Morgunblaðið - 11.07.2022, Blaðsíða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 11. JÚLÍ 2022
Stund milli stríða Landsmóti lauk um helgina og voru ófáir gæðingar og knapar þeirra verðlaunaðir. Að loknu móti gátu knapar sleppt af sér beislinu og dansað við undirleik Papanna.
Hákon
Nýlega var gefið út
ritverkið Bjóluætt í
samantekt Sigurðar
Hermundarsonar ætt-
fræðings en það er
niðjatal Filippusar Þor-
steinssonar (1799-1885)
bónda á Bjólu og eig-
inkvenna hans, Guð-
bjargar Jónsdóttur
(1805-1838) og Sigríðar
Jónsdóttur (1814-1893).
Á blaðsíðu 20 í fyrra bindi verksins
er fjallað um silfurpening sem Dana-
kóngur sendi Filippusi. „Fyrir þetta
og margan annan myndarbrag var
Filippus sæmdur silfurpeningi, sem
sagt var að Danakóngur sendi hon-
um. Þetta er allstór peningur – ef til
vill gömul specia – með ákveiktri
höldu ætlaðri til að draga band í, svo
hengja mætti hann í hnappagat.
Annars vegar á hann grafið, „Phil-
ippus Thorsteinsson“ – í kringum út
við kantinn. Innan við nafnið er lár-
viðarsveigur – og innan í honum – í
fjórum beinum línum stendur þetta
stef: „Ærulaun – iðju og hyggni – til
eflingar – almennra heilla.“ Annars
vegar er vangamynd af konungi – og
„Friðrik hinn sjöundi Danmerkur
konungur“ í hringlínu við kantinn.“
Silfurpeningur þessi er betur þekkt-
ur sem fyrsta íslenska heiðursmeda-
lían, Medaillen for driftige Islænd-
ere eða Ærulaun iðju og hygginda
sem Friðrik 7. sæmdi Filippus 1859.
Flestum er ókunnugt um þessa
heiðursmedalíu utan safnara og
áhugamanna um sögu heiðurs-
merkja og verðlauna sem Íslending-
ar fengu á tímabilinu 1765-1944.
Upphaf heiðursmedalíunnar má
rekja til þess að embættismenn
Rentukammersins lögðu til við Frið-
rik 6. þann 3. febrúar 1829 að Íslend-
ingum sem sköruðu fram úr í land-
búnaði, sjávarútvegi og annarri
nytsamri iðju, yrði veitt viðurkenn-
ing í formi medalíu af hálfu konungs.
Konungur samþykkti tillöguna 28.
febrúar 1829 og fól Rentukammer-
inu að útfæra tillögur að gerð meda-
líunnar og úthlutunarreglum. Til-
lögur Rentukammer-
sins voru á þá leið að á
framhlið medalíunnar
væri hægri vanga-
mynd konungsins og
áletrað Friðrik hinn
sjötti Danmerkurkon-
ungur en á bakhliðina
væri letrað Ærulaun/
iðju og hygginda/til
eflingar/almennra
heilla í luktum eik-
arkransi og nafn verð-
launaþegans væri
grafið í rönd medalí-
unnar. Kostnaðinn af medalíunni
yrði greiddur úr jarðabókarsjóði.
Tillögur um hverjum skyldi veita
medalíuna áttu að koma frá æðstu
embættismönnum á Íslandi til
Rentukammersins sem legði þær
síðan fyrir konunginn. Konungur
féllst á þessa tillögu 25. desember
1832.
Medalían er úr silfri og vegur 58-
62 grömm og er 48 mm í þvermál,
með hanka og rauðu orðubandi með
hvítum krossi. Medalían var lögð í
öskju og afhent frá myntsláttunni
ásamt reikningi fyrir kostnaði til
Rentukammersins. Medalían var
notuð 1833-1873 eða á ríkisstjórn-
arárum Friðriks 6., Kristjáns 8.,
Friðriks 7. og Kristjáns 9. Við kon-
ungaskipti var framhlið medalíunnar
breytt með einni undantekningu þar
sem skipt var um mót 1836 sem
fjölgaði gerðum hennar í fimm.
