Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Page 13

BYGGINGARLIST
VARÐVEISLA - ENDURREISN
Ibréfi, sem Skúli Magnússon landfógeti ritaði 20. septem-
ber 1755 og lét fylgja úttekt á Viðeyjarstofu nýbyggðri,
segir hann orðrétt, að þessa byggingu hafi „een deel af
mine landsmænder skriftlig og mundtlig kaldet SLOTTET paa
Widöe“. Reyndar segir hann á öðrum stað í bréfinu, að auð-
vitað sé það ekki í hans verkahring að vitna um ágæti hússins,
en þeir sem hafa gluggað í sögu Skúla, eiga sjálfsagt erfitt með
að ímynda sér, að hann hefði nokkru sinni látið sér nægja að
vera hlutlaus áhorfandi úttektardaginn í Viðey fyrir 233 árum.
Slotið hans Skúla
Skúli var orðlagður málafylgjumaður. Hann hafði barist fyrir
byggingu Viðeyjarstofu, og takmarkið var ekki einungis að
reisa sjálfum sér embættisbústað, heldur að sannfæra lands-
menn og danska embættismenn um það, að reisa mætti hús úr
varanlegu íslensku byggingarefni. Pað má ljóst vera, að eng-
inn íslendingur hafði viðlíka yfirsýn yfir málið í heild sinni og
hann. Hann hafði sjálfur gengið á fund ráðamanna í Kaup-
mannahöfn og tekið virkan þátt í öllum undirbúningi, hann
hafði fylgst með framkvæmdum á staðnum, jarðvinnu, stein-
vinnslu, múrverki, trésmíði og fleiru, og þegar hann flutti loks
inn, fékk hann tækifæri til að sannreyna, hvernig til hefði tek-
ist með byggingu fyrsta steinhússins á Islandi.
Þó að íslendingar hafi ekki almennt haft sömu forsendur og
Skúli til að meta gildi byggingarinnar á miðri 18. öld er freist-
andi að hugleiða hvaða hughrif þetta kalklímda steinhús með
bikuðu timburþaki og stórum blámáluðum gluggum hefur
vakið þeim, þegar þeir litu það nýreist og snoturlega staðsett
milli grasigróinna hæða á eyjunni með Esjuna í baksýn, og
áttu sjálfir ekki að venjast öðrum húsakosti en þeim, er þeir
byggðu sér úr torfi, timbri og holtagrjóti. Pegar þessi saman-
burður er hafður í huga, er það skiljanlegt, að þeir hafi freist-
ast til að velja húsinu jafnvirðulega nafngift og Slotið í Viðey.
Kaflaskil f íslenskri byggingarsögu
Það verður að teljast heldur ólíklegt, að íslendingum hafi ver-
ið kunnugt um, að húsið var teiknað af fremsta húsameistara
Dana á þessum árum, Nicolaj Eigtved, þeim hinum sama er
teiknaði dönsku konungshöllina Amalienborg, Prinsens Palæ
á bökkum Friðrikshólms-kanals og Friðriksspítala við Breið-
götu, svo einungis séu nefnd örfá af verkum hans. Viðeyjar-
stofa er að vísu harla fábrotið verk í samanburði við ofan-
greind stórvirki hans á sviði byggingarlistarinnar, en engu að
síður er byggingin prýðilegt dæmi um skýra og góða bygging-
arlist, þar sem einfaldleiki og notagildi sitja í fyrirrúmi, en
skraut og íburður höfð í lágmarki, miðað við það, sem þótti
hæfa í sambærilegum húsum erlendis.
Að sama skapi er það harla ólíklegt, að landsmenn hafi al-
mennt áttað sig á því, að bygging Viðeyjarstofu gæti þýtt merk
þáttaskil í íslenskri byggingarsögu, ef tilraunin heppnaðist. Af
þessum sökum er fróðlegt að kynna sér viðbrögð manna, þeg-
ar smíði hússins var lokið. Skúli virðist fara nákvæmlega í
saumana á ýmsum frágangsatriðum og er fljótur að komast að
þeirri niðurstöðu, að húsið þurfi framvegis árlegt viðhald, ef
vel eigi að vera. Magnús Gíslason amtmaður dáist að því, hve
byggingin er falleg. Og úttektarmennirnir, sem reyna í flestu
að vera hlutlægir í mati sínu og halda sig við staðreyndir, geta
ekki orða bundist og segja, að aðra eins byggingu hafi enginn
augum litið á íslandi.
Svo virðist sem mönnum hafi komið saman um, að tilraunin
hafi heppnast, og ári síðar, þegar ráðgert er að gera við gömlu
timburkirkjuna á Hólum í Hjaltadal, leggja íslenskir embættis-
menn það til, að kirkjan verði rifin og í hennar stað verði reist
ný kirkja úr steini með sama hætti og embættisbústaður land-
fógeta í Viðey. í kjölfar Hóladómkirkju fylgdu síðan Bessa-
staðastofa og Nesstofa, Typtunarhúsið á Arnarhóli, Við-
eyjarkirkja, Landakirkja í Vestmannaeyjum, Bessastaðakirkja
og loks dómkirkjan í Reykjavík, og var þá ekki liðinn nema
tæpur aldarfjórðungur frá því að hafist var handa við byggingu
Viðeyjarstofu. Því má með sanni segja, að Skúla hafi orðið að
þeirri ósk sinni, sem hann orðar á eftirfarandi hátt í bréfinu
20. september 1755: „jeg önsker að dessens impression enten
det er Slot eller Huus mátte have den . . . at alle som kunde
og have leylighed her til lands villde lægge sig efter sádan
bygnings máde, til deres disto bedre beqvemmelighed og con-
servation."
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG