Helgarpósturinn - 02.06.1988, Blaðsíða 9

IÐUR
ríkisráðherra er nýbúinn að skipa
nýjan fulltrúa og stjórnarformann
og hann heitir Vilhjálmur Arnason,
hæstaréttarlögmaður". Að öðru
leyti var ekki neinar upplýsingar að
fá um stjórnun og fjármál Islenskra
aðalverktaka hjá Þorsteini. „Undir
okkur heyra verktakamálin, en
stjórnarmál heyra beint undir ráð-
nerra. Það eina sem hefur gerst er
að það hefur verið skipaður nýr full-
trúi ríkisins í stjórnina. Ég verð að
viðurkenna að ég er ekki vel að mér
um stjórnskipunarreglur félagsins
án þess að fletta þeim upp“.
í skýrslu utanríkisráðherra um
utanríkismál, sem Steingrímur
Hermannsson flutti í vor kemur
meðal annars fram, að heildar-
kostnaður við framkvæmdir ís-
lenskra aðalverktaka fyrir varnar-
liðið í ár nemur 55,2 milljónum
bandaríkjadala, sem nú samsvarar
um 2.400 milljónum króna. Þetta er
svipuð upphæð og áætluð var fyrir
árið 1986, en framkvæmdirnar í
fyrra voru áætlaðar um 59 milljónir
bandaríkjadala eða um 2.600 millj-
ónir króna á núverandi gengi. En
heildarkostnaður framkvæmdanna
var hins vegar „aðeins" 24,9 millj-
ónir dala árið 1985 (um 1,100 millj-
ónir króna), þannig að í reynd hafa
framkvæmdirnar rúmlega tvöfald-
ast.
SENN STÆRSTA
FYRIRTÆKIÐ?
Eina haldbæra gagnið um málefni
íslenskra aðaiverktaka er „skýrsla
utanríkisráðherra um verktaka-
starfsemi íslenskra aðalverktaka og
Keflavíkurverktaka", en sú skýrsla
er orðin fjögurra ára gömul og fyrir
þann tíma að framkvæmdirnar
rúmlega tvöfölduðust. Helgarpóst-
urinn hefur áður fjallað um innihald
skýrslu þessarar og er þar vissulega
að finna fróðlegar upplýsingar um
lslenska aðalverktaka sf„ Regin hf„
Sameinaða verktaka hf„ Dverg-
hamra sf„ Keflavíkurverktaka og
fleiri tengd félög og fyrirtæki, hlut-
hafa þeirra, stjórnendur og sögu. Og
þar kemur fram eignarfjárstaða ís-
lenskra aðalverktaka i árslok 1982,
þ.e. fyrir rúmum fimm árum, velta,
hagnaður og fleira.
Nýrri upplýsingar er hins vegar
ekki að fá, nema Alþingi samþykki
það sérstaklega að ný skýrsla verði
tekin saman. Sem fyrr segir hafa ís-
lenskir aðalverktakar vaxið mjög
að umfangi frá þessum tíma. Árið
1981 töldust íslenskir aðalverktakar
vera i 59. sæti yfir veltuhæstu fyrir-
tæki landsins og nam veltan þá um
880 milljónum króna, framreiknað
samkvæmt lánskjaravísitölu í júní.
Árið eftir var fyrirtækið komið í 24.
sæti og veltan orðin rúmlega 1.600
milljónir og hafði hart nær tvöfald-
ast. Árið 1986 var veltan síðan orðin
um 2.550 milljónir króna eða nær
þrefalt meiri en 1981 að raunvirði
og fyrirtækið komið í 19. sæti yfir
veltuhæstu fyrirtæki landsins —
samkvæmt árlegum lista Frjálsrar
verslunar, en tímaritið fékk ekki
frekar en aðrir upplýsingar um
hagnað, eigið fé, eignir, skuldir eða
annað, sem flest fyrirtæki landsins
veita fúslega.
RÁÐHERRARNIR RÁÐA
ÞVI'
Fyrirtækið veltir nú að öllum lík-
indum tvöfalt meira en fyrir fimm
árum og vitað er um miklar fram-
kvæmdir þess frá þeim tíma. Þá
nam eigið fé fyrirtækisins tæpum
milljarði króna og námu bókfærðar
húseignir um 280 milljónum króna.
Þá kom fram að í fimmtán ára bygg-
ingarsögu „Watergate-hallarinnar"
við Höfðabakka höfðu engin lán
verið tekin og að hagnaður ársins
1982, hefði numið 14,5% af heildar-
veltu. Slíkt hlutfall heyrir til undan-
tekninga, en að núvirði hljóðaði
hagnaður ársins 1982 upp á um 235
milljónir króna.
Miðað við þá lauslegu tilgátu að
velta fyrirtækisins hafi að raunvirði
verið 10% meiri í fyrra en árið 1986
og að hagnaðarhíutfallið af veltu
hafi verið hið sama og árið 1982, má
gera ráð fyrir að hagnaður ársins
1987 hafi að núvirði hljóðað upp á
um 400 milljónir króna. Þetta væri
þá nálægt tvöföldum hagnaði
Landsbankans og Eimskipafélags-
ins sama ár (eftir skatta).
