Morgunblaðið - 15.12.2022, Side 39

39
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 15. DESEMBER 2022
Út er komin bókin „Uppgjör
bankamanns“ eftir Lárus
Welding.
Bókin hefur að geyma frásögn
höfundar af ótrúlegri aðför sem
hann mátti sæta fyrir það eitt að
hafa setið í stóli bankastjóra
Glitnis banka í 17 mánuði fyrir
hrun, frá vormánuðum 2007 til
október 2008.
Það er dagljóst af öllum atvik-
um að Lárus braut aldrei af sér í
störfum sínum sem gaf tilefni til
lögsóknar gegn honum. Hann
varð hins vegar fórnarlamb múg-
æsingar sem handhafar ákæru- og
dómsvalds tóku þátt í og kyntu
jafnvel undir. Þeir virðast hafa
haft þörf fyrir að gera almenningi
til hæfis og slá þá í leiðinni sjálfa
sig til riddara í augum þjóðar-
innar. Í þessum tilgangi stóðu þeir
fyrir ofsóknum gegn mönnum sem
stjórnað höfðu bönkunum, þar
með töldum Lárusi, án þess að
hlutlæg athugun á verkum þess-
ara manna lægi þar til grundvall-
ar.
Það hlýtur að teljast áfall fyrir
þjóðina að sjá (eftirá) hversu fjarri fyrirsvarsmenn löggæslu
í landinu voru því að gegna meginskyldum sínum, sem hljóta
að felast í því að meta mál af réttsýni og hlutleysi eins og
réttarskipan okkar krefst.
Bók Lárusar lýsir afar heilsteyptum manni sem tók þess-
um ofsóknum með ótrúlegu jafnaðargeði og sálarstyrk. Ég
dáist að honum. Hann reifar ekki málin fyrr en aðförinni að
honum er lokið. Hann lýsir atburðarásinni og aðstoðinni sem
verjandi hans Óttar Pálsson lögmaður veitti honum allan tím-
ann. Svo er líka aðdáunarvert að kynnast sambandi Lárusar
við eiginkonu sína Ágústu Margréti Ólafsdóttur, sem stóð
með honum eins og klettur í gegnum þessa ömurlegu lífs-
reynslu. Það er ekki ónýtt að eiga slíkan maka sem verður
trúnaðarvinur og samherji í þeim glímum sem lífið úthlutar
manni.
Ég vona að þessi hæfileikaríki bankamaður sjái fram á
bjartari tíma nú þegar þessi kafli í lífi hans er að baki.
Hitt snýr svo að okkur hinum að reyna með öllum ráðum
að tryggja að handhafar refsivalds í þessu landi láti sér þetta
mál, og reyndar önnur af sama toga, að kenningu verða og
standi framvegis með hugmyndinni um réttarríki þar sem
menn njóta mannréttinda, þótt múgur hrópi á götum úti.
Jón Steinar Gunnlaugsson
» „Hann varð
hins vegar
fórnarlamb
múgæsingar
sem handhafar
ákæru- og
dómsvalds tóku
þátt í og kyntu
jafnvel undir.“
Jón Steinar
Gunnlaugsson
Höfundur er lögmaður.
Heilsteyptur
maður
Mikil ókyrrð hefur verið á al-
þjóðamörkuðum síðustu ár. Verð-
bólga á heimsvísu hefur ekki
mælst jafnhá í fjóra áratugi. Meg-
inorsakir hennar eru heimsfarald-
urinn og röskun á aðfangakeðju
vegna hans, stríðið í Úkraínu og
orkukreppan í Evrópu. Að auki
lítur út fyrir áframhaldandi póli-
tíska spennu milli Bandaríkjanna
og Kína. Stýrivextir halda áfram
að hækka og líkurnar aukast
verulega á að efnahagsniður-
sveifla hefjist á heimsvísu. Tími ódýrs láns-
fjármagns er liðinn í bili. Einhver glæta er þó
að birtast eftir að verðbólga er farin að
hjaðna í Bandaríkjunum.
