Morgunblaðið - 11.07.2022, Blaðsíða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 11. JÚLÍ 2022
Í
upphafi þessa árs kom út ný
íslensk bókmenntasaga og
ber hún titilinn Íslenskar
bókmenntir: Saga og sam-
hengi. Þetta er talsvert styttra og
meðfærilegra verk en forverinn
Íslensk bókmenntasaga I-V sem
kom út árið 2006.
Verkinu er skipt upp í tvö bindi
og í hvoru þeirra má finna þrjá
langa kafla. Þannig skipta sex höf-
undar verkinu á milli sín og rita
hvert sinn kafla, þau Ármann Jak-
obsson, Aðalheiður Guðmunds-
dóttir, Margrét Eggertsdóttir,
Sveinn Yngvi Egilsson, Jón Yngvi
Jóhannsson og Ásta Kristín Bene-
diktsdóttir.
Miðlæg rit-
stýring hefur
gert það að
verkum að kafl-
arnir sex fara
vel saman og
það verða engin
óþarflega skörp
skil milli ólíkra
hluta bókar-
innar. Hver kafli er sjálfstæð eining
en þó í góðu samræmi við það sem á
undan og eftir kemur.
Hverjum kafla er síðan skipt í
nokkra undirkafla sem hver fyrir
sig hefst á því að varpað er ljósi á
ákveðið ártal sem á að vera góður
útgangspunktur fyrir umfjöllunina
sem á eftir kemur. Þótt auðvitað
megi deila um hvernig slík ártöl eru
valin er þetta sniðug leið til þess að
vekja áhuga lesandans og draga
upp mynd af tíðarandanum.
Í inngangi verksins kemur fram
að verkið sé ekki síst miðað við
yngri lesendur. Textinn er auðles-
inn og aðgengilegur án þess að það
sé verið að einfalda um of.
Sagan og samhengið
Undirtitill verksins er „Saga og
samhengi“ og eru það vel valin
stikkorð til þess að lýsa verkinu.
Þegar fjallað er um bókmennta-
sögu er ekki hjá því komist að rekja
það sem var í gangi í samfélaginu
hverju sinni og hvaða áhrif það hef-
ur á þróun bókmennta. Það kemur
fyrir að mannkynssagan fái heldur
mikið pláss á kostnað bókmennt-
anna en það er víst erfitt að segja
bókmenntasöguna öðruvísi enda
mikilvægt að veita bókmenntaverk-
unum sögulegt samhengi.
Sögulega samhengið er ekki að-
eins innlent heldur eru alþjóðlegir
straumar ekki síður áberandi á síð-
um verksins. Íslensk bókmennta-
saga er ekki einangruð og íslenskar
bókmenntir verða ekki til án
erlendra áhrifa.
Höfundarnir hafa greinilega lagt
mikið upp úr því að verkið flæði vel
og veki áhuga og tekst þeim vel
upp. En lesi maður verkið ekki frá a
til ö og kynnist því þannig vandlega
getur maður orðið ofurlítið áttavillt-
ur. Skáldleg kaflaheitin vekja til
dæmis vissulega áhuga en þau gera
manni erfitt fyrir ef leita á uppi ein-
stök atriði.
Með þessu verki þarf helst góðan
kennara sem getur aðstoðað nem-
endur við að greina aðalatriðin frá
aukaatriðum og komið í veg fyrir að
þeir týnist í flaumnum. Verkinu
fylgir þó góð atriðisorðaskrá. Hana
er að finna aftast í seinna hefti
verksins en gagnlegt hefði verið að
hún væri í báðum heftunum.
Það er greinilegt að verkið er
skrifað á öðrum eða þriðja áratug
21. aldar. Söguskoðun dagsins í dag
skín í gegn. Þær fáu konur sem vit-
að er um að hafi átt þátt í bók-
menntasögunni framan af fá það
pláss sem þeim sæmir, ekki aðeins
kvenhöfundar og heldur einnig
eiginkonur háttsettra karla sem
höfðu áhrif á bókmenningu lands-
ins. Þá er auknu kynfrelsi og inn-
komu Samtakanna ‘78 gerð ágæt
skil.
Eins eru kenningar sem eru
áberandi innan bókmenntafræði
samtímans, t.d. eftirlendufræði,
nýttar til þess að varpa ljósi á bók-
menntir sem urði til löngu áður en
þær kenningar urðu til.