Hvorki fylgdi medalíunni heið-
ursskjal né kvöð um að henni bæri að
skila við andlát medalíuhafans. Me-
dalían var aðeins ætluð íbúum Ís-
lands og er nefnd Ærulaun í íslensku
máli með vísun í textann á bakhlið-
inni.
Alls voru 63 menn sæmdir medalí-
unni á tímabilinu 1833-1873 og eru
enn til 10-15 eintök sem eru varð-
veitt á söfnum eða í eigu einkaaðila
og eru það eintök af öllum gerðum.
Filippus Þorsteinsson er medalíu-
hafi nr. 53 en sú medalía er af gerð 4
sem notuð var á ríkisstjórnarárum
Friðriks 7. 1848-1863. Nokkrir
þeirra sem medalíuna fengu voru
einnig sæmdir heiðurskrossi Danne-
brogsorðunnar en Sigurður Helga-
son (1787-1870) medalíuhafi nr. 23 er
einn þeirra og á ljósmynd af honum
sjást bæði heiðursmerkin en í rangri
virðingaröð. Líklega er myndin af
Sigurði sú eina sem til er af handhafa
Medaillen for driftige Islændere.
Samkvæmt meðmælabréfi Magn-
úsar Stephensen sýslumanns Rang-
árvallasýslu til Jörgens D. Trampe
stiftamtmanns er sagt frá verkum
Filippusar Þorsteinssonar bónda á
Bjólu og hvers vegna hann var talinn
verðugur þessa heiðurs. Bréfið er
dagsett 22. október 1855 þar sem
greint er frá mannkostum Filippusar
og lögð áhersla á að samfélagið njóti
góðs af verkum hans og bent á því til
stuðnings að margar fjölskyldur eigi
honum tilveru sína að þakka, hefðu
annars verið leystar upp vegna fá-
tæktar. Lýsingin ber þann vott að
Filippus hafi verið afburða maður í
öllu atgervi, heiðarlegur og ráðagóð-
ur þeim sem til hans leituðu. Aðal-
inntak bréfsins lýsir hvernig Filipp-
usi tókst að vernda Safamýrina sem
var grasgefið starengi fyrir ágangi
Rangár, en þar áttu margir bændur
slægjur. Hann safnaði heyforða og
bjargaði bændum með hey þegar illa
áraði. Mælir sýslumaður með því við
stiftamtmann að Filippus sé sæmdur
heiðursmerki sem framúrskarandi
borgari. Stiftamtmaður bregst vel
við og í bréfi sínu dagsettu 16. maí
1856 mælir hann með að Filippus fái
medalíuna „ærulaun iðju og hygg-
inda“. Filippus var sæmdur medalí-
unni 17. janúar 1859 og fékk hana af-
henta skömmu eftir að hún barst til
sýslumannsins í Rangárvallasýslu
síðla aprílmánuðar 1859 með þeim
tilmælum að afhenda medalíuna eins
og best við átti. Medaillen for drif-
tige Islændere – Ærulaunin voru
mikill heiður og viðurkenning til Fil-
ippusar Þorsteinssonar fyrir verk
sín í þágu samfélagsins.
Heimildir:
Birgir Thorlacius. (1999). Íslensk
heiðursmerki. Háskólaútgáfan.
Weisenfeld. (1983). Medaille for driftige
Islændere / with an English summary.
Ordenshistorisk Selskab.
Þjóðskjalasafn Íslands. Rentukammer.
Þjóðskjalasafn Íslands. Sýslumaðurinn í
Rangárvallasýslu.
Eftir Þrym
Sveinsson
»Medalillen for drif-
tige Islændere –
Ærulaun iðju og hygg-
inda er fyrsta íslenska
heiðursmerkið sem 63
menn voru sæmdir á
tímabilinu 1833-1873.
Þrymur Sveinsson
Höfundur er umsjónarmaður og
áhugamaður um sagnfræði.
thrymur@simnet.is
Silfurpeningur Filippusar á Bjólu var ekki gömul specia
Heiðursmerkin Þarna má sjá
allar fimm gerðir Ærulaunanna.