Morgunblaðið - 25.08.2022, Blaðsíða 32

BAKSVIÐ
Karlotta Líf Sumarliðadóttir
karlottalif@mbl.is
A
llt of stór hópur fullorðinna
og barna og ungmenna
metur andlega heilsu sína
slæma og stigmögnun er í
hópi þeirra sem upplifa einmana-
leika. Að sama skapi eru færri sem
upplifa sig hamingjusama,“ segir
Harpa Þorsteinsdóttir, verkefna-
stjóri lýðheilsumála hjá Reykjavík-
urborg.
Lýðheilsuvísar Reykjavíkur-
borgar fyrir árið 2022 hafa verið
birtir. Vísarnir voru unnir upp úr
gögnum frá embætti landlæknis og
Rannsóknum og greiningu og segir
Harpa að niðurstöðurnar rími við
þær sem eru á landsvísu.
Vísarnir sýna meðal annars að
mikill munur er á heilsu stúlkna og
drengja. „Stelpur og konur koma
mun verr út en strákar og karlar og
þá sérstaklega á vísum sem tengjast
andlegri og líkamlegri líðan og
streitu. Það er þessi munur sem
maður vill rýna í og greina hverjar
ástæðurnar eru,“ segir Harpa.
Rúmlega helmingur stúlkna í 8.
til 10. bekk sefur minna en sjö
klukkustundir á nóttu, en hlutfall
drengja er lægra, eða 37%. Þá taldi
41,1% drengja á þessum sama aldri
líkamlega heilsu sína mjög góða en
aðeins 27,7% stúlkna. „Við höfum
verið að sjá þetta þróast í þessa átt.
Andleg líðan drengja og líðan þeirra
í skólum hefur verið mikið til um-
ræðu en svo eru þessar niðurstöður
kannski líka að segja að við eigum að
hafa áhyggjur af stelpunum.“
Harpa bendir á að um þriðj-
ungur grunnskólanema í 8. til 10.
bekk hafi metið andlega heilsu sína
mjög góða árið 2020. „Svo fer hún
niður í kórónuveirufaraldrinum, en
er svona á leiðinni upp aftur. Það er
nokkuð sem við fylgjumst með og
leggjum áherslu á í heilsueflandi
starfi.
Eitt og annað í gangi
Við horfum í vísana og erum
með ákveðnar aðgerðir sem við von-
umst til að hafi jákvæð áhrif á þró-
unina,“ segir Harpa um hvernig beri
að bregðast við þróuninni er varðar
líðan fólks. Hún nefnir nokkrar að-
gerðir borgarinnar sem ætlaðar eru
til þess að stuðla að bættri heilsu
barna og ungmenna.
„Vogaskóli ætlar að seinka
skólabyrjun og vera með fræðslu
varðandi svefn. Það eru rannsóknir
sem sýna fram á að ef við seinkum
skólabyrjun þá sofa unglingarnir
meira, þau eru ekki að fara seinna að
sofa þó að skólinn byrji aðeins
seinna.“
Þá er verið að innleiða matar-
stefnu í skólum borgarinnar. „Það er
gríðarlega stór hluti af skólanum að
vera með hollan mat, virka matar-
stefnu og styðja við matráðana okk-
ar. Það getur haft gríðarlega mikið
um líðan barnanna í skólanum að
segja.
Við erum síðan að fara í aðgerð-
ir sem stuðla að gleði, hamingju og
bjartsýni í skóla- og frístundastarfi
þar sem helsta markmiðið er að efla
þessa þætti hjá börnum og ung-
mennum, þannig að það er eitt og
annað í gangi.“
Harpa tekur fram að í vísunum
komi einnig fram jákvæð atriði.
„Þegar við skoðum vísana sem snúa
að umhverfi og innviðum þá eru töl-
urnar til dæmis mjög góðar hvað
varðar aðgengi að almennings-
samgöngum og grænum svæðum.
Þar skorum við hátt miðað við aðrar
borgir í sambærilegum löndum. Við
erum að rýna í umhverfis- og skipu-
lagsmál samhliða aðgerðum sem
snúa beint að íbúunum.“
Stúlkur og konur
koma mun verr út
Lýðheilsuvísar Reykjavíkurborgar
Nokkrar tölur frá 2020 til 2022
50%
45%
40%
40%
30%
22%
1,5
1,2
0,9
100%
90%
80%
70%
53%
framhalds-
skólanema drekka
nú orkudrykki
daglega
2020
2021
2022
7,6%
7,5%
7,3%
29% fram-
halds-
skólanema reyktu
rafrettur einu sinni
eða oftar s.l. 30 daga
Lengd
sameiginlegra
hjóla- og
göngustiga, km
794 808 811
2020 2021 2022
Hlutfall grunnskólanema sem sofa
7 klst. á nóttu eða minna
Farþegar sem ferðast með
Strætó innan Reykjavíkur*
Og aðgengi að almenningssamgöngum, innan við 400 m frá heimili (%)
Hlutfall fullorðinna sem
reykja daglega
Hlutfall fullorðinna semmeta and-
lega heilsu sína slæma og slæm
líkamleg heilsa fullorðna
2020 2021 2022
2020 2021 2022
2020 2021 2022
43%
44%
46%
99%
1,13
94%
31%
26%
37%
33%
1,45
Andleg
Aðgengi
Farþegar
Líkamleg
*farþegi/km
Heimild: Reykjavíkurborg
32
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 25. ÁGÚST 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Þess var
minnst í
gær, að
hálft ár var liðið
frá því að Rússar
hófu innrás sína í
Úkraínu. Á þeim tíma hafa
ómældar hörmungar gengið
yfir Úkraínu, þar sem áætlað
er að á bilinu 12-30.000
óbreyttir borgarar hafi fallið á
sama tíma og um 10.000 úkra-
ínskir hermenn eru sagðir hafa
fallið og um 15.000 frá Rúss-
um. Inni í þeim tölum eru ekki
þeir sem hafa særst, örkuml-
ast, eða þá þær milljónir sem
neyðst hafa til þess að flýja
heimili sín og fósturjörð vegna
hins tilefnislausa stríðs.
