráð-
herra og annarra frambjóðenda hefur aldrei verið meiri en
í nýafstöðnum kosningum.
Það blasir við að Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkur
geta ekki, af mismunandi ástæðum, haldið áfram núver-
andi stjórnarsamstarfi með ráðherra Vinstri hreyfing-
arinnar – græns framboðs í heilbrigðis- og umhverfisráðu-
neyti. Þar hljóta breytingar að verða á, sérstaklega í ljósi
aðgerða umhverfisráðherra á lokametrum kjörtímabils-
ins.
Erfiðleikar við endurnýjun stjórnarsam-
starfsins verða ekki bara málefnalegir, enda
ríkisstjórnin upphaflega mynduð um stóla og
áhrif, en ekki stefnu. Stóra vandamálið verður
að sumir telja styrk sinn kalla á meiri áhrif en á
því kjörtímabili sem nú er liðið. Þegar leysa þarf
þá stöðu versnar hagur okkar skattgreiðenda
hratt. Fyrsta mál á dagskrá verður líklega að
fjölga ráðherrum þannig að allir geti fengið
nægju sína.
Fremst í þeirri röð gæti orðið að stofna sér-
stakt loftslagsráðuneyti, sem Framsóknar-
flokkurinn hafði á stefnuskrá sinni fyrir kosn-
ingarnar, en fáir tóku eftir. Það verður athyglis-
vert að sjá hvort Sjálfstæðisflokkurinn kaupir
skjólið því verði að hleypa slíku máli áfram.
Ef stjórnarflokkarnir ná saman um áfram-
haldandi samstarf, þá væri æskilegt að það
gerðist með öðrum hætti en að tugmilljarða reikningur
verði sendur til landsmanna í formi óþarfs loftslagsráðu-
neytis, sem meira að segja umhverfisráðherra virðist efast
um að vit sé í að setja á laggirnar.
Minnkum báknið, en stækkum það ekki. Förum vel með
skattpeninga og verjum þeim fjármunum sem teknir eru
af fjölskyldum og fyrirtækjum landsins til uppbyggingar
innviða og reksturs grunnkerfa en ekki til gæluverkefna
sem mögulega hafa það hlutverk helst að vera dúsa til
þess stjórnarflokks sem minnst fékk í kosningunum.
Bergþór
Ólason
Pistill
Loftslagsráðuneyti til bjargar ríkisstjórn?
Höfundur er þingmaður Miðflokksins.
bergthorola@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
SVIÐSLJÓS
Ragnheiður Birgisdóttir
ragnheidurb@mbl.is
B
andalag háskólamanna hef-
ur sent frá sér greiningu á
stöðu íslenskra menning-
argreina eftir heimsfar-
aldur kórónuveiru. Slæmt ástand í
menningargeiranum hefur verið í
brennidepli eftir faraldurinn. Í grein-
ingu BHM kemur fram að umsvif í
menningargreinum eru á hraðri nið-
urleið í íslensku hagkerfi og að heims-
faraldurinn hafi haft margfalt meiri
áhrif á menningargreinar en aðrar at-
vinnugreinar.
Mikill samdráttur hefur orðið í
launagreiðslum og fjölda starfandi í
skapandi greinum síðustu ár. Þá
kemur einnig fram að starfslaun lista-
manna eru með lægstu launum á ís-
lenskum markaði, talsvert lægri en
meðallaun verkafólks.
Meginþorri listafólks starfar
innan vébanda BHM. Félag íslenskra
leikara, Félag íslenskra hljómlistar-
manna, Samband íslenskra myndlist-
armanna, Félag leikstjóra á Íslandi
og Arkitektafélag Ísland eru allt að-
ildarfélög. BHM hefur tekið að sér að
vinna sambærilegar greiningar á
starfsumhverfi ýmissa stétta.
Bætir gráu ofan á svart
Nýir menningarvísar, hagtölur
fyrir listir og skapandi greinar, frá
Hagstofu Íslands, varpa ljósi á stöðu
mála. Menningarvísar þessir eru af-
sprengi ríkisstjórnarsáttmála frá
2017. Greining BHM er unnin upp úr
menningarvísunum og gögnum um
kjör listamanna á Íslandi.
