Morgunblaðið - 12.03.2022, Side 25

» Samhengið í
skipulags- og
samgöngumálum er
skýrt, stækkun borg-
arinnar til austurs
mun létta almenningi
lífið, m.a. fyrir sam-
félag eldri borgara.
Reykjavík er borg sem getur
stækkað. Nægt er bygging-
arlandið, svo sem austan Elliðaáa.
Breyta þarf skipulagi til að greiða
fyrir slíkri uppbyggingu. For-
dómar gagnvart notkun ökutækja
í einkaeigu eiga ekki að koma í veg
fyrir að skipulagsvaldi borg-
arinnar sé beitt með skyn-
samlegum hætti. Samhliða
breyttu skipulagi þarf að fjárfesta
töluvert í samgönguinnviðum, svo
sem eins og Sundabraut.
Tækifæri fyrir samfélag eldri borgara
Eitt af því sem uppbygging borgarinnar til
austur gefur færi á er að gera betur við eldri
borgara. Sem dæmi gæti uppbygging nýrra
hverfa skapað forsendur til að hanna íbúðakjarna
fyrir eldri borgara, eins konar millistig þess að
búa á eigin heimili og vera á hjúkrunarheimili. Á
þetta hefur t.d. Félag eldri borgara í Reykjavík
og nágrennis bent en íbúðakjarnar af þessu tagi
hafa verið reyndir erlendis. Í slíkum kjörnum býr
eldra fólk í umhverfi þar sem það getur notið fé-
lagsskapar, aflað sér ýmiss konar þjónustu og
notið afþreyingar í nærsamfélaginu. Við það
aukast lífsgæði þeirra.
Slík þyrping íbúða myndi einnig auka fjöl-
breytnina í fasteignaflórunni og liðka fyrir þró-
un fasteignamarkaðarins. Að búa í nýjum hverf-
um í austurhluta borgarinnar krefst jafnan
aðgangs að einkabíl. Einkabíllinn veitir eldra
fólki frelsi til að geta farið sinna
ferða hvenær sem er og hvert
sem. Sé sá valkostur í boði þá er hann valinn
frekar en að beðið sé eftir strætó í því óútreikn-
anlega veðri sem hér er.
Heildarsamhengið
Borgaryfirvöld eiga að mæta þörfum almenn-
ings en ekki öfugt. Almenningur vill jafnan nota
einkabílinn. Óþarft er að óttast uppbyggingu
borgarinnar til austurs, þvert á móti skapar hún
margvísleg tækifæri. Með því að nema ný lönd
aukast líkur á að hægt sé að mæta hagsmunum
eldri borgara með uppbyggingu íbúðakjarna
ásamt því að létta á fasteignamarkaðnum í öðr-
um hverfum borgarinnar. Heildarsamhengið í
skipulags- og samgöngumálum er því skýrt.
Það eina sem þarf er kjarkur og pólitískur vilji.
Stækkum borgina
til austurs
Eftir Helga Áss Grétarsson
Helgi Áss Grétarsson
Höfundur óskar eftir stuðningi í 5. sæti í
prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
helgigretarsson@gmail.com
25
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. MARS 2022
Veðrabrigði Það hafa skipst á skin og skúrir í veðrinu að undanförnu í bókstaflegri merkingu.
Eggert
Upplýsingin, menntastefna 18.
aldar, miðaði að því að uppfræða al-
menning og endurskipuleggja póli-
tískt líf þannig að kennivaldi yrði
vikið til hliðar og einstaklingnum
veitt frelsi til hugsunar, skoð-
anamyndunar og sannleiksleitar.
Lýðræðið byggist samkvæmt
þessu á því að hver einasti maður
myndi sér sjálfstæða skoðun, en
berist ekki hugsunarlaust með
straumnum. Átakanlegt er að sjá
fólk verða viðskila við samvisku
sína, afneita sannfæringu sinni, missa sýn og
stefnu, verða reköld í vindblásnu umhverfi hags-
muna og valda, vegna hræðslu og utanaðkom-
andi þrýstings.
Í þeim tilgangi að verja fólk fyrir slíkum örlög-
um reisir stjórnskipun okkar varnargarða um
lýðræðið, þar sem rökstuddur efi og málfrelsi er
sérstaklega varið. Þetta er gert til að reisa
skorður við því að eitt afl, einn flokkur eða eitt
sjónarmið, nái heljartökum. Síðustu misseri höf-
um við orðið vitni að óheillaþróun í öfuga átt, þ.e.
frá lýðræði til valdboðsstefnu. Þetta hefur gerst í
skrefum, en þróunin er öllum
sýnileg sem hana vilja sjá.
Ótti hefur vikið hugsun til hlið-
ar. Sá sem er fastur greipum ótt-
ans getur ekki hugsað rökrétt.