Það er merkileg tilviljun að
þau tímamót lentu á sama degi
og Úkraínumenn minntust
þess að 31 ár var liðið frá því
að þeir lýstu yfir sjálfstæði
sínu frá Sovétríkjunum, en rót
innrásarinnar má að mörgu
leyti rekja til upplausnar Sov-
étríkjanna og eftirsjár núver-
andi stjórnvalda í Rússlandi
eftir heimsveldinu, sem féll á
sama tíma.
Þau voru í það minnsta
skilaboðin, sem Pútín Rúss-
landsforseti sjálfur sendi með
„lærðri“ ritgerð sinni, sem
kom út í júlí í fyrra, þar sem
hann rökstuddi í löngu máli að
hvorki Rússar né Úkraínu-
menn gætu verið „fullvalda“
nema þeir væru sem ein þjóð í
einu ríki. Og þeim skilaboðum
hefur verið haldið rækilega
fram í hálft ár, að Rússar líta í
raun á Úkraínumenn sem ann-
ars flokks þjóð, og að takmark
stríðsins sé að endingu það að
Úkraína öll verði innlimuð inn
í rússneska heimsveldið með
einum eða öðrum hætti.
Þau skilaboð hafa ekki síst
birst í þeim skelfilegu voða-
verkum, sem Rússar hafa
framið í innrásinni. Hvort sem
horft er til fjöldamorðanna í
Bútsja, árásanna á Maríupol,
sífelldra eldflaugaárása sem
beinast að óbreyttum borg-
urum, brottflutnings úkra-
ínskra barna til austurhéraða
Rússlands eða skipulagðrar
beitingar kynferðisofbeldis
sést skýrt að viðhorf Rússa til
Úkraínumanna er viðhorf þess
sem telur sig eiga skýlausan
rétt á að drottna yfir öðrum.
Með það í huga verður sú
spurning áleitin hvernig friður
geti á endanum náðst, ef end-
anlegt markmið Rússa er að ná
yfirráðum í Úkraínu. Slík nið-
urstaða yrði einfaldlega óvið-
unandi fyrir hinn vestræna
heim, enda yrði þá staðfest, að
alþjóðalög væru til einskis, og
að nú gilti hnefarétturinn einn.
Hver yrðu þá örlög annarra
svæða sem búa við hlið
ágengra nágranna sem ásælast
þau?
Volodimír Sel-
enskí forseti Úkra-
ínu orðaði það ný-
lega svo að
Úkraínumenn yrðu
að berjast á hverjum einasta
degi til þess að hvert einasta
mannsbarn gæti skilið að
Úkraína væri ekki hjálenda,
skattland eða eign nokkurs
heimsveldis, heldur „frjálst,
fullvalda, ósundranlegt og
sjálfstætt ríki“. Í þeim orðum
felst, að Úkraínumenn telja
sér heldur ekki fært neitt ann-
að en að berjast til annaðhvort
sigurs eða hinstu stundar.
Eins og staðan er nú er
ómögulegt að segja hvernig
stríðinu muni lykta. Í upphafi
óttuðust menn að stríðsvél
Rússa myndi ljúka innrásinni á
einungis örfáum dögum, þar
sem sitjandi stjórnvöldum yrði
kollvarpað með einfaldri sér-
sveitaraðgerð og Úkraínuher
myndi liðast í sundur. Úkra-
ínumenn náðu með mikilli hug-
prýði að kollvarpa þeim áform-
um og varpa af sér innrásar-
hernum í norðri.
En þróunin síðan það gerð-
ist í apríl hefur ekki gefið til-
efni til mikillar bjartsýni, þar
sem Rússar hafa smátt og
smátt mulið undir sig Lú-
hansk-hérað í austri og gert
sig líklega til þess að innlima
þau héruð í suðri, sem þeir
hafa náð að hertaka. Þó að
ýmislegt bendi til að Úkra-
ínumenn hafi nú betri leiðir til
þess að herja á Rússa í suðri
hefur enn ekki orðið neitt úr
yfirlýstri gagnsókn þeirra í
Kerson-héraði, og því lengur
sem beðið er, því erfiðari verð-
ur hún.
