Morgunblaðið - 18.08.2022, Blaðsíða 54

AF MYNDLIST
Anna Jóa
annajoa@hi.is
Í tilefni af nýlegri andlitslyftingu
mósaíkverks Gerðar Helgadóttur á
Tollhúsinu í Reykjavík var í grein
minni sem birtist í blaðinu hinn
26. maí síðastliðinn fjallað um
öflugan þátt kvenna í listskreyt-
ingum hér á landi á 6. og 7. ára-
tugnum, nánar tiltekið þeirra
Gerðar, Nínu Tryggvadóttur og
Barböru Árnason. Fleiri konur
létu til sína taka á þessu tímabili
sem einkenndist af nýstárlegu
samstarfi á sviði myndlistar og
byggingarlistar undir formerkjum
módernismans, og má þar nefna
Júlíönu Sveinsdóttur (1889-1966)
og Eyborgu Guðmundsdóttur
(1924-1977). Hér verður fjallað um
nokkur slík verk þeirra í samhengi
þeirrar óhlutbundnu formtúlkunar
– ýmist lífrænna eða geómetrískra
forma – sem einkenndi listsköpun
og hvers kyns hönnun og listiðnað
á tímabilinu.
Geómetrían fól í sér áherslu á
frumformin, eða eins og Eyborg
orðaði það eitt sinn í viðtali við
Morgunblaðið: „Hringur, ferhyrn-
ingur og lína eru undirstaða alls
umhverfis okkar og í öllu áþreifan-
legu lífi – og það er hægt að
brjóta þessi form upp í óendan-
legum tilbrigðum.“ (Mbl. 29.11.
1975.) Á ferlinum einbeitti Eyborg
sér að möguleikum í samleik
hrings, ferhyrnings og línu og var
jafnframt meðal þeirra listamanna
sem svöruðu kalli samtímans í
alþjóðlegri myndlist um að kanna
rýmislega virkni listaverka og
þátttöku áhorfandans í listrænni
merkingarsköpun.
Ofnir húsgaflar
Júlíana Sveinsdóttir var einn
frumherjanna í íslenskri nútímalist
en hún skapaði sér nafn sem list-
málari og listvefari hér á landi og í
Danmörku, þar sem hún var
lengst af búsett. Raunar taldist
hún snemma brautryðjandi nú-
tímamyndvefnaðar í Skandinavíu
og þótt víðar væri leitað. Nytja-
vefnaður eins og húsgagnaáklæði,
efni í fatnað og fleira var í fyrstu
tekjulind sem gerði Júlíönu meðal
annars kleift að ferðast heim á
sumrin til að mála og túlka náttúr-
una sem stóð hjartanu næst – og
safna þar jurtum til litunar á
íslenskri ull í vefnaðinn. Mynd-
vefnaðurinn í veggteppum hennar
þótti nýstárlegur og vakti mikla
hrifningu á yfirlitssýningu á verk-
um Júlíönu í Listasafni Íslands
árið 1957 og þá ekki síst hið óhlut-
bundna myndmál sem einkennir
þau. Í lofsamlegri grein, „Listsýn-
ing Júlíönu Sveinsdóttur. Abstrakt
list úr íslenzku bandi“ í Morgun-
blaðinu, kemur Nína Tryggva-
dóttir listmálari auga á náin tengsl
milli viðfangsefna veggteppanna
og málverkanna á sýningunni. Til
marks um þá athygli sem verk
Júlíönu vöktu um þetta leyti má
nefna að danski arkitektinn Steen
Eiler Rasmussen bauð henni að
vinna verk á gluggalausa gafla
tveggja íbúðarhúsa í hinu nýja
Tingbjerg-hverfi í Kaupmannahöfn
sem hannað var út frá metnaðar-
fullum hugmyndum um félagslegt
húsnæði þar sem sameinuðust
hugmyndir um fagurfræði og nota-
gildi. Verkefnið var styrkt af
Listasjóði danska ríkisins.
