Morgunblaðið - 07.11.2022, Side 10

10 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 7. NÓVEMBER 2022
Ekki vera gamaldags!
HR Monitor rauntíma
starfsánægjumælingar
er nútíminn
FRÉTTASKÝRING
Dóra Ósk Halldórsdóttir
doraosk@mbl.is
Krabbamein og hjarta- og æða-
sjúkdómar voru helsta dánarorsök á
Íslandi árið 2021, eins og síðustu ár.
Nýlega var talnabrunnur, töl-
fræði yfir dánarorsakir landsmanna
fyrir árið 2021, birtur á vef
landlæknisembættisins.
„Allar greiningar yfir dánar-
orsakir byggjast á skráningu í dán-
armeinaskrá og þær eru kóðaðar
eftir svokallaðri ICD-10-kóðun. Það
er flokkun þar sem teknir eru sam-
an nokkrir sjúkdómskóðar og undir
þessum flokki eru þarna í efsta
flokknum á korti 1 [súluritinu hér til
hliðar] sjúkdómar í blóðrásarkerfi,
og er sá flokkur byggður á ICD-10-
kóðunum I00 til I99,“ segir Jón
Óskar Guðlaugsson, verkefnastjóri
á upplýsingasviði landlæknisemb-
ættisins og annar höfunda talna-
brunnsins.
„Ef kóðatréð fyrir þessa kóða er
skoðað sést að þarna eru sjúkdómar
eins og háþrýstingssjúkdómar,
blóðþurrðar- og hjartasjúkdómar,
heilaæðasjúkdómar, lungna- og
hjartasjúkdómar og sjúkdómar í
lungnablóðrás og ýmis önnur form
hjartasjúkdóma. Flokkurinn kemur
hæst út á þessari mynd því gífur-
lega margir sjúkdómar falla undir
þennan flokk,“ segir Jón Óskar.
Samkvæmt kortinu eru 29% allra
dauðsfalla í þessum flokki en í
næsta flokknum, æxli, eru 27,3%
allra dauðsfalla.
Krabbamein efst tíu sjúkdóma
Myndin breytist hins vegar tals-
vert ef skoðaðir eru tíu efstu sjúk-
dómarnir sem helstu dánarorsakir
Íslendinga á síðasta ári. Sú flokkun
er í ætt við hefðbundna flokkun sem
þekkt er t.d. frá Sóttvarnastofnun
Bandaríkjanna sem hefur verið tek-
in upp hérlendis. „Þar er dánar-
tíðnin aldursstöðluð á hverja
100.000 íbúa, en dánartíðni sem hef-
ur verið stöðluð með þessum hætti
leiðréttir mun sem kann að vera til
staðar vegna ólíkrar aldurssamsetn-
ingar í samfélögum frá einum tíma
til annars,“ segir í talnabrunni land-
læknisembættisins.
Helmingur allra dauðsfalla
Þegar efstu tíu sjúkdómarnir eru
skoðaðir sem dánarorsök Íslendinga
kemur í ljós að þar tróna krabba-
meinin efst, en hjartasjúkdómar
fylgja í kjölfarið og eru þessir tveir
flokkar langt fyrir ofan alla aðra og
nærri helmingur allra dauðsfalla á
síðasta ári er af þeirra völdum. Þær
niðurstöður eru í samræmi við nið-
urstöður síðustu ára.
Illkynja æxli eru helsta dánar-
orsökin hjá báðum kynjum og var
aldursstöðluð dánartíðni á 100 þús-
und íbúa 177,8 hjá körlum en 145,5
hjá konum.
Þegar skoðað er hvaða krabba-
mein eru skæðust hjá körlum eru
það illkynja æxli í barkakýli, barka,
berkju eða lunga sem voru helsta
orsök andláts 66 karla á síðasta ári.
Fast á eftir kom síðan illkynja æxli í
blöðruhálskirtli sem var orsök and-
láts 57 karla á síðasta ári.
Hjá konum eins og körlum voru
illkynja æxli í barkakýli, barka,
berkju eða lunga algengust eða hjá
64 konum en fast í kjölfarið komu
illkynja æxli í brjósti hjá 52 konum.
Hefur samt farið lækkandi
Þó er mikilvægt í þessu sambandi
að benda á að þrátt fyrir hátt gengi
krabbameina sem undirliggjandi or-
sakar dauða, hefur talan samt farið
mikið lækkandi á undanförnum ár-
um. Ef skoðað er tímabilið frá 1996
til og með árinu í fyrra hefur
krabbamein sem helsta dánarorsök
karla lækkað um 41% en um 30%
hjá konum.
Hættan eykst með aldrinum
Það voru 2.332 einstaklingar með
lögheimili á landinu sem létust árið
2021 og þar af voru 1.177 karlar og
1.155 konur. Þegar tekið er mið af
fjölda miðað við 100 þúsund íbúa
eru það 626 einstaklingar. Þegar
skoðaður er kynjamunurinn eru það
616 karlar á hverja 100 þúsund íbúa
karla og 637 konur miðað við hverja
100 þúsund íbúa kvenna.
Það kemur ekki á óvart að hæsta
tíðni dauðsfalla vegna krabbameina
er hjá elsta aldurshópnum. Í fyrra
voru 2⁄3 sem létust af völdum
krabbameina yfir 70 ára aldri, en
þriðjungur var á aldrinum 40-69
ára.