Óttastjórnun er orð sem leitar á
hugann þegar fjölmiðlar, stjórn-
málamenn, fræðimenn, læknar
o.fl. boða heilsufarsvá, orkuskort,
matarskort, netárásir og upplýs-
ingaóreiðu. Mjög hefur skort á að
sömu aðilar birti skilaboð um
þrautseigju, hugrekki, viljastyrk,
von, traust og trú, þannig að menn
geti á raunsæjum grunni varist
því að valdið sé tekið frá almenningi og lýðræð-
islegt stjórnarfar leyst af hólmi með valdþótta og
einhliða fyrirskipunum.
Þegar stöðugt er hamrað á aðsteðjandi ógnum
og ýtt undir ótta er grafið undan hinni vestrænu
lýðræðishefð. Allir sem bera lágmarks-
skynbragð á lærdóma sögunnar vita að það er
skammgóður vermir að færa valdið frá kjós-
endum og kjörnum fulltrúum þeirra til óþekktra
stjórnenda sem starfa í umboðsleysi. Enginn tal-
ar þó um varnarleysi okkar gagnvart slíku fyr-
irkomulagi þar sem valdhafar svara ekki til
neinnar ábyrgðar gagnvart alþýðu manna. Um
þetta nýja stjórnarfar virðist ekki mega efast.
Pólitískur rétttrúnaður, sem framfylgt er með
kjökri, heimtufrekju, hártogunum og kröfum um
skilyrðislausa hlýðni, umber engan ágreining um
kennisetningarnar. Við þessar aðstæður og með
þessu móti er málfrelsið bælt og framkallað um-
hverfi þar sem aðeins ein skoðun er í reynd leyfi-
leg – á loftslagsmálum, bólusetningum gegn kór-
ónuveirunni, rússnesku þjóðinni o.s.frv. Ekki
ómerkari maður en Jonathan Sumption, fyrrver-
andi hæstaréttardómari í Bretlandi, hefur bent á
að lýðræðislegt stjórnarfar hrynji til grunna
þegar „hræddur meirihluti krefst þess að sam-
borgarar þeirra verði beittir stórtækum þving-
unaraðgerðum“.
Kjarni vestrænnar menningar, allt frá því á
upplýsingaöld, er ákvörðunarvald hins hugsandi
einstaklings sem efast. Án þess er lýðræðið svip-
ur hjá sjón. Verkefni borgaranna, stjórnmála-
manna, blaðamanna, fræðimanna o.fl. er að
hugsa og ræða á gagnrýninn hátt um það sem al-
mennt er viðurkennt og vinsælt þá stundina. Eitt
megineinkenni ófrjálsra samfélaga mannkyns-
sögunnar hefur verið bann við frjálsri umræðu.
Allt sem er bannað að gagnrýna hefur tilhneig-
ingu til að spillast af eigingirni, hagsmunabar-
áttu og öfgum. Því þarf hin lagalega, pólitíska,
menningarlega og samfélagslega umgjörð, enn
sem fyrr, að verja frelsi borgaranna til hugsunar,
tjáningar og sannleiksleitar.
Efinn er mikilvægur. Heilbrigður efi er ekki
andstæða vonar og trúar. Slíkur efi knýr okkur
áfram í leit að sannleika; krefur okkur um stöð-
uga endurskoðun þess sem við teljum okkur geta
lagt til grundvallar. En við lifum nú á tímum þar
sem sjálfstæðri hugsun og efa er úthýst í sífellt
meiri mæli. Hinn hræddi einstaklingur sem
hlýðir kemur í stað hins hugsandi einstaklings
sem efast. Hvað getum við gert til að snúa þessu
til betri vegar?
Kæri lesandi, ég skora á þig að taka þátt í að
skapa vakningaröldu til að rjúfa doða hugs-
unarleysis og stöðva þannig straumröst ofríkis,
valdboðs og harðstjórnar.
Eftir Arnar Þór Jónsson »Við lifum nú á tímum þar sem
sjálfstæðri hugsun og efa er
úthýst í sífellt meiri mæli.
Arnar Þór Jónsson
Höfundur er sjálfstætt
starfandi lögmaður.
Hvert liggur leiðin?
Þrátt fyrir framtaksleysi, sí-
fellt verri þjónustu og mikla
skuldasöfnun, er núverandi
borgarstjórnarmeirihluti að
setja met í skattheimtu. Þetta
hljómar svolítið eins og öf-
ugmæli. Hvernig getur yfirvald
setið með hendur í skauti, dregið
úr þjónustu og safnað skuldum,
á meðan skatttekjur þess stór-
aukast ár frá ári? Slík stjórn-
viska er ekki á allra færi. Vert er
að skoða þetta nánar því
Reykjavíkurborg tekur mun fleiri krónur af
launum borgarbúa í gjöld og skattheimtu, held-
ur en ríkisvaldið.
