Morgunblaðið - 30.12.2022, Síða 14

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 30. DESEMBER 2022
14
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri: Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Pistill
Heilbrigðisþjónustaeðavaxtagjöld
Þ
að er fátt nýtt undir sólinni.
Þessi gömlu sannindi koma
upp í hugann nú þegar enn eitt
árið kveður og nýtt tekur við.
Veðráttan hefur sinn óstýriláta
gang eins og við Íslendingar þekkjum
manna best. Hagur fyrirtækja og heimila
sveiflast upp og niður, ýmist vegna ytri eða
innri þátta. Ýmislegt er svo nauðsynlegt að
gera til að draga úr neikvæðum áhrifum á
hag fólks; líf og lífsviðurværi. Fjárfesting
stjórnvalda í innviðum og viðhald þeirra er
þar mikilvægur þáttur.
Ég hef oft í þessum reglulegu pistlum
mínum hér á síðum Morgunblaðsins fjallað
um aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórn-
arinnar í þágu mikilvægra innviða. Ég
ætla að halda mig á þeim slóðum í þessum
síðasta pistli ársins. Þó fátt nýtt sé undir sólinni, er
staðreynd að sjaldan ef nokkurn tímann höfum við
upplifað annað eins ástand í heilbrigðismálum. Og
hefur heilbrigðisstarfsfólk þó róið lífróður til þess að
halda þjóðinni á floti undanfarin ár.
Stjórnendur Landspítalans eru hættir að tala undir
rós; spítalinn er á leið í þrot ef ekki verður brugðist
við. Þeir sérfræðingar sem þekkja til á sambæri-
legum heilbrigðisstofnunum í löndunum í kringum
okkur fullyrða að þar myndu stjórnvöld hiklaust
stíga inn, væri ástandið jafnslæmt og það er t.d. á
bráðaþjónustu Landspítalans. Hvorki sjúklingum né
starfsfólki væri boðið upp á slíkt ástand. Hér er ekki í
önnur hús að venda með marga þá þjónustu
sem Landspítalinn býður. Sú staðreynd ýtir
auðvitað undir skyldu stjórnvalda til að
bregðast við. En það virðist ekki duga til.
Þrátt fyrir að umsvif hins opinbera hafi
aukist sem aldrei fyrr skilar það sér ekki
í umbótum á vanda Landspítalans. Ekki í
rekstrarframlögum, ekki í framlögum til
lækningatækja og ekki til lyfjakaupa. Ekki í
umbætur fyrir sjúklinga né starfsfólk. Þess
í stað fara tæplega 100 milljarðar króna í
vaxtagjöld á næsta ári, þar af um helm-
ingur vegna þeirra ömurlegu vaxtakjara
sem ríkissjóður þarf að sætta sig við vegna
íslensku krónunnar. Í heild kosta viðbótar-
vextir vegna krónunnar okkur ríflega 200
milljarða á ári, þ.e. ríkissjóð, fyrirtæki (þau
sem ekki fá að flýja krónuna) og heimili
(sem alls ekki fá að flýja krónuna).
Hvað ætlum við sem samfélag að halda áfram lengi
að láta eins og það sé náttúrulögmál að fleiri tugir/
hundruð milljarða tapist úr ríkiskassanum á hverju
ári vegna krónunnar? Fjármunir sem ekki geta
leitað í þarfari verkefni eins og heilbrigðisþjónustu?
Upptaka evru kallar vissulega á pólitískt þrek en er
það ekki einmitt hlutverk stjórnmálafólks að sýna
slíkt þrek? Frekar en varpa vandanum til dæmis yfir
á heilbrigðisstarfsfólk og sjúklinga?
HannaKatrín
Friðriksson
Höfundur er þingflokksformaður Viðreisnar.
hannakatrin@althingi.is
Nefskatturinn hækkar
Fjármálaráðu-
neytið hefur
kynnt skatta-
breytingar á árinu
2023, sem eru
að stórum hluta
hækkanir á ýmsum krónu-
tölugjöldum þó að þrepa-
mörk í tekjuskattskerfinu og
persónuafsláttur, svo dæmi
séu tekin, verði til þess að
létta ögn á skattbyrðinni á
móti.
Eitt af því sem hækkar er
útvarpsgjaldið svokallaða, eða
nefskatturinn sem landsmenn
greiða til Ríkisútvarpsins
frá 16 til 69 ára aldurs. Þessi
skattur hækkar um áramótin
úr 18.800 krónum á mann í
20.200 krónur, eða um 7,5%.
Þetta á að tryggja Ríkisút-
varpinu óbreyttar tekjur með
tilliti til verðbólgu, sem er
trygging sem önnur fyrirtæki
á sama markaði
hafa ekki.
Þessu til viðbót-
ar býr Ríkisút-
varpið svo vel að
tekjustofn þess
vex sjálfkrafa með fjölgun
landsmanna. Þessi fjölgun
hefur síðasta árið verið 2%,
þannig að sú hækkun bætist
við fyrrgreinda hækkun og
færir hækkunina nær 10%.
Ofan á þetta selur Ríkisút-
varpið svo auglýsingar í
harðri samkeppni við einka-
aðila á markaði sem ekki
njóta milljarða í forgjöf frá
ríkinu. Þessir einkaaðilar eiga
það sameiginlegt að berjast í
bökkum, meðal annars vegna
óeðlilegrar samkeppni við
ríkismiðilinn.
Svona gengur þetta ár eftir
ár, þrátt fyrir orð ráðamanna
um úrbætur.
Ríkisútvarpið nýtur
fólksfjölgunarinnar
ofan á allt annað}
Hið opinbera
á vinnumarkaði
Ígrein í Við-
skiptaMogg-
anum í vikunni
í tilefni af ára-
mótunum fjallaði
Svanhildur Hólm
Valsdóttir fram-
kvæmdastjóri Viðskiptaráðs
um vinnumarkaðinn. Þar kom
fram að yfir helmingur fyrir-
tækja hér á landi segist eiga
erfitt með að manna störf og
sambærilegt hlutfall hafi ekki
sést frá því fyrir bankahrun.
Samkeppni sé því mikil um
starfsfólk en sú samkeppni sé
ekki aðeins á milli fyrirtækja
heldur einnig við hið opinbera
sem hafi „tekið æ meira til
sín undanfarin ár, bæði ríki
og sveitarfélög. Þar hafa laun
hækkað meira en á almenn-
um vinnumarkaði, starfsfólki
fjölgað hraðar en landsmönn-
um og stytting vinnuvikunnar
verið tekin föstum tökum.
Nýleg úttekt KPMG leiddi í
ljós að næstum 80% stofnana
ríkisins innleiddu hámarks-
styttingu í einu skrefi og er
starfsfólk að vonum ánægt.
Á móti kemur að þjónustu-
könnun sýnir að ánægja
almennings hefur minnkað í
öllum flokkum síðastliðin tvö
ár.“
Þetta er þörf áminning
um þann vanda sem mörg
fyrirtæki standa frammi
fyrir á vinnumarkaði. Ríki og
sveitarfélög hafa gerst æ um-
svifameiri og bjóða hlutfalls-
lega mun betri kjör en áður,
jafnvel mun betri kjör en fyr-
irtæki í einkaeigu
geta boðið. Og
við þetta bætast
fríðindi á borð
við aukafrídaga
og vinnustyttingu
sem einkageirinn
á enga möguleika að keppa
við.
Augljóst er að svona getur
þetta ekki haldið áfram.
Þessari óheillaþróun verð-
ur að snúa við og það þarf
líklega að gerast á tvennan
hátt. Annars vegar með því að
pólitískir forystumenn sendi
skýr skilaboð um að opinber-
ar stofnanir og fyrirtæki eigi
ekki að yfirbjóða almenna
markaðinn á nokkurn hátt,
hvort sem er í kjarasamning-
um eða fríðindum þar fyrir
utan. Hins vegar með því að
hið opinbera fækki störfum
hjá sér og feli einkaaðilum
stærri hluta verkefnanna.
Það má gera bæði með því að
fækka þeim verkefnum sem
hið opinbera sinnir eða greið-
ir fyrir, sem er æskilegt að
gera eins og unnt er, og með
því að semja við einkaaðila
um að sinna þeim verkefnum
sem ekki er hægt að leggja af,
svo sem í heilbrigðisþjónustu
og menntakerfi.
Því má ekki gleyma að það
eru fyrirtækin í landinu sem
skapa þau verðmæti sem
halda uppi opinberu þjónust-
unni. Til að það geti haldið
áfram verður hið opinbera að
gæta eðlilegs hófs á vinnu-
markaði.
Ríki og sveitarfélög
þurfa að gæta meira
hófs og draga úr
umsvifum sínum}
E
ftir þessa tíu mánuði er ljóst
að Rússum hefur mistekist
herfilega í þessu stríði. Þeir
eru núna búnir að láta af
hendi mest af því sem þeir lögðu
undir sig eftir innrásina og það eina
sem er eftir er í suðurhluta Úkraínu,“
segir Albert Jónsson, fyrrverandi
sendiherra og sérfræðingur í alþjóða-
málum.
„Rússar eru
bókstaflega í
vörn. Þeir hafa
verið að grafa sig
niður undan-
farnar vikur í
varnarlínur, bæði
í austurhlutanum
í Donbass og í
suðurhlutanum.
Rússneski herinn
hefur orðið fyrir
feiknalega miklu manntjóni, sem ligg-
ur ekki ljóst fyrir hversu mikið sé, en
gæti verið allt að 100 þúsund manns.
