Morgunblaðið - 18.08.2022, Blaðsíða 16

16 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 18. ÁGÚST 2022
Þóra Birna Ingvarsdóttir
thorab@mbl.is
Þrjátíu ár eru liðin frá því að um-
boðsvald og dómsvald í héraði var
aðskilið, en umboðsvald er betur
þekkt sem framkvæmdavald. Var
þetta stórt skref í íslenskri réttar-
sögu og fól í sér
að komið var á
fót sjálfstæðum
héraðsdóm-
stólum um allt
land. Réttarfars-
löggjöfin var þá
endurskrifuð að
stórum hluta og
hefur í megin-
dráttum verið
óbreytt síðan.
„Nú stöndum við
aftur á tímamótum þar sem við er-
um farin að hugsa um að endur-
skrifa réttarfarslöggjöfina,“ segir
Ingibjörg Þorsteinsdóttir, dómstjóri
Héraðsdóms Reykjavíkur.
Tæknin auðveldar sameiningu
„Löggjöfin er skrifuð út frá því
að menn mæti á staðinn og leggi
fram pappírsskjöl. Nú eru breyttar
tæknilegar forsendur sem gera
stafrænar lausnir og pappírslaus
samskipti möguleg og löggjöfin þarf
að taka breytingum í takt við það.“
Í samráðsgátt er um þessar
mundir frumvarp dómsmálaráð-
herra, sem boðar sameiningu hér-
aðsdómstólanna átta. Þannig yrði
það einn dómstjóri, sem sæi um að
útdeila málum til starfsstöðva dóm-
stólsins, sem áfram væru á átta
mismunandi stöðum á landinu.
„Það að ljúka því að innleiða
þessar stafrænu lausnir í réttarfari
mun gera samvinnu og sameiningu
héraðsdómstólanna auðveldari. Það
er auðvitað aukin skilvirkni sem
fylgir því að horfa á okkur sem eitt
kerfi, frekar en marga sjálfstæða
dómstóla,“ segir Ingibjörg og bætir
við að það sé ekki óeðlilegt að þessi
hugmynd komi upp núna. „Dóms-
kerfið getur vel þróast í átt að staf-
rænum lausnum og pappírslausu
réttarfari þótt hugmyndir um sam-
einingu dómstóla nái ekki fram að
ganga. Hins vegar gera slíkar
tæknilegar lausnir sameiningu vel
mögulega án þess að nokkur nauð-
syn sé á að fækka starfsstöðvum
dómstóla um landið,“ segir Ingi-
björg
Hrukkum fram á við í Covid
Á tímum covid-19 var sett í lög
heimild til bráðabirgða sem gerði
dómstólum kleift að nota fjarfunda-
búnað við meðferð mála. Ingibjörg
telur að afmarkaður gildistími
heimildarinnar sýni þess merki að
löggjafinn hafi hug á því að endur-
skoða lögin í heild sinni með staf-
ræna þróun að leiðarljósi.
Stafræn meðferð mála var byrjuð
að hluta til áður en Covid-19 skall á,
og var þróunin óhjákvæmileg að
mati Ingibjargar. „Við hrukkum
samt skref fram á við í Covid.“
Ingibjörg segir að fjarfundabún-
aður sé í dag helst notaður í þing-
höldum sem varða rekstur mála en
minna undir aðalmeðferð mála, þótt
lagaheimildin nái til þess. Hún segir
að reynslan muni leiða í ljós hvern-
ig hagkvæmast sé að nota heimildir
til fjarfunda við rekstur dómsmála
en áfram verði aðalreglan sú að að-
almeðferð fari fram í dómhúsinu að
viðstöddum öllum aðilum máls.
Vilja færast nær fólkinu
Á menningarhátíð Reykjavíkur á
laugardag verður opið hús í Hér-
aðsdómi Reykjavíkur milli klukkan
13 og 17. Tilefni þess er þrjátíu ára
afmæli héraðsdómstólanna, en þeir
voru stofnaðir 1. júlí 1992. Fram að
því hafði dómsvald í héraði verið í
höndum sýslumanna og bæjarfó-
geta, hið minnsta utan Reykjavíkur.
Árið 1985 var kveðinn upp dómur í
Hæstarétti í máli Jóns Kristins-
sonar á Akureyri, sem hafði gerst
sekur um of hraðan akstur og að
virða ekki stöðvunarskyldu. Hæsti-
réttur taldi ekkert athugavert við
það að embætti bæjarfógetans á
Akureyri hefði bæði séð um rann-
sókn málsins, saksókn og kveðið
upp dóm í því. Jón Kristinsson
kærði úrskurðinn til Mannréttinda-
dómstólsins, eða mannréttinda-
nefndar Evrópuráðsins á þeim tíma,
sem komst að þeirri niðurstöðu að
málsmeðferð þessi bryti gegn
mannréttindasáttmála Evrópu.
Gerð var sátt við Jón í kjölfar þessa
en breytt viðhorf hér á landi leiddu
til þess að Alþingi setti svo lög um
aðskilnað dómsvalds og umboðs-
valds í héraði. Tóku þau gildi hinn
1. júlí 1992.
Ekki hefur áður verið haldið sér-
staklega upp á afmæli dómstólanna,
að sögn Ingibjargar. „Okkur fannst
gaman að staldra við af þessu til-
efni, minnast tímamóta þegar við
stöndum enn og aftur á tímamót-
um.“
Arkitektinn Pétur H. Ármanns-
son mun leiða áhugasama í skoð-
unarferð um hús dómstólsins, sem á
sér langa sögu. „Það var byggt fyrir
Íslandsbanka í upphafi síðustu ald-
ar, síðan hefur margsinnis verið
byggt við húsið og það sameinað
nærliggjandi verslunarhúsnæði,“
segir Ingibjörg.
Þá verður börnum boðið inn í
dómsal og þeim leyft að máta
skikkju dómarans og munda ham-
arinn og fræðast um starfsemi dóm-
stólsins.
„Dómstólarnir vilja gjarnan vera
nær fólkinu. Þarna verður saman-
komið allt starfsfólk dómstólsins,
dómarar, aðstoðarmenn dómara,
ritarar og fleiri. Okkur finnst þetta
spennandi og fólk hefur áður sýnt
því áhuga að skoða innviði hússins
með eigin augum og spjalla við okk-
ur.“
Sviðsett réttarhöld
Arnaldur Hjartarson og Kristrún
Kristinsdóttir, dómarar við Héraðs-
dóm Reykjavíkur, munu stýra svið-
settum réttarhöldum. Hafa þau
fengið til liðs við sig meistaranema
úr lagadeild Háskóla Íslands og
ætla þeir að setja á svið aðalmeð-
ferðir tveggja dómsmála sem tengj-
ast stofnun héraðsdómstólanna, fyr-
ir opnum dyrum. Annars vegar
verður málið sem Jón Kristinsson
tapaði í Hæstarétti tekið fyrir, en
það mál hélt svo áfram til Strass-
borgar. Hins vegar verður tekið
fyrir málið þar sem Hæstiréttur
sneri við blaðinu og taldi það ekki
lengur ganga upp að sami embætt-
ismaður rannsakaði og dæmdi mál-
ið. Þannig er ætlunin að sýna gest-
um réttarfarsþróunina með lifandi
hætti.
Tímamót í sögu héraðsdómstóla
- Tími kominn á nýja réttarfarslöggjöf - Breyttar tæknilegar forsendur - Opið hús í Héraðsdómi
Reykjavíkur í tilefni af 30 ára afmæli dómsvalds í héraði - Setja á svið réttarhöld opin almenningi
Morgunblaðið/Eggert
Réttarhöld Meistaranemar í Háskóla Íslands hafa verið við stífar æfingar fyrir sviðsettu réttarhöldin.
Ingibjörg
Þorsteinsdóttir
Fiskislóð • Bíldshöfði • Smáratorg • Helluhraun • Baldursnes
www.gaeludyr.is
Njótið
sumarsins
Allt um sjávarútveg