Morgunblaðið - 15.12.2022, Page 58

MENNING58
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 15. DESEMBER 2022
Viðburðir næturinnar
Út frá vitnaleiðslum þessara sjö
ferðalanga getum við endurgert
hluta af þeirri atburðarás sem varð
þessa nótt á gistihúsinu á Sámsey.
[...]
Vitnisburður Torfa Hákonarson-
ar, tóbakssalans, er rækilegastur.
Eftir að hann hefur sofnað um
stund um kvöldið vaknar hann og
sér að Þormóður, Hans Jørgensen
og Hans Holbeck sitja við arin-
eldinn. Torfi tekur eftir að Hans
Holbeck mælist til að allir fari í
rúmið. Það hlýtur að hafa heyrst
vel. Þetta er mjög mikilvægt fyrir
Hans Holbeck; hann mælist til þess
hvað eftir annað um kvöldið að allir
fari nú að sofa, sérstaklega Þormóð-
ur. Sennilega gerir hann sér vonir
um að hann geti þá óttalaus um
afskipti annarra farið til Sisse hinn-
ar ungu – nýju kærustunnar sinnar.
Hann vill losa sig við keppinautana.
Þormóður lætur að ósk Hans
Holbeck, fer að hátta og biður
veitingamanninn um næturgagn
(becken) og
könnu með bjór.
Sigurður prests-
sonur kemur
með bjórinn til
Þormóðar og fer
svo út úr her-
berginu. Nokkru
seinna vaknar
Torfi, segir
hann, þegar
hann verður var við að einhver
sem talar íslensku er kominn inn í
herbergið. Þar var Sigurður kominn
aftur. Hann grípur um fætur þeirra
tveggja, stingur höndunum undir
rúmdýnuna, rótar þar og kallar
upp: „Nú gæti ég drepið ykkur báða
tvo ef ég kærði mig um!“
Þormóður vaknar við þetta,
sprettur upp úr rúminu og hleypur
í átt að dyrunum. Prestssonurinn
fulli heldur í hár hans. Þormóður
rífur sig lausan frá Sigurði, fer út
í stórstofuna á nærklæðunum og
kallar „þeir ætla að drepa mig!“ –
það er eins og hann eigi bæði við
Sigurð og Hans Holbeck. Líklega
hefur þetta verið fylliríisraus í
Sigurði, en það vekur upp hræðsl-
una og hjartsláttinn. Hér þurfum
við líka að muna að Þormóður hefur
mikla fjárhæð í fórum sínum. Það
er ekki óhugsandi að Sigurður sé
að leita að fénu, þegar hann rótar í
hálmdýnunni. Þormóður kallar eftir
fötum sínum, því að hann ætlar að
fara út.
Það næsta sem Torfi sér er að
Sigurður og Hans Holbeck eru að
slást á stofugólfinu. Þeir eiga sem
sagt allir í erjum, Sigurður, Hans
Holbeck og Þormóður. Samkvæmt
vitnisburði séra Lofts, bárust slags-
mál þeirra Sigurðar og Hans að
nokkru leyti yfir rúmið hans. Hann
tekur eftir að báðir eru blóðugir en
vissi ekki hvorum blæddi.
Veitingakonan Jóhanna drakk
ekkert þetta kvöld. Hún segir að
Sigurður hafi elt Þormóð þegar
hann hljóp upp úr rúminu á
nærklæðunum og „rifið í hárið á
Þormóði“, en Þormóður hafi hvorki
slegið til baka né talað reiðilega til
hans. Hann segir þó í þessum átök-
um að hann vilji bara fá að vera í
friði og að hann „geri engum neitt“.
Jóhanna segir að Hans Holbeck hafi
bannað Þormóði að fara út og staðið
í vegi fyrir honum svo að hann gat
ekki náð utanyfirfötum sínum.
Þegar Hans var hættur að slást
við Sigurð fór hann að tala þýsku,
svo að Jóhanna skilur ekki allt, seg-
ir hún. Torfi ber því vitni að Hans
Holbeck hafi dregið Þormóð inn í
herbergið þar sem hann lá sjálfur
og sagt þessi orð, sem fleiri vitna
um: „Sacramensch Kierl du solst
zu Bett gehen.“ Sacramensch eða
sakramentisch kemur fyrir í þýskri
orðabók Grimms; það er skammar-
yrði um þann sem er villutrúarmað-
ur eða trúvillingur – „þú villutrúar
kauði skalt hypja þig í bælið,“ hróp-
ar Holbeck. Það harðnar á dalnum
milli keppinautanna. Þormóður
slítur sig lausan frá honum, skyrta
hans og nátttreyja hafa rifnað og
hálsbandið með róðukrossi hefur
glatast í áflogunum.
Það lítur út fyrir að Sigurður
prestssonur hafi farið á fjörurnar
við Sisse; líklega er það þess vegna
sem Hans Holbeck ræðst líka á
hann. Fyrst Sigurður getur fundið
upp á að kalla til tveggja sofandi
manna að hann geti drepið þá,
gæti hann sjálfsagt líka fundið upp
á að leita á unga og fallega konu.