Það er enda sá hængur á, að
Úkraínumenn hafa þurft að
treysta á stuðning banda-
manna sinna í vestri til þessa
og sá stuðningur hefur, með
nokkrum mikilvægum undan-
tekningum, verið veittur með
miklum semingi. Þó að fátt
bendi til að Bandaríkjamenn,
Bretar, Pólverjar og fleiri
muni hætta stuðningi sínum í
bráð má enn greina raddir í
Þýskalandi og annars staðar í
Evrópu, þar sem menn virðast
furða sig á því að Úkraínu-
menn haldi áfram að berjast
fyrir lífi sínu.
Það veltur því mikið á að
samstaða vesturveldanna með
Úkraínu haldi, þrátt fyrir að
fram undan séu mögulega enn
dimmari tímar fyrir Úkraínu-
menn. Sagan sýnir að alræðis-
ríki, en Rússland ber nú ógn-
vekjandi mörg merki slíkra
ríkja, láta sjaldan gott heita í
landvinningum sínum. Falli
Úkraína verður spurningin
einfaldlega sú, hverjir verði
næstir.
Brýnt er að
samstaðan með
Úkraínu haldi}
Hálft ár af hörmungum
F
yrir réttu ári féll Afganistan aftur í
hendur talibana og 20 ára veru
NATO og stofnana Sameinuðu
þjóðanna í landinu lauk. Forset-
inn, Ashraf Ghani, flúði land og
fullyrt er að hann hafi haft með sér illa fengin
auðæfi. Afganski herinn veitti talibönum litla
mótspyrnu og sóknin inn í Kabúl var hröð.
Heimsbyggðin fylgdist með í forundran þegar
talibanar stilltu sér upp til myndatöku í for-
setahöllinni og eðlilega var spurt: Hvernig gat
þetta gerst?
Bandaríkin réðust inn í Afganistan haustið
2001, með stuðningi bandamanna sinna, til
þess að uppræta starfsemi hryðjuverka-
samtakanna al-Kaída eftir árás þeirra á
tvíburaturnana í New York og varnarmála-
ráðuneytið í höfuðborg Bandaríkjanna 11.
september 2001. Aðgerðin fékk nafnið Oper-
ation Enduring Freedom. Leiðtogar al-Kaída höfðu
fundið skjól hjá talibönum í Afganistan og reyndar víðar
því að Osama bin Laden, hugmyndafræðingur hryðju-
verkaárásanna, hafðist við í Pakistan þar til hann var
ráðinn af dögum árið 2011.
En talibanar höfðu ekki gefist upp.
Barack Obama fjölgaði í herliði Bandaríkjanna í Afg-
anistan eftir að hann tók við embætti 2009 með það að
markmiði að ráða niðurlögum talibana. Stríðinu lauk
formlega árið 2014 og varð þar með lengsta stríð í sögu
Bandaríkjanna. Ljóst var að Donald Trump vildi draga
allt herlið Bandaríkjanna til baka og árið 2020 gerði
hann samning við forystumenn talibana um að vorið 2020
hyrfi Bandaríkjaher á brott. Joe Biden tók við forseta-
embætti í ársbyrjun 2021 og ákvað að standa
við samninginn, þó þannig að fresta brottför-
inni um nokkra mánuði.
Viðskilnaðurinn var skelfilegur. Fall Kab-
úl minnti helst á fall Saígon árið 1975.
Ástandið sem skapaðist við flugvöllinn í
Kabúl gleymist seint.
Rúmlega 60% Afgana eru undir 25 ára
aldri. Meirihluti þeirra er fæddur eftir innrás-
ina 2001 og hefur alist upp við loforð Vest-
urveldanna um frið, betri réttindi og lífsgæði.
Ný kynslóð afganskra kvenna hefur hlotið
menntun og fengið að starfa utan heimilis. Nú
er staða þeirra ömurleg. Stúlkur eldri en 12
ára fá ekki að ganga í skóla og athafna- og
ferðafrelsi kvenna er afar takmarkað. Hrylli-
legar frásagnir berast af barnabrúðkaupum
og mansali. Hvert sem litið er blasir neyðin
við. Helmingur Afgana hefur ekki hugmynd
um hvaðan næsta máltíð kemur og enn fleiri þurfa á
mannúðaraðstoð að halda.
Þegar á reyndi kom á daginn að alþjóðastofnanir
höfðu í raun starfrækt afganska ríkið, lögregluna og her-
inn, sem féll eins og spilaborg í ágúst 2021. Bandaríkin
höfðu á tveimur áratugum varið 2,3 trilljónum banda-
ríkjadollara í hernaðinn og uppbygginguna í Afganistan.
Upphæð sem erfitt er að skilja og kannski ekki að furða
að spurt sé um árangur.
Eftir stendur svikin þjóð í sárum.
Þórunn
Sveinbjarnar-
dóttir
Pistill
Svikin við Afganistan
Höfundur er þingkona Samfylkingarinnar –
jafnaðarmannaflokks Íslands.
thorunn.sveinbjarnardottir@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen