Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Blaðsíða 14

Viðhorf okkar til varðveislu húsanna
Hver eru svo viðhorf okkar í dag til þessara húsa, sem hér um
ræðir? Af upptalningunni einni saman ætti að vera ljóst, að
þau hafa öll menningarsögulegt gildi fyrir okkur íslendinga.
Auk þess tengjast sum húsin ýmsum mikilsverðum atburðum
eða jafnvel heilum köflum í Islandssögunni. Þessar staðreynd-
ir ættu raunar að nægja til að minna okkur á, hversu nauðsyn-
legt það er að fara að með gát, þegar við ráðumst í breytingar
eða endurbætur á húsum af þessu tagi.
En fleira kemur til. Mörg húsanna eru sannkallaðar perlur í
íslenskri byggingarlist, og það er einmitt sá þáttur, sem ætti að
vera til umræðu á þessum vettvangi öðru fremur. Eins og get-
ið er um hér að framan, voru danskir ráðamenn svo framsýnir
í upphafi að fela hæfasta húsameistara sínum að teikna Við-
eyjarstofu, og þegar Hóladómkirkja var í undirbúningi var hið
sama uppi á teningnum. Eigtved var þá reyndar dáinn, en eft-
irmaður hans sem húsameistari hirðarinnar, Laurids de Thur-
ah, var þá fenginn til að gera teikningu af kirkjunni. Sömu
sögu er að segja um húsin, sem reist voru á seinni hluta aldar-
innar. Þau voru öll teiknuð af fremstu húsameisturum, sem
völ var á hverju sinni.
Því verður ekki neitað, að húsin eru misvel leyst af hendi
höfunda, en þegar hin bestu þeirra eru skoðuð og metin með
mælistiku byggingarlistarinnar, kemur fljótlega í ljós, að þar
fer flest saman, sem prýðir fagurt verk: góðar grunnmyndir og
skynsamlegar lausnir á innra fyrirkomulagi, notaleg rými, sem
fyrst og fremst eru mótuð með hliðsjón af þörfum mannslík-
amans, falleg hlutföll, form og ytra útlit, og er þá ótalinn sá
þátturinn, sem höfundarnir höfðu sjaldnast aðstæður til að
semja til enda, en þar á ég við efnisval og liti.
Byggingarannsóknir - forsenda hönnunar
En skyldi vera unnt að semja leiðbeiningar eða reglur fyrir þá,
sem taka að sér að hafa yfirumsjón með breytingum og endur-
bótum á þessum húsum og öðrum af sama toga?
Vissulega hafa verið gerðar tilraunir til að setja á blað eins
konar siðareglur fyrir arkitekta og aðra, sem láta sig þessi mál
varða. En það er samdóma álit þeirra, sem hafa sérhæft sig í
þessari grein byggingarlistarinnar, að þær reglur, sem hér um
ræðir, séu flestar gagnslausar, þegar á reynir, annars vegar
séu þær alltof alhæfðar og hins vegar hafi reglur af þessu tagi
tilhneigingu til að fjötra sköpunarhæfileika þess, sem hannar
endurbygginguna hverju sinni.
Eg hef á öðrum vettvangi látið í ljós þá skoðun mína, að
margar leiðir séu færar við endurbyggingu gamalla húsa. Ég
hef ennfremur haldið því fram, að það sé erfitt að segja til um
það að óathuguðu máli, hvort einhver ein leið sé réttari en
önnur. Til þess að unnt sé að marka stefnuna, er nauðsynlegt
að greina hvert verkefni nákvæmlega, annars vegar sögu húss-
ins, og hins vegar tæknilegar staðreyndir, sem það varða, og
leiða síðan í ljós samhengi þessara tveggja þátta. Sé þessi að-
ferð notuð af kunnáttu og hæfni, tel ég miklar líkur á því, að
fyrr eða síðar tali húsið sjálft sínu máli og afhjúpi þær reglur,
sem eiga að gilda um endurreisn þess.
Saga húsverndunar er tæpast meira en 100 ára gömul, og
Dómkirkjan
Ljósmynd Guðmundur Ingólfsson
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG