Hinsegin dagar í Reykjavík - 01.07.2024, Side 46

46
Lagaleg réttindi hinsegin fólks eru mikil­
vægur þáttur í því að skapa samfélag þar sem
allt fólk hefur frelsi til þess að vera það sjálft.
Flest hinsegin fólk á Íslandi kannast líklega
við Regnbogakort ILGA-Europe, sem gefið
er út árlega. Kortið er mikilvægt tæki til að
bera saman lagalega réttarstöðu hinsegin
fólks í löndum Evrópu og Mið-Asíu en ILGA-
Europe eru regnhlífarsamtök hinsegin félaga
á svæðinu. Þá mælir Regnbogakortið lagalega
stöðu hinsegin fólks í 49 löndum.
Ferlið á bakvið kortið
Samtökin ‘78 ásamt Trans Ísland og Intersex
Ísland bera ábyrgð á upplýsingagjöf til ILGA-
Europe og uppfæra því íslenska kaflann,
bregðast við gagnrýni og rökstyðja hvern
einasta þátt kortsins sem snýr að samfélaginu
hér á landi. Það getur þó vissulega verið
snúið að bera lönd saman á þennan hátt, þar
sem það felur í sér samanburð á ólíkri löggjöf
og lagatextum. Því þarf að vanda vel til verka
og reiða sig á þau viðmið og skilyrði sem sett
eru af ILGA-Europe.
Skilyrði og viðmið Regnbogakortsins
eru breytileg og hafa þróast ár frá ári. Þá
hefur kortið reynst mjög gagnlegt þar sem
það hefur hjálpað við að koma jákvæðum
breytingum til leiðar um alla Evrópu og Mið-
Asíu með því að halda hinsegin hreyfing­
unni á tánum. Fyrir tilstilli kortsins hafa
Samtökin ‘78 jafnframt getað fylgst náið með
þróuninni í nágrannalöndum okkar og þessi
samanburður hefur gert okkur kleift að finna
dæmum um jákvæða löggjöf annars staðar frá
farveg á Íslandi.
Ekkert gerist þó í tómarúmi og því hafa
Samtökin ‘78 lagt mikla áherslu á að vera í
nánum samskiptum við hlutaðeigandi aðila,
t.a.m. ríki, sveitarfélög, stjórnmálafólk og
félög hinsegin fólks í Evrópu. Með vönduðu
samstarfi og opnu samtali aukast líkurnar
á því að sú löggjöf sem smíðuð er á Íslandi
verði til þess að tryggja sem best réttindi
alls hinsegin fólks. Á síðustu sjö árum hefur
Ísland enda farið úr 17. sæti, að uppfylltum
47% þáverandi viðmiða, í 2. sæti kortsins.
Þá er það fagnaðarefni að Ísland uppfyllir nú
83% viðmiða ILGA-Europe.
Ísland – næstbest
í Evrópu… í bili
Helstu umbætur síðustu ára
Það sem gerði það að verkum að Ísland hefur
hækkað svo mikið á stuttum tíma er m.a.
löggjöf tengd kynrænu sjálfræði en um þessar
mundir eru fimm ár liðin frá því að þau lög
tóku gildi. Það hefur hins vegar tekið tíma að
innleiða margt í þeirri löggjöf í reglugerðir
og tengd lög en í dag hafa langflestir þættir
sem tengjast kynrænu sjálfræði verið
tryggðir með lögum — en þó vantar enn
nokkuð upp á. Einnig má nefna að á allra
síðustu árum hefur verið lögð mikil vinna í
að bæta löggjöf sem tengist hatursáróðri og
hatursglæpum en þessir þættir vega þungt í
viðmiðum ILGA-Europe. Aukinheldur hefur
áhersla verið lögð á afsjúkdómsvæðingu, þ.e.
að hver sú þjónusta sem hinsegin fólk hefur
þörf fyrir grundvallist ekki á þeirri hugsun
að um veikindi eða sjúkdóm sé að ræða, og
hafa Samtökin unnið náið með Landspítala
og BUGL á þeirri vegferð.
Hvert er framhaldið?
Á sama tíma og við getum leyft okkur að
fagna eftirtektarverðum árangri, þá skulum
við líka gæta þess að horfa fram á veginn, því
að Samtökin ‘78 eru vissulega hvergi nærri
hætt. Ef við lítum til dæmis til landsins sem
trónir á toppi Regnbogakortsins, Möltu, og
berum löggjöf okkar saman við þeirra þá eru
nokkur atriði sem við þurfum að huga að. Þar
ber fyrst að nefna breytingar á stjórnarskrá
en á Möltu eru hinsegin réttindi sérstaklega
nefnd í stjórnarskránni. Því er aftur á móti
ekki að skipta á Íslandi. Í öðru lagi má svo
nefna fyrirkomulag um blóðgjafir en þrátt
fyrir áralangt samráð og ítrekaða pressu
Samtakanna ‘78 á heilbrigðisyfirvöld þá mega
karlmenn sem sofa hjá öðrum karlmönnum
ekki enn gefa blóð á Íslandi og kemur Ísland
þar verr út en samanburðarlönd í Evrópu.
Sömuleiðis þurfa opinberar stofnanir að
hætta að krefja samkynja pör um sönnun á
því að þau séu foreldrar barna sinna en víða
er enn gerð krafa um það á Íslandi. Annar stór
þáttur eru atriði sem tengjast hatursorðræðu
en engin skýr stefna er fyrir hendi á Íslandi
þegar kemur að hatursorðræðu gegn hinsegin
fólki eða minnihlutahópum almennt. Úr
því þarf sárlega að bæta. Einnig verður að
betrumbæta og klára löggjöf sem ætlað er að
vernda intersex fólk fyrir hættunni á óþarfa
skurðaðgerðum, ásamt því að klára allt
regluverk og eftirlit með málaflokknum. Eins
þyrfti að breyta lögum svo intersex fólk sem
hefur verið brotið á, skv. núgildandi lögum,
geti sótt rétt sinn.
Fleiri atriði sem enn hafa ekki ratað inn í
viðmið Regnbogakorts ILGA-Europe — en
sem þarf engu að síður að ráðast í að laga —
er til dæmis réttur barna til lagalegra tengsla
við fleiri en tvo foreldra. Hinsegin fjölskyldur
eru oft þannig samsettar frá fyrstu stundu og
á Íslandi er nú þegar fjöldi barna sem býr við
skert réttindi að þessu leyti (t.d. börn sem
eiga tvo feður og eina móður frá upphafi).
Daníel E. Arnarsson, fyrrum framkvæmda­
stjóri Samtakanna ‘78
Mynd eftir Ólaf Alex Kúld