Herinn hefur líka orðið fyrir feikilegu
hergagnatjóni og stríðið hefur leitt í
ljós veikleika rússneska hersins, veik-
leika sem voru til staðar áður en þeir
hófu innrásina. Það kemur í ljós að
rússneski björninn er pappírsbjörn og
rætur þessara veikleika má rekja til
spillingar og vanhæfni sem er landlæg
í Rússlandi.“
Albert segir að allar fréttir af stöðu
rússneska hersins í Úkraínu sýni að
aðbúnaður hermannanna er mjög lé-
legur og ástandið slæmt og hermenn
hafi litlar vistir og stuðning á jörðu
niðri og andinn í herliðinu því ekki
góður og allt í hálfgerðum lamasessi.
„Sérfræðingar segja að það muni taka
a.m.k. tíu ár að endurreisa rússneska
landherinn eftir þetta stríð,“ segir
Albert og segir að baráttuþrek úkra-
ínsku þjóðarinnar og hrakför Rússa
á víglínunum sé það sem standi helst
upp úr eftir þessa tíu mánuði.
Hann segir að Úkraínumenn hafi
staðið sig alveg ótrúlega eftir að
stökkva Rússum á flótta við Kænu-
garð strax á öðrummánuði stríðsins.
En þeir séu alfarið háðir utanaðkom-
andi aðstoð, aðallega frá Bandaríkj-
unum. „Úkraínski herinn væri ekki
í stríði við Rússa ef ekki væri fyrir
stuðning Bandaríkjanna, og fram-
haldið er einnig háð áframhaldandi
aðstoð.“
Albert segir Úkraínuher eiga
nokkur sóknarfæri. „Þeir eiga góða
möguleika að sækja áfram í aust-
urhluta landsins í Donbass, og hafa
góða möguleika á að neita Rússum
um að leggja héraðið undir sig. Einnig
eru sóknarfæri í suðri í áttina að
Krímskaga, sem yrði mikið áfall fyrir
Rússa. En á sama tíma eru Rússarnir
að grafa sig niður í varnarlínur, en líka
að safna liði og þjálfa meiri mannskap
og væntingarnar eru þær að með
vorinu reyni þeir einhverjar sóknar-
aðgerðir en það eru líka uppi miklar
efasemdir um að þeir muni geta það.“
Þegar Rússar gerðu innrásina
í febrúar þá gátu þeir dregið þá
ályktun af reynslunni frá 2014 að það
yrði ekki brugðist við af neinni hörku
af hálfu NATO-ríkjanna. „Vesturlönd
tóku einfaldlega ekki nógu hart á
málum eftir að Rússar innlimuðu
Krímskagann og það er hluti af skýr-
ingunni á því að Rússar létu aftur til
skarar skríða í febrúar. Þeir töldu sig
greinilega geta klárað málið tiltölu-
lega hratt, og það héldu fleiri því
Bandaríkjamenn buðust til að sækja
Selenskí til Kænugarðs, og hafa því
gert ráð fyrir að borgin félli, sem ekki
varð raunin.“
Albert segist þó búast við að stríðið
dragist á langinn, það sé í hálfgerðri
kyrrstöðu, einhvers konar þrátefli,
og þrátt fyrir sóknarfæri verði það
erfitt að koma Rússunum burt. „Áður
en Rússar réðust inn 2014 var stríð í
austurhluta Úkraínu sem var einmitt
svona.“
Rússneski björninn
var pappírsbjörn
ÖRYGGISMÁL ÍSLANDS
Lykilforsend-
ur ekki breyst
„Stríðið í Úkraínu hefur ekki
bein áhrif á öryggismál Íslands,“
segir Albert Jónsson að sé
stutta svarið við spurningu þess
efnis. Hann segir að bæði sé
stríðið staðbundið við Úkraínu
og síðan megi ekki gleyma þeim
lykilforsendum í öryggismálum
Íslands sem eru fælingarstefna
Atlantshafsbandalagsins og
varnarsamningur Íslands við
Bandaríkin. Úkraínustríðið hafi
ekki haft neinar afleiðingar sem
veiki þessar undirstöður ís-
lenskra öryggis- og varnarmála.
Ef kæmi til stríðs milli NATO
og Rússlands mundi það ná til
Íslands, en almennt sé talið
ólíklegt að til slíkra átaka komi.
Albert segir að hernaðarógnin
sem Ísland stæði frammi fyrir
í slíkum átökum væru aðallega
árásir langdrægra stýriflauga á
Keflavíkurflugvöll og því væru
loftvarnir gegn þeim lykilatriði
í varnarmálum Íslands. „En
íslensk öryggismál eru ekki
á neinum tímamótum vegna
Úkraínustríðsins.“
SVIÐSLJÓS
Dóra Ósk Halldórsdóttir
doraosk@mbl.is
AFP/Dimitar Dilkoff
Kerson Nýteknar grafir í kirkjugarði í borginni Kerson þar sem ættingjar
minnast fallinna hermanna og fórnarlamba stríðsins í Úkraínu
Albert Jónsson