Útsvar og fasteignagjöld
Helstu tekjustofnar sveitarfélaga eru útsvar
og fasteignagjöld. Útsvarið er beinn tekju-
skattur. Fasteignagjöldin eru hins vegar af
tvennum toga. Þau eru annars vegar lóðaleiga
og gjöld fyrir ýmsa þjónustu sveitarfélaga, en
hins vegar fasteignaskattur sem er eigna-
skattur á fasteignir, reiknaður sem hlutfall af
fasteignamati.
Útsvar er reiknað sem hlutfall af tekjum
launþega en lögum samkvæmt má útsvarshlut-
fallið ekki vera lægra en 12,44% og
ekki hærra en 14,52%. Hvert og
eitt sveitarfélag ákveður svo út-
svarsahlutfallið innan þessara
marka. Núverandi borgarstjórn-
armeirihluti hefur verið með útsvarið í löglegu
hámarki um árabil. Reykjavíkurborg er eina
sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem nýtir
sér þessa leyfilegu hámarks álagningu.
Fasteignaskattur á atvinnuhúsnæði
Lög kveða á um að leggja megi fast-
eignaskatt á atvinnuhúsnæði sem er allt að
1,32% af fasteignamati. Sveitarstjórnum er þó
heimilt að hækka álagningu í 1,65%. Þessa
heimild nýtti meirihlutinn sér lengst af og var
þá álagning á atvinnuhúsnæði í löglegu há-
marki í Reykjavík. Viðreisn seldi sig sem vara-
dekk undir vagn Dags B. Eggertssonar eftir
síðustu borgarstjórnarkosningar með því skil-
yrði að þessi álagning yrði eitthvað lækkuð. Og
viti menn! Fyrir ári síðan lækkaði meirihlutinn
álagningarhlutfallið um 0,05 prósentustig.
Samkvæmt fjárhagsáætlun Reykjavík-
urborgar 2022-26 er lagt til að fasteignaskattar
borgarinnar á atvinnuhúsnæði haldast óbreytt-
ir á milli ára 2021 og 2022 í 1,60%.
Á sama tíma og borgin hefur lækkað pró-
sentuna um 0,05 prósentustig hafa hins vegar
sveitarstjórnir Kópavogs og Hafnarfjarðar
mætt Covid-faraldri og hærra fasteignamati
með því að lækka þessa skattprósentu umtals-
vert. Álagsprósentan í Hafnarfirði er nú 1,40%
og í Kópavogi 1,47%. Reykjavíkurborg er með
langhæsta skatthlutfall fasteignaskatta á at-
vinnuhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu. Reykja-
víkurborg fær yfir helming heildartekna af
fasteignasköttum á atvinnuhúsnæði á lands-
vísu. Gert er ráð fyrir að þessar tekjur borg-
arinnar verði 15,2 milljarðar á næsta ári. Það er
hækkun um rúmlega 5,7 milljarða frá árinu
2016, eða tæplega milljarð á ári á þessu sex ára
tímabili.
Fasteignaverðbólga og
fasteignaskattur
Hér er þó tæplega hálf sagan sögð. Stað-
reyndin er sú að fasteignaskattar í Reykjavík
hafa hækkað miklu meira á síðasta áratug en
nokkurn tíma fyrr. Ástæðan er gífurleg hækk-
un á fasteignum sem nú fer með himinskautum.
Núverandi borgaryfirvöld hönnuðu þessar
miklu fasteignahækkanir og hafa farið fyrir
þeim frá því þau samþykktu aðalskipulagið, ár-
ið 2013, sem hefur leitt til lóðaskorts- og lóða-
haftastefnu í Reykjavík. Þessi lóðaskortur er
megin ástæða fasteignaverðbólgunnar.
Skoðum í lokin hækkanir á fasteignasköttum
borgarinnar á þessum áratug. Árið 2013 inn-
heimti Reykjavíkurborg 11,6 milljarða í fast-
eignaskatt. Árið 2017 var þessi skattur kominn
í 15,1 milljarð, árið 2018, í 18,2 milljarða og árið
2020 í 22 milljarða. Tekjur borgarinnar af fast-
eignasköttum höfðu þá hækkað um tæplega
100% á sjö árum.
Fasteignaskattur eldri borgara
Þessar gegndarlausu skattahækkanir koma
auðvitað verst niður á elstu Reykvíkingunum:
Þeirri kynslóð sem hefur greitt eignaskatt af
heimilum sínum um áratuga skeið og sem kom
okkur á það stig velferðar og hagsældar sem
við nú njótum. Við eigum ekki að þakka þeim
ævistarfið með því að hrekja þau úr sínu eigin
húsnæði með skattpíningu. Það er því kominn
tími til að afnema fasteignaskatta á eldri borg-
ara.
Eftir Mörtu Guðjónsdóttur »Reykjavíkurborg
tekur mun fleiri
krónur af launum
borgarbúa í gjöld og
skattheimtu, heldur en
ríkisvaldið.
Marta Guðjónsdóttir
Höfundur er borgarfulltrúi
Sjálfstæðisflokksins.
Afnemum fasteignaskatt á eldri borgara