Af gögnum þessum þykir ljóst
að bæði hrunið og heimsfaraldurinn
hafi haft gríðarleg áhrif á skapandi
greinar hér á landi. Þar hefur orðið
mikill samdráttur í heildarlauna-
greiðslum og fjölda starfandi fólks frá
2008. Nú er svo komið að 25% færri
starfa við menningargreinar en 2008.
Á sama tímabili hefur þar orðið 40%
samdráttur í heildarlaunagreiðslum.
Verulega tók að draga í sundur með
skapandi greinum og öðrum atvinnu-
greinum eftir 2013 og samdrátturinn
jókst til muna eftir 2017.
Þróunin hefur verið mjög hröð
síðustu fjögur ár. Heildarlauna-
greiðslur í fjölmiðlum hafa dregist
saman um 45% frá árinu 2017, sam-
drátturinn var 41% í kvikmynda-
greinum, um 26% innan tónlistargeir-
ans, 25% innan myndlistargeirans og
12% í sviðslistum. Samdráttur í
mörgum greinum var hafinn nokkuð
fyrir heimsfaraldur en efnahags-
áfallið í kjölfar hans hefur „bætt gráu
ofan á svart“, eins og sagt er í frétta-
tilkynningu.
Lág starfslaun listamanna
Þá er vakin athygli á því að
meirihluti listamanna á að baki nám á
háskólastigi. Þrátt fyrir það voru
starfslaun listamanna talsvert undir
launum fullvinnandi verkafólks árið
2020 og langtum lægri en meðallaun
háskólamenntaðra.
Starfslaun listamanna hafa
dregist langt aftur úr almennri
launaþróun á undanförnum árum. Á
síðustu tíu árum hefur launavísitalan
hækkað um 96% á meðan starfslaun
listamanna hafa hækkað um 49%.
Mikilvægt þykir að hið opin-
bera marki stefnu um aukinn stuðn-
ing við menningu á Íslandi. Að öðr-
um kosti sé hætt við „að
menningargreinar beri var-
anlegan skaða af heimsfar-
aldrinum“. Mælt er með því
að horft sé til Norður-
landanna í þeim efnum. Svíar
og Danir hafa til dæmis ráð-
ist í að skoða hvernig styðja
megi sérstaklega við menn-
ingu og listir í kjölfar
kórónuveiru-
faraldursins.
Umsvif menningar
á hraðri niðurleið
„Ég held það sé alveg ljóst að
það þurfi að taka málin föstum
tökum núna og fara í gerð
menningarstefnu fyrir Ísland,
byggða meðal annars á þess-
um hagvísum. Það þarf líka að
auka samtalið við greinarnar,“
segir Vilhjálmur Hilmarsson,
hagfræðingur BHM.
„Það er okkar skoðun að
það þarf að hækka starfslaun
listamanna og styðja við þær
greinar sem munu ekki vera á
markaðsforsendum í hefð-
bundnum skilningi í svona litlu
hagkerfi eins og Ísland er en
skapa mjög mikið virði fyrir
samfélagið.“
Vilhjálmur segir það
slæmt fyrir landið í heild
að fólk geti ekki lifað af
listinni. „Okkur finnst það
verulegt vanmat á virði
þessara einstaklinga
fyrir sam-
félagið.“
Verulegt
vanmat
MENNINGARSTEFNA
Vilhjálmur
Hilmarsson
Þróun atvinnugreina menningar síðustu ár
Heildarlaunagreiðslur og fjöldi starfandi
2008 til 2020
Breyting á heildarlaunagreiðslum í menningargreinum 2017 til 2020
Samanburður á
heildarlaunagreiðslum
2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020
Fjölmiðlar Kvikmyndir/sjónvarp Tónlist Myndlist Sviðslistir
2013 2020
-45% -41%
-26% -25%
-12%
Heimild: Greining BHM
Vísitala, 2013=100
Menningargreinar
Aðrar atvinnugreinar
Fjöldi starfandi í menningargreinum
Heildarlaunagreiðslur,ma.kr. á verðlagi 2020
5.188
33
6.890
55
-25%
-40%