Jákvæð áhrif lífsstíls á heilsu
Ef hjartasjúkdómar eru skoðaðir
sérstaklega er mikill munur á kynj-
unum. Þar eru 152,8 karlar á hver
100 þúsund að deyja vegna þeirra á
móti 83,9 konum á hverjar 100 þús-
und konur.
Ef skoðuð eru öll andlát í fyrra
eru ¾ dauðsfalla hjá hópnum sem
er 70 ára og eldri, en fjórðungur
undir sjötugu. Karlar deyja frekar
yngri en konur, eða 30% yngri en 70
ára á móti 18% kvenna. Einnig er
meðalævi lengri hjá konum en körl-
um, eða 84,1 ár á móti 80,9 árum
karla.
Þegar þróun tengd dánartíðni
vegna hjartasjúkdóma er skoðuð
sést að eins og með krabbameinin
þá fer þessi tala líka lækkandi á
tímabilinu frá 1996 til og með síð-
asta ári. Hjá körlum hefur tíðnin
lækkað um 57% en um 50% hjá kon-
um.
Offita aukinn hættuvaldur
„Þessa jákvæðu þróun má að
miklu leyti rekja til framfara í
læknisfræðilegri meðferð og til
betri lifnaðarhátta, svo sem minni
reykinga og aukinnar meðvitundar
um háþrýsting. Á hinn bóginn hefur
orðið veruleg aukning á offitu og
sykursýki af tegund II undanfarin
ár. Það, ásamt hækkandi meðalaldri
þjóðarinnar, getur leitt til þess að
hægja mun á þeim árangri sem
náðst hefur í baráttunni við hjarta-
sjúkdóma undanfarna áratugi,“ seg-
ir í nýjasta talnabrunni landlæknis-
embættisins.
Sveiflur í tíðni sjálfsvíga
„Við drögum fram sérstaklega
sjálfsvíg í skýrslunni þó þau séu
ekki stór flokkur dánarorsaka,“ seg-
ir Jón Óskar, en bætir við að þau
flokkist undir ótímabær andlát og
því sé ekki skrýtið að þau veki at-
hygli því mikilvægt sé að reyna að
bregðast við þessum vanda. „En
sjálfsvíg eru sveiflukennd á milli ára
út af því hvað við erum fámenn þjóð
og það þarf svo lítið til að það sveifl-
ist og ekki hægt að tala um mark-
tækar breytingar milli ára.“
Í skýrslunni kemur fram að fjöldi
sjálfsvíga hefur verið á bilinu 34-49
á ári, eða um 11-12 á hverja 100
þúsund íbúa undanfarinn áratug.
Eins og áður er kynjamunur og eru
karlar í meiri áhættuhópi og taka
frekar sitt eigið líf en konur. Á
undanförnum áratug tók að meðal-
tali 31 karl sitt eigið líf, á móti 9
konum. Einnig er hættan mest
meðal yngra fólks, 44% af þeim sem
taka sitt eigið líf eru undir fertugu.
Örfá Covid-dauðsföll 2021
Þegar skoðaðar eru tölur um
dauðsföll tengd kórónuveirunni
voru aðeins sex andlát tengd far-
aldrinum árið 2021. Sú tala verður
miklum mun hærri á þessu ári en
komið hefur fram að tala látinna
þar sem Covid-19 er orsök eða með-
virkandi þáttur í andláti á þessu ári
er komin yfir 200 og árið ekki úti
enn.
„Við höfum verið að reyna að
flýta þessum skráningum fyrir emb-
ættið til að geta rýnt í þessar tölur.“
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Sólarlagið Þegar skoðað er hvaða krabbamein eru skæðust hjá körlum eru það illkynja æxli í barkakýli, barka, berkju eða lunga. Ef hjartasjúkdómar eru skoðaðir er mikill munur á kynjunum.
Fleiri karlar deyja undir sjötugu
- Hjartasjúkdómar og krabbamein helmingur allra dánarorsaka 2021 - Hlutfall lækkað mikið frá
1996 með breyttum lífsstíl - Konur verða eldri - Offita hættuþáttur - Fá Covid-dauðsföll 2021
29,0%
27,3%
11,7%
8,0%
6,9%
4,7%
3,3%
2,7%
2,1%
1,9%
1,2%
Hlutfall látinna eftir dánarorsökum 2021
Sjúkdómar í blóðrásarkerfi
Æxli
Sjúkdómar í taugakerfiog skynfærum
Sjúkdómar í öndunarfærum
Ytri orsakir áverka og eitrana
Geðraskanir og atferlisraskanir
Sjúkdómar í meltingarfærum
Innkirtla-,næringar- og efnaskiptasjúkd.
Sjúkdómar í þvag- og kynfærum
Einkenni og illa skilgreindar orsakir
Smit- og sníklasjúkdómar
Minna en 1% dánarorsaka:
Sjúkdómar í vöðva- og beinvef og í
bandvef. Tilteknir kvillar með upphaf
á burðarmálsskeiði. Meðfæddar van-
skapanir og litningafrávik. Sjúkdómar
í blóði, blóðfærum og ónæmisraskanir.
Sjúkdómar í húð og húðbeð.
Heimild: Embætti landlæknis
Dánartíðni eftir
kyni á 100.000 íbúa
Vegna illkynja æxla og hjarta-
sjúkdóma, 1996-2021
400
300
200
100
0
'96 '01 '06 '11 '16 '21
Hjartasjúkdómar:
Karlar Konur
Illkynja æxli:
Karlar Konur
Heimild: Embætti landlæknis