Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Side 33

Torfan máluð vorið 1973
Afleiðing aðalskipulagsins 1929
síðast en ekki síst urðu þær til að auka skilning margra arki-
tekta á að byggingarhefð fyrri tíma yrði að virða og meta að
verðleikum.
Stofnun Torfusamtakanna og
nokkurra íbúasamtaka
Eins og áður er sagt gerði Aðalskipulagið 1962-83 ráð fyrir
stórfenglegu niðurrifi í Kvosinni og Grjótaþorpi, þ. á m. hús-
unum á Bernhöftstorfunni. Ýmsir voru þeirrar skoðunar að
við svo búið mætti ekki standa og að ekki væru ráð nema í
tíma væru tekin. Arkitektafélag íslands samþykkti einróma á
fundi árið 1970 áskorun til ríkis og borgaryfirvalda um að friða
bæri Bernhöftstorfu. Torfusamtökin voru síðan stofnuð vetur-
inn 1972 eftir fjölmennan útifund og blysför.
Baráttan var einungis að byrja því að ljóst var að bæði fjöl-
mörg hús og heilu hverfin voru í hættu. Skilningur rikisvalds
og borgaryfirvalda var nánast enginn. Hver sem vildi gat rifið
hús og fellt tré án þess að nokkuð kæmi þar í staðinn nema
e.t.v. bflastæði með tilheyrandi drullupollum og bréfarusli.
Pvi var það mikill sigur fyrir húsverndunarmenn þegar það
ákvæði komst í byggingarlög og reglugerð 1978 og 1979 að
leyfi byggingaryfirvalda þyrfti til að rífa hús.
Þetta ákvæði er háð vilja meirihluta og missir vitaskuld
marks ef í viðkomandi bygginganefnd er ekki meirihluti gegn
ótímabæru niðurrifi. Slíkur meirihluti hefur því miður sjaldan
verið til staðar í bygginganefnd Reykjavíkur, jafnvel ekki á
dögum vinstri meirihlutans á árunum 1978-82.
Baráttunni um Bernhöftstorfu lauk 1979 þegar þáverandi
menntamálaráðherra Vilmundur Gylfason tók af skarið og
friðaði húsin. í millitíðinni höfðu þau verið máluð einn fagran
vordag árið 1973 í óþökk eigenda. Þann dag fóru um 60-70
húsfriðunarsinnar í málningargallann, létu hendur standa
fram úr ermum og luku verkinu á einum degi. Þetta framtak
hafði gífurleg áhrif á borgarbúa sem margir hverjir uppgötv-
uðu í fyrsta sinn gildi þessara bygginga og luku á þær lofsorði.
Magnús Tómasson myndlistarmaður hafði veg og vanda af að
velja liti á húsin og þótti valið takast einkar vel. Prýddu
„Torfulitirnir“ mörg hús í gömlu hverfunum í Reykjavik
næstu árin því að í kjölfar þessarar aðgerðar greip um sig gíf-
urleg vakning meðal íbúa gömlu timburhúsanna í vesturbæn-
um, miðbænum og Þingholtunum. Mörg hús sem lengi höfðu
verið í hálfgerðri niðurníðslu fengu nú hressilega andlitslyft-
ingu og voru gerð upp bæði að utan og innan.
A áratugnum milli 1970 og 80 voru stofnuð íbúasamtök í
Grjótaþorpi, Vesturbænum og Þingholtunum. Meginmarkmið
þessara samtaka var að standa vörð um umhverfisverðmæti í
hverfunum og félags- og menningarleg lífsskilyrði íbúanna. Til
að vinna að þessu var fyrst og fremst lögð áhersla á að sporna
við niðurrifi, brottflutningi eða eyðileggingu húsa er höfðu
menningargildi eða voru mikils virði í umhverfinu. Þetta
ákvæði var auðvitað til komið vegna þess sem á undan var
gengið. Margir íbúar gömlu hverfanna höfðu fengið sig full-
sadda og fannst réttur þeirra til að búa í friði fótum troðinn af
bandalagi borgaryfirvalda og braskara. Gott dæmi um slíkt er
Vesturgatan sem á þessum árum varð fyrir miklu hnjaski er
Bókaforlagið Örn og Örlygur lét rífa húsið við Vesturgötu 40
og reisa í staðinn byggingu sem stakk mjög í stúf við umhverf-
ið og raskaði allri götumyndinni.
Grjótaþorpið - Fjalakötturinn
Árið 1977 var gerð könnun á húsunum í Grjótaþorpi á vegum
Árbæjarsafns. I þeirri könnun var annars vegar leitast við að
meta tæknilegt ástand húsanna og hins vegar hvað viðgerð
kostaði miðað við nýbyggingarverð.