Vitnisburður Sigurðar er rýrastur
þeirra allra. Sennilega hefur hann
verið minnislaus, verið í „blackout“
mikinn hluta næturinnar.
En nú verður örlagarík breyting
á atburðarásinni. Í stað þess að
láta undan tilraun Hans Holbeck
til að koma honum í rúmið með
valdi, rífur Þormóður sig lausan.
Hann hleypur út í stofuna í kjólnum
einum yfir nærklæðunum og leitar
skjóls – ekki hvar sem er – heldur
inni í svefnherbergi Sisse.
Jóhanna veitingakona biður Sisse
um að fara út svo að Þormóður
geti verið þar einn, en Sisse neitar.
Þormóður kallar gegnum dyrnar
og biður veitingakonuna að sjá til
þess að enginn annar en hann geti
komist inn í herbergið. Jóhanna
samþykkir það og lokar dyrunum á
eftir honum. Þormóður er greini-
lega orðinn hræddur við árás,
hræddur við Hans Holbeck.
En þetta voru þau reginmistök
sem Þormóður gerði þessa nótt,
dropinn sem fyllti mælinn hjá herra
Holbeck. Jóhanna veitingakona seg-
ir hissa við vitnaleiðslurnar að hún
hafi haldið að allt þetta fólk væru
vinir. Þegar Hans Holbeck kemst að
því að Þormóður hefur læst sig inni
hjá Sisse, verður hann ævareiður,
„han blir heel wred,“ segir Jóhanna.
Það er auðvelt að sjá að það voru
mistök að læsa sig þarna inni, en
hver hugsar skynsamlega við slíkar
aðstæður?
Hans Holbeck verður ofsareiður
af því að Þormóður hefur læst sig
inni með hans konu. Holbeck hefur
þegar verið þar inni og notið lífsins
með Sisse. En hann fékk ekki að
vera alveg í friði – þess vegna reynir
hann með öllum ráðum að fá Sigurð
og Þormóð í rúmið. Ástæðan til að
ætla að Sigurður hafi reynt fyrir sér
hjá Sisse er það sem Þormóður seg-
ir, að Sigurður hafi átt sök á „allri
þeirri ógæfu sem dundi yfir“. Það
hlýtur líka að vera ástæðan fyrir
blóðugum slagsmálum þeirra Sig-
urðar og Hans Holbeck. Holbeck er
farinn að líta á alla sem keppinauta
eða meðbiðla þegar líður á kvöldið,
en það er Sigurður sem hefur æst
hann upp. Í vitnisburði sínum segir
Þormóður að hann hafi séð buxur
Hans Holbeck inni hjá Sisse og
sakar hana um að hafa „sofið hjá
honum“ (þ.e. Holbeck) og að vera
„vina“ hans. Hann heldur því fram
að af þeirri ástæðu sé vitnisburður
hennar ekki trúverðugur. Hann bið-
ur Torfa líka um að muna að hann
hafi skammað hana fyrir að vera
hóra. Þormóður er greinilega að
reyna að sýna fram á þríhyrnings-
átök í yfirheyrslunum; hann lítur
svo á að hann hafi verið í vörn gegn
manni sem var að því kominn að
fremja ástríðuglæp, crime passion-
el. Einu sinni enn komumst við í
kynni við heiðursmenningu 17. aldar.
Með þessu reynir Þormóður að
varpa ljósi á tilgang árásarmanns-
ins, um leið og það skýrir hans eigið
háttalag.
Tökum aftur upp þráð atburð-
anna. Jóhönnu tekst ekki að stöðva
Hans Holbeck. Þormóður hrópar
við dyrnar: „han vil myrde mig,“
hann ætlar að drepa mig. Hurðin
ein skilur að skelfinguna og reiðina.
Holbeck brýtur upp hurðina með
braki og brestum. Skelfingaróp
heyrast frá Þormóði. Óttasleginn
tekur Þormóður fram hnífinn sinn.
Þegar Hans Holbeck er búinn að
brjótast gegnum dyrnar stendur
Þormóður tilbúinn með hvíta hnúa
kreppta um hnífinn. Hann sér blóð-
ugt andlit frammi fyrir sér, afmynd-
að af afbrýðisemi og reiði: „Hún
er MÍN,“ getur Þormóður lesið úr
trylltu augnaráðinu. Hans Holbeck
snýst gegn Þormóði, einnig með
hníf í hendi, hann víkur sér undan
en er að lokum eins og afkróað dýr.
Þormóður stingur hann með
hnífnum í kviðinn, rétt fyrir ofan
naflann. Samkvæmt vitnisburði
hljóðar Hans upp: „ach min broder
Tormodr haver stukket mig!“
Náunginn Þormóður hefur stungið
mig. Hægt og rólega byrjar lífið að
fjara út í augum Hans Holbeck.