Júlíana hafði numið gerð fresku-
og mósaíkmynda við dönsku
listakademíuna á 3. áratugnum og
sýnt slíkar myndir hér heima, og
ljóst er að fjölþætt reynsla hennar
kom í góðar þarfir við útfærslu
verkanna í Tingbjerg. Segja má að
þau séu ofin á mósaíkkenndan hátt
inn í húsgaflana með sérvöldum,
mismikið brenndum tígulsteinum í
ýmsum litablæbrigðum. Rétt eins
og í vefnaðinum notaði Júlíana
náttúruleg, nærtæk efni í mynd-
gerðinni. Steinarnir voru höggnir
til, tölusettir og við hleðsluna tóku
verkin smám saman á sig mynd:
annars vegar er um að ræða geó-
metrískt samspil hringlaga forma
og lína og þríhyrnds forms gafls-
ins sem og taktfastar línur hleðsl-
unnar; hins vegar er lífrænt form,
sem minnir á fuglsvæng – og eiga
myndirnar samsvörun í viðfangs-
efnum veggteppa Júlíönu frá svip-
uðum tíma. Fáeinum árum síðar
hlotnaðist listamanninum sá heið-
ur að vera fengin til að gera list-
skreytingu í formi veglegs vegg-
teppis fyrir nýjan dómsal
Hæstaréttar Danmerkur í tilefni
300 ára afmælis stofnunarinnar.
Þótt Tingbjerg-hverfið hafi af
ýmsum ástæðum ekki orðið sú ind-
æla og hagkvæma lífsumgjörð sem
stefnt var að (eins og fjallað er um
í bókinni Tingbjerg – vision og
virkelighed, 2020), þá endurspegla
verk Júlíönu og þátttaka í þessu
verkefni áhuga hennar á því að
tvinna saman hugvit, handverk og
iðnað í anda þeirra nútímahreyf-
inga í listum sem miðaði að heild-
arhugsun og samþættingu list-
greina.
Spírall, ferhyrningur og lína
Þegar Eyborg Guðmundsdóttir
hélt undir lok 6. áratugarins til
Parísar í myndlistarnám hreifst
hún af möguleikum geómetrískrar
listsköpunar til að mynda tengsl
við áhorfandann og umhverfið og
þá einkum op-listarinnar þar sem
gert er út á sjón- og rúmskynjun
áhorfandans. Í París tengdist hún
þekktum op-listamönnum og varð
virtur meðlimur í sýningarhópi
sem vann að skörun myndlistar,
arkitektúrs og hönnunar og sótti
innblástur til listhugmynda frá
fyrstu áratugum 20. aldar sem
kenndar eru við konstrúktífisma,
de Stijl og Bauhaus. Innblásin af
hugmyndum um tengsl myndlistar
og samfélags sagði hún í viðtali við
Alþýðublaðið í tilefni af opnun
einkasýningar á Mokka-kaffi árið
1966, þá nýkomin frá París, að
listaverk „ættu að vera snarari
þáttur í lífi fólks en nú er og koma
til þess í verksmiðjur og hvert
sem er“. Hún sat ekki við orðin
tóm, heldur tók virkan þátt í
félagsstarfi hér heima og hafði
frumkvæði að skipulagningu list-
viðburða víða um land í þeim til-
gangi að færa listina út í lífið; til
fjölsóttra staða þar sem margir
gætu notið hennar. Og á Mokka
hefur eitt geómetrískra op-
listaverka Eyborgar frá sýning-
unni hangið í glugganum allar göt-
ur síðan, verk unnið með akríl-
málningu, viði og plexígleri sem
kallar áhorfandann til leiks sem
hverfist um skynjun hans sjálfs í
tíma og rúmi. Eða eins og blaða-
maður orðar það í upphafi viðtals:
„Þetta eru engar venjulegar
myndir, heldur síkvikar. Vetrar-
skuggarnir hafa brugðið á leik
milli lita og forma og halda áfram
sköpunarstarfi listamannsins.“
Um þetta leyti lauk hún við
stórt verk sem einnig býður upp á
síkvik form. Í þessu stílhreina
verki raungerðist í fyrsta sinn
áhugi Eyborgar á samslætti
Tilbrigði við form – Kvenna
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Tengsl Þúfan tengir á snjallan hátt saman menningu og náttúru; sérkenni íslenskrar byggingararfleifðar, menningarsögu, landslag og gönguleiðir.
54 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 18. ÁGÚST 2022
www.danco.is
Heildsöludreifing
Vefverslun fyrir fyrirtæki og verslanir á www.danco.is
Handsápa 310 ml
Handsápa 310 ml
Ambiance línan frá
Countryfield er með vönduð
glerglös með einstökum
ilmum í fallegum
gjafaöskjum
Romance ilmur:
Black currant and pear,
s, jasmine, orange blos-
som, patchoulli, tonga
bean and vanilla.
Golden delight:
anilla, pear, tonka bean,
lmonds, cinnamon and
cloves. Jasmine, roses
and lavender. Ilmstrá 120 ml
iri
Ilmstrá 120 ml
V
a
Ilmkerti
11 cm
Ilmkerti
9 cm
Lúxus umhverfisvæn soya kerti
Ilmkerti
9 cm
Ilmkerti
11 cm