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG
|aa 19 aaS ■■ ■■! 1 ij n |. - 1
V. _j|
Ein meginröksemdin fyrir niðurrifi hafði verið að viðgerð
eða endurgerð í ástand sem samrýmist nútímakröfum væri svo
kostnaðarsöm að hún færi langt yfir nýbyggingarverð. Þetta
sjónarmið er reyndar við lýði enn í dag. í Grjótaþorpsskýrsl-
unni kom aftur á móti annað í ljós, þ.e. að kostnaður við end-
urgerð væri um 30-70% af nýbyggingarverði. Komu þær tölur
heim og saman við tölur frá nágrannalöndunum.
Hér hefur verið drepið á Aðalskipulagið frá 1929 og áhrif
þess á byggð borgarinnar ásamt Aðalskipulaginu 1962-83 en
rétt er að geta þess að endurskoðun hins síðarnefnda lauk
1976. Við gerð þess og endurskoðun varð ekki heldur vart
neins áhuga á húsverndunarmálum og engin frekari húsa-
könnun fór fram í tengslum við þá vinnu. Þó var það ljóst að
eitt af furðuverkum íslenskrar byggingarsögu, Fjalakötturinn,
var í stórhættu á þessum árum. Af þeim sökum kusu áhuga-
menn um húsverndun þriggja manna nefnd sem vinna skyldi
að friðun Kattarins. Einn nefndarmannanna var Davíð Odds-
son, þáverandi borgarfulltrúi, sem virtist á þeim tíma einlægur
húsverndunarsinni og ýmsir bundu miklar vonir við. Ekki
tókst þó eins vel til með Fjalaköttinn og Bernhöftstorfuna.
Eins og allir vita var Fjalakötturinn að lokum rifinn þrátt fyrir
að ýmsir aðilar hefðu barist fyrir varðveislu hans um langa
hríð. Það gerðist í valdatíð þess sama Davíðs sem nokkrum
árum áður hafði tekið að sér að vinna að friðun byggingarinn-
ar. Ekki er of fast að orði kveðið þegar fullyrt er að þarna hafi
orðið eitt mesta slys sem hent hefur íslenska byggingarsögu.
I lok vinstri stjórnar í Reykjavík var samþykkt nýtt skipulag
af Grjótaþorpi eftir Hjörleif Stefánsson arkitekt. Ekki er of
djúpt tekið í árinni þótt sagt sé að um tímamótaverk hafi verið
að ræða. Skipulagið byggðist að miklu leyti á fyrrnefndri
Grjótaþorpsskýrslu. Gert var ráð fyrir að varðveitt væru flest
hús í þorpinu og ný hús sem tækju mið af þeim sem fyrir voru
byggð í skörðin. Hér var því á ferðinni eins konar verndunar-
Upphallegur gluggi
skipulag. Eins og áður er sagt var þetta skipulag samþykkt í
borgarstjórn 1982. Þá höfðu verið gerðar á því þær breytingar
varðandi Aðalstræti að engin hús við þá götu skyldu varðveitt
að Aðalstræti 10 undanskildu, elsta húsi borgarinnar. Þessi
breyting rýrði mikið gildi skipulagsins sem kemur skýrast fram
í því að eftir breytinguna var t.d. Fjalakötturinn ekki lengur
inni á skipulaginu.
Skömmu eftir samþykkt þessa tók við ný borgarstjórn sem
engan áhuga hafði á málinu og hlaut því skipulagið aldrei
staðfestingu ráðherra.
Skipulag við Skúlagötu
Ekki er hægt að láta hjá líða að minnast nokkrum orðum á
Skúlagötuskipulagið svokallaða. í anda þess hafa verið rifin
fjölmörg hús við Skúlagötu og Lindargötu, þ. á m. Kveldúlfs-
skemman sem var að margra áliti falleg bygging auk þess sem
hún bar vitni um ákveðið tímabil í atvinnusögu þjóðarinnar.
Auðvelt hefði verið að finna þessari byggingu nýtt hlutverk.
I stað þess að fella ný hús að byggðinni sem fyrir var á þess-
um slóðum er nú fyrirhugað að reisa allt að tólf hæða bygging-
ar, m.a. til að veita byggðinni ofan við skjól! Finnst mörgum
að hér sé um hæpna röksemdafærslu að ræða því að nánast
hvert mannsbarn á Islandi veit að byggingar af þessu tagi
mynda ekki skjól heldur þvert á móti auka óæskileg áhrif
vinds.
Fyrir lágu ágætar tillögur frá borgarskipulagi um uppbygg-
ingu svæðisins þar sem tekið var tillit til þeirrar byggðar sem
fyrir var. Þessum tillögum höfnuðu borgaryfirvöld þar sem
ekki þótti nást nægileg nýting á svæðinu.
Stofnuð voru íbúasamtök í hverfinu til að berjast gegn
ósómanum en allt kom fyrir ekki. Skipulagið er í höfn, stór-
fellt niðurrif hefur þegar átt sér stað og nýbyggingar eru hafn-
ar.
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG