Morgunblaðið - 10.12.2022, Síða 45

MENNING 45
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. DESEMBER 2022
Heiðarholt 9, 250 Garður
Nánari upplýsingar á skrifstofu s. 420 6070 eða eignasala@eignasala.is
4ra herbergja parhús á einni hæð með bílskúr, sólpalli
og heitum potti við Heiðarholt í Garði.
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali
s. 864 9677
Júlíus M Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali
s. 899 0555
Bjarni Fannar Bjarnason
Aðstoðamaður fasteignasala
s. 773 0397
Verð 53.000.000 kr. Stærð 146,6 m2
Skannaðu mig
H
var er fólk eins og
ég?“ spyr suður-afríski
listamaðurinn og
aðgerðasinninn Zan-
ele Muholi í viðtali og vísar í það
hlutverk menningarstofnana að
auka sýnileika jaðarsettra sam-
félagshópa. Spurningin er góð og
endurspeglar þær borgaralegu
hreyfingar sem spyrnt hafa gegn
ríkjandi þöggunarmenningu stofn-
ana og valdamikilla einstaklinga
á alþjóðavettvangi. Í samhengi
nútímans má nefna baráttumál
með slagorðum á borð við Black
Lives Matter og #Metoo. Í sögulegu
samhengi er vert að minnast á
kröfugöngu samkynhneigðra, Gay
Pride, sem stofnað var til í kjölfar
áhlaups lögreglu á alhýra skemmti-
staðinn Stonewall í New York árið
1969. Sú aðför hafði töluverð áhrif
á framgang réttindamála hinsegin
fólks víða í heiminum, þar á meðal
í Suður-Afríku. Kröfugöngur í
kjölfar harðræðis hafa verið mikil-
vægt skref í áttina að sýnileika,
samfélagslegri viðurkenningu og
hvatningar til jafnræðis í almennri
orðræðu.
Þegar aðskilnaðarstefnan í
Suður-Afríku leið undir lok, árið
1994, tók ný stjórnarskrá gildi þar
í landi sem kvað meðal annars á
um að bannað væri að mismuna
fólki á grundvelli kynhneigðar.
Málefni þessa jaðarsetta hóps
standa Muholi nærri og eru aðal-
viðfangsefni sýningarinnar. En
samkvæmt háni virðist eftirfylgni
með þessu ákvæði aðeins vera í orði
en ekki á borði. Hán telur því brýnt
að standa í forsvari fyrir þennan
hóp og vonast til þess að farand-
sýning sem þessi veki athygli á því
óréttlæti sem minnihlutahópar
þurfa að þola í borgum Suður-Afr-
íku, Svíþjóð, Bretlandi og ekki síst
á Íslandi – en sýningin er sett upp í
þremur síðastnefndu löndunum.
Svart-hvítur veruleiki
Róleg stemning mætir áhorfend-
um í sal 2 í Listasafni Íslands. Lýs-
ingin er dimm og kastarar eru not-
aðir til að leiða áhorfandann áfram.
Meginmiðill Muholis eru ljósmyndir
og þá sér í lagi portrettmyndir, sem
hán tekur bæði af sér og öðrum.
Portrettmyndir voru veigamikið
viðfangsefni ljósmyndara strax
í árdaga ljósmyndatækninnar
en þeim fylgdi önnur „ára“ en á
landslags- og kyrralífsljósmyndum
sem þá voru teknar. Líta mátti á
portrettmyndir sem skjalfestingu
á tilveru einstaklinga ásamt því
að þær voru ítarleg heimild um
tíðarandann. Portrettmyndir eru
þó fyrst og fremst persónulegar og
geta gefið innsýn í líf og hugarheim
viðfangsefnisins með aðgengilegum
hætti.
Það eru tvær portrettserí-
ur í þessum sal. Önnur þeirra,
Somnyama Ngonyama, er sett
upp í salónsýningarstíl og sýnir
svart-hvítar ljósmyndir af Muholi
með ýmiss konar höfuðföt. Mynd-
irnar eru margar hverjar nánast í
raunstærð, sem styrkir tilfinningu
áhorfandans fyrir því að standa
andspænis manneskjunni sjálfri.
Ég var lengi að skoða þessa seríu,
stellingar háns, klæðaburð og oft á
tíðum þá hversdagslegu hluti sem
hán valdi að krýna sig með. Mér
verður hugsað til þeirra hefða Afr-
íkubúa að bera höfuðföt við hátíðleg
tækifæri, en hvert tækifæri hefur
sinn stíl, sérstakt brot, litaval og
jafnvel efni. Í seríunni kemur sam-
talið við hefðina og söguna sterkt
fram; vinna við bómullarrækt,
heimilishjálp og sem skósveinn
voru meðal þeirra hlutverka sem
beið þeirra sem seld voru í þrældóm
og flutt sjóleiðis til Bandaríkjanna.
Það voru helst þessir hversdags-
legu hlutir sem hán hafði valið að
skreyta höfuð sitt með sem vöktu
þessa tengingu. Hvernig nálgun
við Afríkubúa byggðist á hagnýt-
ingu þeirra fremur en því að um
ræddi einstaklinga með sjálfstæðan
tilverurétt. Somnyama Ngonyama
fjallar um arfleifð Afríkubúa, birt-
ingarmynd kúgunar og mótlætis
heima og að heiman og er þessi
sýningarhluti ágætis upphafspunkt-
ur að þeirri svart-hvítu sögu.
„Born this gay“
Í sama sal má sjá brot af port-
rettmyndaseríu Zaneles Muholis,
Faces and Phases, sem telur um 500
ljósmyndir. Á myndunum má sjá
uppstillta einstaklinga sem eiga það
sameiginlegt að vera af afrískum
uppruna og einnig tilheyra hópi
þeirra sem skilgreina sig sem
hinsegin. Í sýningarskrá segir að
með myndaröðinni skoði Muholi
„þá pólitík sem felst í hugmyndum
um kynþátt og spurningum um
sýnileika.“ Á meðal jaðarsettra
hópa getur sýnileikinn einn og sér
orðið til þess að viðkomandi verði
fyrir aðkasti eða þaðan af verra
eins og má sjá dæmi um í fjórða
sal safnsins í seríunni Only Half
the Picture. Faces and Phases ásamt
myndunum í Brave Beauties-mynda-
röðinni, sem finna má í þriðja sal
sýningarinnar, eru skjalfesting á því
mikla hugrekki sem þessir einstak-
lingar sýna með því að koma fram
opinberlega. Á sýningunni er áhorf-
endum gefin innsýn í þá ólíku þræði
sem sjálfsmynd einstaklingsins er
ofin úr og sterka afstöðu þeirra sem
velja að verða viðfangsefni í verkum
Muholis.
Landamæralaus boðskapur
Ljósmyndatæknin hefur verið
lykilþáttur í því að flytja upplýs-
ingar á milli landa og vekja athygli á
óhugnanlegum atburðum, svo sem
hvers konar eymd, hungursneyð-
um, mótlæti, dauða, umbyltingum
og von. Á 9. áratug síðustu aldar
voru nokkrar ljósmyndahreyfingar
að störfum í Suður Afríku. Meðal
þeirra má nefna Dynamic Images,
Vakalisa, The Black Society of
Photographers og Afrapix. Megin-
tilgangur þessara ljósmyndahreyf-
inga eða -félaga var að vernda þá
ljósmyndara sem lögðu í að skjal-
festa mótlætið sem beið þeirra sem
kröfðust samfélagslegra breytinga.
Meginhluti ljósmynda Muholis eru
portrettmyndir en í fjórða sal safns-
ins má þó finna ljósmyndir sem eiga
meira skylt við fréttaljósmyndun.
Þær sýna afleiðingar hatursglæpa,
kynferðisofbeldis og kynþátta-
haturs með einlægum og áhrifarík-
um hætti. Í samhengi Afrapix má
líta á sýninguna sem skrásetningu á
tilveru hinsegin og kynsegin minni-
hlutahópa þar í landi, samhliða list-
rænum og sjónrænum frásögnum
listamannsins. Því mætti segja að
auk portrettformsins, sem er talið
frekar persónulegt og nærgöngult,
þá beiti Muholi einnig stílbrögð-
um fréttaljósmyndunar til að
fanga ýmsar atburðarásir án þess
að grípa inn í þær. Sú sjónræna
frásögn Muholis er því að hluta
heimildavinna í eðli sínu, listræn og
uppstillt en ófrávíkjanlega persónu-
leg og segir frá í fyrstu persónu. Og
þar liggur styrkur Muholis.
Sá boðskapur Zaneles Muholis
er snýr að jaðarsetningu minni-
hlutahópa er landamæralaus, þrátt
fyrir að birtingarmyndirnar séu
mögulega misjafnar á milli landa.
Svar Muholis við spurningunni sem
hán leggur upp með: „Hvar er fólk
eins og ég?“ er því skýrt. Aðstæður
sem þessar og fólk eins og hán er
að finna alls staðar í heiminum og
okkur ber að veita því og þeim verð-
skuldaða athygli.
Höfundur er listfræðingur.
Fólk eins og við
MYNDLIST
KARINAHANNEY
MARRERO
Myndlist
Zanele Muholi
Listasafn Íslands.
Til 22. febrúar 2023.
Opið alla daga nema mánudaga, kl.
10–17.
Sjálfsmynd Þekkt sjálfsmyndaröðMuholis „fjallar um arfleifð Afríkubúa,
birtingarmynd kúgunar og mótlætis heima og að heiman.“
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Heimildir Muholi beitir einnig „stílbrögðum fréttaljósmyndunar til að
fanga ýmsar atburðarásir án þess að grípa inn í þær,“ segir rýnir.
Keppendur Myndaröðin Brave Beauties er „skjalfesting á því mikla hug-
rekki sem þessir einstaklingar sýna með því að koma fram opinberlega.“