Morgunblaðið - 07.11.2022, Qupperneq 14

SVIÐSLJÓS
Karlotta Líf Sumarliðadóttir
karlottalif@mbl.is
H
lýnun jarðar hefur orsak-
að sífellt stærri elda í
Síberíu og á næstu ára-
tugum gætu þeir losað
mikið magn af koltvísýringi sem nú
er fast í jarðveginum.
Árin 2019 og 2020 eyðilögðu eldar
í þessum heimshluta yfirborðsflat-
armál sem jafngildir næstum helm-
ingi þess sem brann á síðustu 40 ár-
um. Þetta kemur fram í rannsókn
sem birtist nýlega í vísindaritinu
Science. Þessir nýlegu eldar hafa
spúið um 150 milljónum tonna af
koltvísýringi út í andrúmsloftið, að
mati vísindamanna.
Svæðið fyrir ofan heimskauts-
bauginn hitnar fjórum sinnum hrað-
ar en aðrir hlutar yfirborðs jarðar.
„Það er þessi aukning sem veldur
óeðlilegri virkni elda,“ sagði David
Gaveau, einn höfunda rannsókn-
arinnar, við AFP-fréttastofuna. Vís-
indamenn einbeittu sér að svæði
sem er rúmlega fimm sinnum stærra
en Frakkland og fylgdust með gervi-
hnattamyndum sem sýna brennt
yfirborðsflatarmál á hverju ári frá
1982 til 2020.
Oftar farið yfir þröskuldinn
Árið 2020 brann rúmlega 2,5 millj-
óna hektara land. Það ár var sum-
arið í Síberíu að meðaltali þrisvar
sinnum heitara en það var árið 1980.
Hiti í rússnesku borginni Verkhoj-
ansk fór í 38 gráður, sem er met á
norðurslóðum.
Meðallofthiti yfir sumarið, frá júní
til ágúst, fór fjórum sinnum yfir tíu
gráður á því tímabili sem rannsakað
var, það er árin 2001, 2018, 2019 og
2020. Þetta reyndust jafnframt vera
árin þar sem flestir eldar urðu.
Gaveau óttast að þessar tíu gráður
verði þröskuldur sem oftar verði far-
ið yfir. „Kerfið fer úr böndunum og
vegna lítillar aukningar úr tíu gráð-
um á Celsíus sjáum við skyndilega
fullt af eldum.“
Jarðvegur á norðurslóðum hefur
að geyma mikið magn af lífrænu kol-
efni. Það er oft frosið en hlýnun jarð-
ar gerir það að verkum að það þiðn-
ar, sem verður til þess að stórir
norðurskautseldar verða líklegri.
Eldur skaðar frosinn jarðveg sem
nefnist sífreri, sem losar enn meira
kolefni. Í sumum tilfellum hefur það
verið fast í ís öldum saman og jafn-
vel lengur. „Þetta þýðir það að
kolefnisvaskar verða að kolefn-
isgjöfum,“ sagði Gaveau. „Ef það
heldur áfram að loga á hverju ári
verður jarðvegurinn í sífellt verra
ástandi. Þannig að það verður meiri
og meiri losun frá þessum jarðvegi
og þetta er það sem er verulegt
áhyggjuefni.“
Aukið magn af koltvísýringi losn-
aði árið 2020 en hlutirnir gætu orðið
enn skelfilegri í framtíðinni, að sögn
Gaveau.
Tvennt kemur til greina
Hærra hitastig hefur margvísleg
áhrif. Meiri vatnsgufa verður í and-
rúmsloftinu sem veldur fleiri storm-
um og þar með fleiri eldingum. Meiri
gróður vex, sem leiðir til meira
magns af eldsneyti fyrir eld, en hann
andar líka meira.
Þegar horft er til framtíðar komu
tvær aðstæður til greina í rannsókn-
inni. Í þeirri fyrri er ekkert gert til
að berjast gegn loftslagsbreytingum
og hitastigið fer stöðugt hækkandi. Í
þessu tilviki geta eldar komið upp af
jafnmiklum þunga og árið 2020.
Í síðari sviðsmyndinni nær styrk-
ur gróðurhúsalofttegunda stöðug-
leika og hitastig jafnast út á síðari
hluta þessarar aldar. Í því tilviki
myndu alvarlegir eldar eins og þeir
voru árið 2020 koma upp að meðal-
tali á tíu ára fresti.
Eldar gætu losað gíf-
urlegt magn af CO2
AFP
Reykur Árið 2020 brunnu rúmlega 2,5 milljónir hektara eftir heitt sumar.
14
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 7. NÓVEMBER 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Það ríkir eitt-
hvert und-
arlegt upp-
lausnarástand í
rekstri Reykjavík-
urborgar. Ekki
eru margir mán-
uðir frá því að allt
var sagt í himnalagi í rekstr-
inum og að framundan væru
bjartir tímar. Þetta var fyrir
kosningar og nú er komið í ljós
að reksturinn er afleitur og út-
litið mjög slæmt.
Þetta hefur verið staðfest
með boðuðum aðgerðum
meirihlutans til að fækka
starfsfólki, sem er eflaust
óhjákvæmileg aðgerð eins og
komið er, ekki síst þegar horft
er til launaþróunar, sem
meirihlutinn í Reykjavík ber
reyndar ríka ábyrgð á.
En það er ekki langt síðan
Ráðhús Reykjavíkur var fullt
af foreldrum með ung börn sín
vegna þess að ekki fengust
pláss á leikskólum borg-
arinnar þrátt fyrir ítrekuð lof-
orð þess efnis að þau mál væru
að leysast. Sú skýring sem
meðal annars heyrðist á þess-
um skorti á leikskólaplássum
var að mikill skortur væri á
leikskólakennurum og að við
því gæti borgin lítið gert. Nú,
fáum vikum síðar, er annað
hljóð komið í strokkinn. Nýj-
ustu tíðindi frá meirihlutanum
í borginni eru þau að leik-
skólakennarar séu allt of
margir og að ætlunin sé að
fækka þeim. Nú eru leikskólar
yfirmannaðir, fyrir skömmu
vantaði sárlega starfsfólk á
leikskólana.
Þetta er fjarri því sannfær-
andi fyrir borgarbúa, þá sem
greiða ekki aðeins fyrir þjón-
ustu borgarinnar heldur einn-
ig laun borgarfulltrúa meiri-
hlutans, sem virðast algerlega
hafa tapað áttum í rekstr-
inum.
Ekki er heldur sannfærandi
að meirihlutinn skuli í óðagoti
síðastliðinn fimmtudag hafa
lagt fyrir borgarráð tillögu um
meira en þriggja milljarða
króna lántöku og hafi neitað
að fresta afgreiðslunni til að
minnihlutinn fengi tækifæri til
að kynna sér málið. Vissulega
má hafa fyrirvara á því þegar
minnihlutinn óskar eftir frest-
un á afgreiðslu eða gagnrýni
hans almennt. Það er auðvitað
hans hlutverk að gagnrýna og
meirihlutinn getur þurft að
keyra mál í gegn óháð slíkum
athugsemdum minnihlutans.
En að þessu sinni kom fram að
minnihlutinn hefði fengið inn-
an við klukkustund til að
kynna sér tillögu meirihlutans
um lántöku. Minnihluti sjálf-
stæðismanna bókaði um þetta
og sagði þar meðal
annars: „Með óvið-
unandi upplýs-
ingagjöf og mikilli
tímapressu býr
borgarstjóri svo
um hnúta að borg-
arráð fær ekki
eðlilegt svigrúm til að rýna
umrædda tillögu og greinar-
gerð með fullnægjandi hætti.
Enda virðist hann líta á borg-
arráð sem eins konar stimpil-
púða, sem eigi án eðlilegrar
rýni að samþykkja vafasamar
ráðstafanir meirihlutans í
fjármálum borgarinnar.“
Þetta eru skiljanlegar at-
hugasemdir og einnig þær
sem fram komu frá borgar-
ráðsfulltrúa Flokks fólksins,
sem kvartaði undan því að
fyrirvarinn hefði verið lítill,
gögn komið seint „og sum
gögn eru leynileg. Flokkur
fólksins hefur enga möguleika
haft til að kynna sér þetta mál
til að hafa á því skoðun. Flokk-
ur fólksins mótmælir þessum
vinnubrögðum.“ Fulltrúi
Flokks fólksins spurði einnig
út í þennan hraða afgreiðsl-
unnar og hvers vegna ekki
hefði verið vitað um þetta fyrr
og klykkti út með því að
greinilegt væri að neyðar-
ástand ríkti.
Borgarráðsfulltrúar meiri-
hlutans, Samfylkingar, Fram-
sóknar, Pírata og Viðreisnar,
mótmæltu þessu og sögðu í
gagnbókun að skuldabréfaút-
boðið væri afgreitt „með hefð-
bundnum hætti nú eins og
endranær“.
Nú kann að vera að svo sé,
að minnilhlutinn fái aldrei
tíma til að kynna sér mál og að
upplýsingar um lánamálin séu
jafnvel leynilegar, hvers
vegna svo sem það er. Það rifj-
ar raunar upp fleiri atvik af
sama tagi þar sem meirihlut-
inn í borginni afgreiðir stór
mál viðskiptalegs eðlis með
leynd og felur upplýsingar í
lokuðum herbergjum sem
enginn má fara inn í nema
bundinn trúnaði þannig að
borgarbúar fái sem minnstar
upplýsingar. En þegar rekst-
ur borgarinnar er kominn í
þær ógöngur sem raun ber
vitni og hringlandahátturinn
slíkur að upplýsingagjöfin er
endurskoðuð og snúið alger-
lega á haus á fáeinum vikum,
þá er meira en tímabært að
bæta upplýsingagjöfina þann-
ig að borgarbúar geti kynnt
sér allt sem að baki býr og
myndað sér skoðun á ástand-
inu í stað þess að þurfa aðeins
að treysta á spunameistara
meirihlutans og þær „upplýs-
ingar“ sem þeir kjósa að veita
hverju sinni.