Minnkandi alþjóðaviðskipti
Miklar breytingar virðast vera í farvatninu
í alþjóðahagkerfinu, sem snúa einkum að
minnkandi alþjóðaviðskiptum og fjárfestingu.
Í þessu umhverfi er sérstaklega mikilvægt að
stefna í ríkisfjármálum sé traust og að þau
séu sjálfbær hjá ríkjum. Fyrrverandi for-
sætisráðherra, Liz Truss, og fjármálaráð-
herra Bretlands, Kwasi Kwarteng, fundu
heldur betur fyrir því að hafa ekki hugað að
trúverðugri ríkisfjármálastefnu. Frá því að
„Litlu-fjárlögin“ voru kynnt af þáverandi for-
ystu Íhaldsflokksins leið ekki nema um vika
þar til þau neyddust til að segja af sér. En
hvað þýða þessir sviptivindar alþjóðafjár-
málakerfisins og hver er þýðing þeirra hér á
landi?
Lygileg atburðarás í Bretlandi
Í kjölfar þess að ,,Litlu-fjárlögin“ voru
kynnt fór af stað mjög hröð atburðarás á fjár-
málamörkuðum. Veðköll hófust vegna afleiðu-
skuldbindinga lífeyrissjóðakerfisins í breskum
skuldabréfum. Það leiddi til
þess að Seðlabanki Englands
þurfti að auka laust fé í umferð
til að hægt væri að mæta veð-
köllunum. Ríkisfjármálaáætlun-
in tapaði samstundis öllum trú-
verðugleika og í framhaldinu
urðu stjórnarskipti. Nýr fjár-
málaráðherra, James Hunt,
hefur kynnt fjármálaáætlun
sem miðar að því að skulda-
lækkun sé í augsýn og skattar
voru meðal annars hækkaðir á
þá tekjumestu. Undið var ofan
af fyrri áætlunum á mettíma.
Tiltrú og traust hefur minnkað vegna þess-
arar framgöngu í ríkisfjármálum.
Ríkisútgjöld aukast í Evrópu
og Ítalía áfram í hættu
Seðlabankar heimsins hafa verið að hækka
stýrivexti og samhliða hefur fjármögn-
unarkostnaður verið að aukast. Að sama skapi
sjáum við ekki fyrir endann á stríðinu í Úkra-
ínu og orkukreppu margra Evrópuríkja.
Þýskaland hefur þegar riðið á vaðið til að
styðja betur við fyrirtækin og heimilin í land-
inu vegna hækkandi orkuverðs og settu rúma
200 milljarða evra til þess. Fjármálaráðherra
Þýskalands, Christian Lindner, hafnaði því að
aðgerðapakkinn væri verðbólguhvetjandi en
engu að síður hefur verðbólga ekki mælst
hærri í 70 ár og ávöxtunarkrafa þýskra ríkis-
skulda hækkað. Annað ríki í Evrópu, Ítalía, er
enn viðkvæmara fyrir þrengingum. Ítalía er
háð rússnesku gasi og hefur lítið svigrúm í
ríkisfjármálunum í ljósi mikilla skulda og
hækkandi vaxtagreiðslna til að koma til móts
við hækkandi orkuverð. Ávöxtunarkrafan á
ríkisskuldabréfin hefur verið að hækka veru-
lega. Ófyrirsjáanleiki í orkuöflun í Evrópu
veldur því að fjárfestar gera ráð fyrir að erf-
iðara verði að koma böndum á verðbólguna.
Taugaveiklaðir markaðir
Við sjáum ekki fyrir endann á vaxtahækk-
unum seðlabanka og því mun myndast álag á
helstu fjármálamörkuðum. Vegna þessa er
búið að herða tökin á öllum mörkuðum og
lausafjárstaða þjóða og fyrirtækja hefur
versnað. Það má færa sannfærandi rök fyrir
því að við munum sjá miklar verðbreytingar á
mörkuðum og meiri óstöðugleika á næsta ári.