Í norsku lögum Kristjáns 4.
stendur: „En ef sá deyr sem hann
hefur stungið með hnífi, þá veri
hann útlægur og komi aldrei aftur
í landið, nema dómaranum virðist
að það hafi verið gert í nauðvörn.“
Jóhanna bendir á tvö mikilvæg
atriði Þormóði til málsbóta. Hún
sá það sem gerðist og segir að
Þormóður hafi hörfað aftur á bak
inn í herbergið hjá Sisse og ekki
ráðist gegn honum. Hans Holbeck á
að hafa ráðist beint gegn Þormóði,
sem varð hræddur um að tapa
bardaganum, líka eftir að hann
hafði stungið andstæðinginn. Hitt
var að það fundust tveir hnífar
inni í herberginu þar sem drápið
gerðist. Enginn vildi kannast við
að eiga annan, en hinn var eign
Hans Holbeck. Það hlýtur að vera
til marks um að Hans Holbeck hafi
líka haldið á hnífi þegar hann gekk
gegn Þormóði.
Slíkt sár hefði verið smámunir nú
á dögum, en var banasár á 17. öld.
Það er átakanlegt að lesa lýsingar á
blæðandi líkömum sem fólk safnast
um; það getur ekki annað gert en
horfa á meðan hinum særða blæðir
út. Það var ekki mikið hægt að gera,
því að enn hafði ekki verið uppgöt-
vað hvernig stöðva átti blóðrás eða
hreinsa sár. Árið 1660 réðst sonur
prestsins á Sámsey á konu nokkra.
Hún var með tvö blæðandi sár eftir
höfuðhögg og kveinaði alla nóttina,
meðan vakað var yfir henni. Hún dó
daginn eftir, sennilega af blóðmissi.
Algeng læknisfræðileg aðferð til
að skera úr um hvort manneskja
væri raunverulega dáin fólst í því að
blása tóbaksreyk gegnum einhvers
konar pípu inn í endaþarminn á
hinum deyjandi til að sjá hvort reyk-
urinn yrði kyrr þar inni eða kæmi út
aftur, sem þá þýddi að sjúklingurinn
var dauður. Að ósk Hans Holbeck
var sóttur bartskeri, sem til forna
voru þeir rakarar sem einnig
stunduðu lækningar. Á þessum
litla stað hefur líklega fremur verið
skottulæknir en skurðlæknir, en
góður bartskeri gat verið það. Svo
mikið er víst að honum tókst ekki
að bjarga Hans Holbeck og lýsti því
yfir nokkrum tímum seinna að hann
væri dauður. Þormóður hefur fylgst
með og séð „náunga“ sinn slokkna.
***
Nokkurn veginn þannig gerðist
þetta samkvæmt vitnaleiðslum
frá 13. desember 1671. Að lokum
skráir Thomas Friis ráðsmaður ósk
Þormóðar um að Sigurði Ásgeirs-
syni yrði haldið sem fanga á staðn-
um með honum. Mikilvægt er að
taka eftir sterkum orðum Þormóðar
um Sigurð að hann hafi verið valdur
að „allri þeirri ógæfu sem þarna
varð“. Eitt er að hann kom inn til
Þormóðar og Torfa og hótaði að
drepa þá í rúminu. Hitt er að hann
hefur sennilega reynt að komast
yfir Sisse; það gerði Hans Holbeck
æran af afbrýðisemi - og Þormóður
saup seyðið af því.
Sigurður slóst nefnilega við Hans
Holbeck áður en Þormóður varð
fyrir honum. Ég túlka það þannig
að átökin stafi af því að Sigurður
fór að reyna til við Sisse. Atvikið
minnir á dýr um fengitímann, þegar
karldýrin berjast um aðgang að
kvendýrunum – það er frumstætt,
en slíkt getur gerst þegar fólk er
örmagna og hefur verið í lífshættu.
Þegar Þormóður leitar svo skjóls
inni hjá Sisse, meðvitaður eða
ómeðvitaður um afleiðingarnar,
missir herra Holbeck endanlega
stjórn á skapi sínu. Hann brýtur
upp dyrnar og ræðst á Þormóð með
hníf í hendi.
Líkskoðunarskýrsla greinir frá
því að þrjú sár hafi verið á líkinu,
eitt á enninu og tvö á búknum.
Aðeins eitt af þessum var verk
Þormóðar. Loftur prestur vitnaði
um að hin hafi verið eftir slagsmálin
milli Hans Holbeck og fulla stúd-
entsins Sigurðar.
Bókarkafli Sagnaritarinn Þormóður Torfason fæddist 1636. Hann naut meðal annars handleiðslu Hallgríms Péturssonar
skálds, heillaðist ungur af fornum fræðum, varð lagsbróðir og vinur Árna Magnússonar og dvaldi við skriftir í Kristjáns-
borgarhöll í skjóli Danakonungs. Síðar settist hann að í Noregi og varð þar einn afkastamesti sagnaritari síns tíma – en
var líka dæmdur til dauða fyrir morð. Bergsveinn Birgisson ritar sögu Þormóðs, Dauðamaður og dáður sagnaritari.
Örlagarík uppákoma á Sámsey
PortrettHeinrichs Dittmers af
Þormóði Torfasyni, málað 1670.
www.gilbert.is
VERÐ frá:
29.900,-
arc-tic Retro
klassísk Armbandsúr fyrir
dömur og herra
tilvalið í jólapakkann