Rekstur Reykjavík-
urborgar er bersýni-
lega stjórnlaus. Um
hann má ekki að
auki ríkja leynd}
Upplausnarástand
Á
næsta ári hefst undirbúningur að
umfangsmikilli viðbragðsæfingu
þar sem sett verður á svið at-
burðarás vegna rofs á net- og
símasambandi við útlönd. Aðgerð-
in nefnist „Ísland ótengt“ og krefst mikils og
víðtæks undirbúnings fjölmargra stofnana og
fyrirtækja. Í sem stystu máli mun hún leiða í
ljós hvað gerist ef landið verður skyndilega
sambandslaust við umheiminn. Markmiðið er
að viðbrögð við skyndilegu sambandsleysi við
önnur lönd verði eins raunhæf og markviss og
frekast er kostur.
Æfingin „Ísland ótengt“ er meðal 64 aðgerða
í fyrstu aðgerðaáætlun íslenskra stjórnvalda í
netöryggi sem ég kynnti á ráðstefnu um net-
öryggismál í síðustu viku. Aðgerðaáætlunin
hvílir á Netöryggisstefnu Íslands fyrir árin
2022-2037 sem gefin var út í febrúar. Aðgerða-
áætlunin stefnir annars vegar að því að hér á landi sé af-
burða hæfni og nýting á netöryggistækni og hins vegar að
því að hér sé öruggt netumhverfi.
Traust netöryggismenning og netöryggisvitund, öflugri
menntun, rannsóknir og þróun, þjónusta og nýsköpun er
meðal markmiða sem aðgerðirnar eiga að stuðla að. Þá er
lögð sérstök áhersla á netöryggisvitund og vernd barna og
er t.a.m. stefnt að því að þróað verði fjölbreytt námsefni
um netöryggi á öllum skólastigum.
Öruggt netumhverfi á Íslandi er okkur mikilvægt og að-
gerðirnar lúta að miklu leyti að öflugri löggæslu, vörnum
og þjóðaröryggi ásamt skilvirkum viðbrögðum við atvik-
um og traustu lagaumhverfi. Til dæmis fela að-
gerðir í sér greiningu og endurmat á valdheim-
ildum stjórnvalda vegna alvarlegra netárása
og hvort ákvæði almannavarnalaga þarfnist
endurskoðunar með tilliti til þróunar í staf-
rænni tækni. Þá stendur til að endurskoða
regluverk um starfsemi hýsingaraðila með
staðfestu á Íslandi til að koma í veg fyrir brota-
starfsemi í skjóli nafnleyndar.
Veikasti hlekkur netöryggis á Íslandi er líkt
og annars staðar fólginn í vanþekkingu, mann-
legum mistökum og of miklu trausti í netnotk-
un. Stærstu tækifærin til úrbóta liggja því í efl-
ingu á hæfni og vitund alls almennings um net-
og upplýsingaöryggi.
Netöryggismál ná þess vegna til alls sam-
félagsins og verða sífellt flóknari og víðtækari,
t.d. með tilkomu gervigreindar. Þess vegna er
mikilvægt að hafa skýra framtíðarsýn varð-
andi netöryggismál þjóðarinnar. Sú sýn felur í sem stystu
máli í sér að þjóðin búi við netöryggi sem einkennist af öfl-
ugri öryggismenningu, traustum netvörnum og löggæslu,
virku samstarfi, innanlands og alþjóðlega, og traustri lög-
gjöf sem stuðlar að nýsköpun og framþróun í þjónustu á
netinu.
Árangursrík framkvæmd aðgerða í netöryggi mun leiða
til stórstígra framfara til aukins öryggis alls samfélagsins
og færa Ísland framar í alþjóðlegum samanburði.
Áslaug Arna
Sigurbjörns-
dóttir
Pistill
Ótengt Ísland
Höfundur er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
aslaugs@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
Loftslagsráðstefna Sameinuðu
þjóðanna, COP27, hófst í
Egyptalandi í gær. Þar var með-
al annars samþykkt að ræða um
stofnun bótasjóðs fyrir þær
þjóðir sem verða fyrir verstu af-
leiðingum hlýnunar jarðar.
Núverandi þróun mun leiða til
þess að kolefnismengun aukist
um tíu prósent í lok áratugarins
og yfirborð jarðar hitni um 2,8
gráður á Celsíus.
„Við munum draga fólk til
ábyrgðar,“ sagði Simon Stiell,
yfirmaður loftslagsmála hjá
Sameinuðu þjóðunum.
COP27-ráð-
stefnan hafin
SAMEINUÐU ÞJÓÐIRNAR
AFP
Fundað Loftslagsráðstefna SÞ,
COP27, er haldin í Egyptalandi.