Gjá myndast meðal þjóða sem hafa trúverðug
ríkisfjármál og sjálfbæran greiðslujöfnuð ann-
ars vegar og hins vegar þeirra þar sem
grunnstoðir hagkerfa eru veikar líkt og á
Ítalíu, í Tyrklandi og Argentínu. Seðlabanki
Bandaríkjanna hefur hækkað vexti hraðar en
aðrir seðlabankar að undanskildum Seðla-
banka Íslands. Þetta þýðir að gengi Banda-
ríkjadals hefur hækkað verulega eða um rúm
17% frá ársbyrjun. Bandaríkin hafa því verið
að flytja verðbólguna til annarra ríkja og því
hafa aðrar þjóðir þurft að hækka vexti hraðar
en ella.
Fjárlög ríkissjóðs Íslands 2023
sýna afkomubata
Hagvaxtarhorfur hafa styrkst á Íslandi og
hagvöxtur er óvíða meiri og mælist 7,3% á 3.
ársfjórðungi samkvæmt tölum Hagstofunnar.
Hann er drifinn áfram af miklum vexti í út-
flutningi, sérstaklega í ferðaþjónustu, og
kröftugri einkaneyslu. Hlutur hins opinbera
er að minnka í fjárfestingum og vöxtur sam-
neyslu er hóflegur. Þrátt fyrir aukin útgjöld
er lögð rík áhersla á að styrkja stöðu ríkis-
fjármálanna og hvika ekki frá því meginmark-
miði að lækka skuldir á næstu árum. Í ár hef-
ur dregið hratt úr miklum hallarekstri
ríkissjóðs árin 2020 og 2021 sem ætlað var að
draga úr áhrifum heimsfaraldursins á fjárhag
heimila og fyrirtækja. Efnahagsbatinn hefur
leitt til mikillar tekjuaukningar ríkissjóðs og
þess að skuldahlutföll hins opinbera eru mun
lægri en gert var ráð fyrir. Þessi efnahagsbati
er kröftugur og því hefur myndast spenna í
þjóðarbúinu. Fjármál hins opinbera þurfa að
róa í sömu átt og stefna Seðlabanka Íslands.
Halli á rekstri ríkissjóðs verður því tæplega
3% af landsframleiðslu. Útlit er fyrir að
skuldahlutföll verði að sama skapi nær
óbreytt frá samþykktri fjármálaáætlun frá því
í sumar, eða um 33% af VLF. Það er alveg
ljóst í mínum huga að afar brýnt er að ríkis-
sjóður nái tökum á þessum halla á næstu ár-
um. Ísland er í kjöraðstöðu til að sýna fram á
sjálfbær ríkisfjármál vegna afkomubata og
framtíðarhorfur eru því bjartar.
Gera má ráð fyrir að þróunin verði sú að
ríki séu í auknum mæli að fást við vaxandi
ríkisútgjöld, erfiðari baráttu við verðbólgu og
að hinir alþjóðlegu fjármálamarkaðir muni
veita aðhald vegna þeirra þrenginga sem eru
á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Við eigum
að taka þessa atburðarás alvarlega, þar sem
kröfur um trúverðuga ríkisfjármálastefnu eru
að aukast ásamt því að alþjóðaviðskipti eru að
dragast saman. Smærri ríki þurfa því að
vanda sig enn frekar. Horfur íslensks efna-
hags eru bjartar, hagvöxtur er mikill og bygg-
ist á aukinni verðmætasköpun. Að sama skapi
halda skuldir áfram að lækka og er skulda-
staða ríkissjóðs ein sú besta í Evrópu. Þrátt
fyrir þessa stöðu ber okkur að vera ætíð á
tánum til þess að auka kaupmátt og velferð í
landinu.
Lilja Dögg Alfreðsdóttir » Ísland er í kjöraðstöðu til
að sýna fram á sjálfbær
ríkisfjármál vegna afkomubata
og framtíðarhorfur eru því
bjartar.
Lilja Dögg Alfreðsdóttir
Höfundur er menningar- og viðskiptaráðherra
og varaformaður Framsóknar.
Traust ríkisfjármál skipta öllu fyrir Ísland
Samtök atvinnulífsins
hafa undirritað kjarasamn-
inga við samflot verkafólks,
verslunarmanna og iðnaðar-
manna hringinn í kringum
landið. Samningar hafa
náðst við 80 þúsund manns
með stefnumarkandi kjara-
samningum sem leggja
grunn að öllum kjarasamn-
ingum í þessari samninga-
lotu bæði á almennum og
opinberum markaði. Engin
verðmæti verða til við undirritun kjara-
samninga. Kjarasamningar snúast um
að skipta þeim verðmætum sem verða
til í atvinnulífinu. Því er afar mikilvægt
að gætt sé sanngirni og samkvæmni í
þeim kjarasamningum sem gerðir eru.
Trúnaður Samtaka atvinnulífsins er
gagnvart fólkinu í landinu. Þau sem
semja við SA verða að geta treyst því
að þær meginlínur sem samflotskjara-
samningar marka verði varðar af Sam-
tökum atvinnulífsins. Þar er trúverðug-
leiki SA sem stærsta samningsaðila á
landinu að veði.
Ferð opinberra aðila án fyrirheits
Kjarasamningar taka til fjöldamargra
annarra þátta en launaliðar. Við gerð
Lífskjarasamningsins 2019-2022 var inn-
leidd vinnutímastytting hjá flestum við-
semjendum með upptöku á virkum
vinnutíma, sem í öllum meginatriðum
kom til framkvæmda án vandkvæða á
almennum vinnumarkaði. Önnur saga er
að birtast okkur á opinberum vinnu-
markaði.
Ný skýrsla KPMG um vinnutíma-
styttingu hjá ráðuneytum og stofnunum
ríkisins hlýtur að vera áfall bæði fyrir
þá sem annast yfirstjórn ríkisins og
ekki síður fyrir okkur skattgreiðendur
landsins.
Í nánast öllum einkafyrirtækjum
landsins er fylgst vel með hvernig
reksturinn þróast. Kjarasamningar á al-
mennum vinnumarkaði taka síðan mið
af undirliggjandi rekstri fyrirtækja í
landinu. Hvert er hlutfall aðfanga í
kostnaði? Er launakostnaður að hækka
eða lækka? Er annar rekstrarkostnaður
innan settra marka? Er framlegð ein-
stakra vörutegunda að breytast? Hver
er kostnaður við veitta
þjónustu? Eru viðskipta-
vinirnir ánægðir? Fá þeir
rétta vöru eða þjónustu á
réttum tíma? Eru gæðin í
lagi?
Einnig er fylgst með
starfsánægju, fjarvistum
frá vinnu, veikindahlutfalli,
starfsmannaveltu, öryggi,
hollustuháttum og öðrum
þáttum sem tengjast líðan
fólks á vinnustað.
Svona einfaldar
grundvallarspurningar
nýta stjórnendur til að
taka á hugsanlegum vandamálum sem
upp kunna að koma. Upplýsingarnar
segja til um hvar megi gera betur. Hvar
séu möguleikar til nýrrar vöruþróunar,
hvar þurfi frekari rannsóknir, hvar sé
unnt að sækja fram á markaði og hvar
tækifærin til skemmri og lengri tíma
liggi.
Laust taumhald
Það vekur strax athygli í skýrslu
KPMG hverjir teljist hagaðilar en það
eru fjármála- og efnahagsráðuneytið,
kjara- og mannsauðssýslan, önnur ráðu-
neyti, stofnanir og starfsfólk. Skatt-
greiðendur koma ekki við sögu. Laus-
lega er fjallað um viðskiptavini en talið
að vísbendingar séu um að gæði þjón-
ustu hafi minnkað (þjónusta versnar hjá
13 af 15 stofnunum í samanburði).
Flestir yppta öxlum yfir þeirri stað-
reynd. Þeir sem fylgjast með vita að
víða er óánægja með hve langan tíma
tekur að fá niðurstöðu í mál hjá stofn-
unum ríkisins, t.d. leyfi, úrskurði og al-
mennar afgreiðslur fjölda mála sem
veldur verulegum samfélagslegum
kostnaði.
Enda er bent á það í skýrslunni að
„(s)tofnanir hafa litla yfirsýn yfir skil-
virkni og gæði þjónustu. Þær byggja
flestar mat sitt á tilfinningu. Almennt
eiga stofnanir erfitt með að setja fram
mælikvarða sem sýna árangur verkefna
og misvel gengur hjá þeim að mæla
lykilþætti mannauðs og rekstrar í starf-
semi sinni. […] Almennt eru stofnanir
ekki að mæla árangur verkefna eða
hvort þarfir viðskiptavina séu upp-
fylltar. Áherslur stofnana síðustu ár
hafa verið að kanna ánægju starfsfólks
með tíðum mannauðsmælingum. Þær
hafa haft gott aðgengi að ýmsum tólum
og má segja að heilt yfir sé starfs-
ánægja sá hluti í starfsemi stofnana
sem hvað best er fylgst með. Reglu-
bundnar mælingar í rekstri skortir og
ekki er vitað hvort fjárfestingar í verk-
efnum og umbótum séu að skila sér til
baka.“
Viðskiptavinurinn er aukaatriði
Svo virðist sem starfsmenn hafi ráðið
för um styttingu vinnutímans og að
mest hafi verið rætt um fyrirkomulag
kaffi- og matartíma. Niðurstaðan hafi
verið sú að flestar stofnanir réðust strax
í hámarksstyttingu án þess að skil-
greina markmið og leiðir. Þrátt fyrir að
stjórnendur ríkisstofnana hafi fengið
ráðleggingar um að fara hægt í sak-
irnar. Þau varnarorð voru að engu höfð:
Enda eru starfsmenn ánægðir með
vinnutímastyttinguna. Áherslur yfir-
stjórnar ríkisins endurspeglast í því að
þegar valin er stofnun ársins þá er ein-
ungis starfsfólkið spurt. Það virðist
ríkjandi viðhorf að ríkið og stofnanir
þess séu til fyrir starfsfólkið. Hér sem
fyrr hafa viðskiptavinirinir og við skatt-
greiðendur ekkert um málið að segja.
Viðskiptavinurinn er aukaatriði.
KPMG leggur fram í skýrslu sinni
margar tillögur til umbóta sem vonandi
verða ekki einungis skúffumatur í ráðu-
neytinu. Hér þarf að grípa inn í mikla
óheillaþróun ef ekki á illa að fara. Verk-
efnin eru mörg, þau eru mikilvæg og
þau varða okkur öll sem nýtum þjón-
ustu ríkisins og greiðum skatta og
gjöld. Við verðum að geta treyst því að
þær meginlínur sem markaðar eru á al-
mennum vinnumarkaði við gerð kjara-
samninga séu virtar af opinberum að-
ilum. Það er spurning um traust.
Eftir Halldór Benjamín
Þorbergsson » Við verðum að geta
treyst því að þær meg-
inlínur sem markaðar eru á
almennum vinnumarkaði
við gerð kjarasamninga séu
virtar af opinberum aðilum.
Halldór Benjamín
Þorbergsson
Höfundur er framkvæmdastjóri
Samtaka atvinnulífsins.
Traust er þungavigtarhugtak