Höfundar bókarinnar eru ófeimn-
ir við að draga vafamál fram í sviðs-
ljósið og eins veigra þeir sér ekki
við því að minna á að þegar bók-
menntasagan er sögð fer fram val.
Til dæmis varpar Jón Yngvi fram
spurningum um það af hverju Hall-
dór Laxness hefur þvílíka sérstöðu í
bókmenntasögu 20. aldar og raun er
og gerir tilraun til þess að svara
þeim. Það er þó ekki þannig að í
verkinu sé mikil uppreisn gegn
þessari viðurkenndu kanónu
íslenskra bókmennta. Laxness fær
stærsta pláss allra höfunda í
verkinu.
Klassískt en þó nútímalegt
Snæfríð Þorsteins sá um útlit
verksins og það er margt gott um
þá hönnun að segja. Hún hefur náð
fram sannfærandi meðalvegi milli
klassískrar hönnunar sem vísar í
bókmenningu fyrri tíma og nútíma-
legrar hönnunar sem fer stefnu höf-
undanna um nýja nálgun á bók-
menntasöguna fyrir nýja kynslóð.
Þegar um fræði- eða kennslurit
er að ræða er mikilvægt að það sé
læsilegt og það á sannarlega við í
þessu tilfelli. Það loftar vel um text-
ann sem gerir hann þægilegan af-
lestrar auk þess sem mikið magn
mynda eykur aðdráttarafl verksins.
Myndirnar eru sumar upplýsandi
og aðrar gefa ákveðna hugmynd um
tíðarandann. Þá hafa verið valdar
síður úr handritum og prentverkum
allt frá verkum á borð við Konungs-
bók eddukvæða til ljóðabókar Krist-
ínar Ómarsdóttur Kóngulær í sýn-
ingargluggum frá 2017. Þannig
kemst saga handritanna og prent-
menningarinnar sjónrænt til skila.
Það sem ég hef helst út á hönnun
verksins að setja er sú ákvörðun að
hafa kanta bókarinnar óskorna sem
á líklega að vera vísun í það hvernig
frágangur á prentverki var lengi
vel. Það hefur hins vegar gert það
að verkum að úr heftunum hrynur
hvítur salli sem er nokkuð óheppi-
legt.
Verkinu Íslenskar bókmenntir
lýkur á því að höfundarnir sex spá
fyrir um framtíð bókmenningar-
innar og hvaða sess bókin muni eiga
í samfélagi okkar. Þótt útgangs-
punktur þeirra sé ólíkur er niður-
staðan hjá þeim öllum sú sama:
Bókin mun lifa.
En bókin mun ekki lifa nema við
höldum áfram að tala um bækur,
skrifa um bækur og einfaldlega
velta þeim fyrir okkur. Þetta nýja
rit um íslenska bókmenntasögu er
einstaklega gott innlegg í þá mikil-
vægu umræðu og mun sóma sér vel
í kennslustofunni og í heimahúsum.
Sagan sögð á ný fyrir nýja kynslóð
2013 History of Icelandic Literature Vol. IV. eftir Hallgrím
Helgason. Fyrirmyndin ljósmynd frá Nóbelsverðlaunahátíðinni.
1965 12 konur Svövu
Jakobsdóttur kom út 1965.
1862 Leiktjöld Sigurðar Guðmundssonar fyrir sýningu á Útilegumönnum Matthíasar
Jochumssonar. Skólapiltar Latínuskólans og frumfluttu leikritið í febrúar 1862.
1999 Teikning eftir Áslaugu Jónsdóttur úr Sögunni af bláa
hnettinum eftir Andra Snæ Magnason.
1682 Egill Skallagrímsson
í handriti Magnúsar Jóns-
sonar í Vigur.
Fræðirit
Íslenskar bókmenntir:
Saga og samhengi
Ármann Jakobsson, Aðalheiður Guð-
mundsdóttir, Margrét Eggertsdóttir,
Sveinn Yngvi Egilsson, Jón Yngvi Jó-
hannsson og Ásta Kristín Benedikts-
dóttir.
Hið íslenska bókmenntafélag, 2022.
Kilja, 840 bls.
RAGNHEIÐUR
BIRGISDÓTTIR
BÆKUR
1680 Handritið sem kallað er Langa-Edda hefur að geyma kafla úr Snorra-Eddu.