Sem fyrr segir treysti Vilhjálmur
Árnason sér ekki á þessari stundu til
að tjá sig um fjárhagsleg málefni
fyrirtækisins. Hins vegar var á hon-
um að heyra að það væri alls ekki
ætlunin að fyrirtækið væri leyndar-
dómur. „Það hefur vissulega lítið
verið um það, að ársreikningar hafi
verið birtir, en ráðherrar og aðrir
aðilar hafa fengið þessa reikninga ef
þeir hafa beðið um þá og þeir ráða
því auðvitað hvað þeir gera við
þessar upplýsingar".
* Ríkið afsalar sér
áhrifum [»ótt f jórðungur
fyrirtækisins sé i eigu
landsmanna
* Reikningar fyrirtækisins
aldrei opinberaðir
* Ráðuneytið er tómur
kofi og forstjórinn ber
fyrir sig áratugargamla
afsökun
* Mikil leynd hvildi yfir
fundinum
* Enn ekki gengið frá
stjórnarskiptum!
Skálaræður leiðtoganna líkræða
yfir köldu stríði risaveldanna
ERLEND YFIRSYN
Um miðjan dag í fyrradag stóð Ronald Reagan
Bandaríkjaforseti í ræðustól frammi fyrir brjóstmynd
af Lenín og brýndi fyrir stúdentum við Moskvuhá-
skóla, að þeir væru svo lánsamir að koma til starfa á
tímabili sem orðið gæti hið merkasta í sögu Sovétríkj-
anna, vegna umbótastefnu Mikhails Gorbatsjoffs, að-
alritara kommúnistaflokksins. Um kvöldið kepptust
svo leiðtogarnir báðir við í skálaræðum í Spasso höll,
bústað bandaríska sendiherrans í Moskvu, að lýsa
framtíðarsýn af friðsamlegri sambúð og náinni sam-
vinnu risaveldanna.
EFTIR MAGNÚS TORFA ÓLAFSSON
Fréttamenn taka svo djúpt í ár-
inni, að í rauninni hafi mál þeirra
tveggja við þetta tækifæri verið
ein samfelld líkræða yfir kalda
stríðinu. Reagan vitnaði í hend-
ingar úr ljóði eftir Boris Pasternak
um fánýti þess að setja allt sitt
traust á vopn. Lagður hefði verið
nýr grunnur að samskiptum
Bandaríkjanna og Sovétríkjanna,
og á honum mætti byggja traust til
frambúðar.
Gorbatsjoff var nákvæmari í að
útlista sína framtíðarsýn. Ríkin tvö
væru að færa sig frá vopnaæfingu
og fjandskap til aukins öryggis í
heimi sem býr við gereyðingar-
hættu. Bandaríkjamenn og Sovét-
menn væru nú að læra fyrir alvöru
að lifa hlið við hlið og þar að auki
að reisa brýr á milli þjóðanna. Nú
væri að koma sú stund að ríki
þeirra gætu í sameiningu fengist
við verkefni sem vörðuðu framtíð
alls mannskyns. Þetta einstæða
tækifæri mættu þau ekki láta
ganga sér úr greipum.
Ekki fór á milli mála frá upphafi
valdaferils Gorbatsjoffs, að hann
hafði einsett sér að leggja allt kapp
á að hemja vígbúnaðarkapp-
hlaupið og bæta sambúðina við
Vesturveldin. Hann safnaði um sig
ráðgjöfum með reynslu af Banda-
ríkjunum og helstu ríkjum Vestur-
Evrópu og þekkingu á innviðum
þeirra. Hann varpaði fyrir róða
skrílmarxískum kreddum frá stal-
ínstímanum um söguþróunina og
viðurkenndi fullum fetum að
kjarnorkuvopn ógna hverri lifandi
veru og öllum þjóðfélögum og
hagkerfum jafnt. Hann bar fram
tillögur um vígbúnaðartakmark-
anir og slökunarráðstafanir svo
ótt og títt og stirt kerfi NATÓ hefur
einatt átt í vandræðum með að
bregðast við.
Og sinnaskiptin í Moskvu hafa
hlotið andsvar frá Washington.
Ronald Reagan sér ekki lengur
„veldi hins illa" í Sovétríkjunum,
heldur hlakkar í Moskvu yfir
hversu frelsið skjóti óðum frjó-
öngum úr þarlendum jarðvegi. I
samningaviðræðum hefur hann
nú við hlið sér samhentan hóp
reyndra manna undir forustu
George Shultz utanríkisráðherra;
Caspar Weinberger landvarnaráð-
herra og dragbítur á samninga við
Sovétmenn er á bak og burt úr
stjórninni.
Bandarískir fréttamenn halda
því fram, að sinnaskipti Reagans
eigi upptök sín í hjónaherberginu
í Hvíta húsinu. Michael Deaver,
fyrrum aðstoðarstarfsmannastjóri
við forsetaembættið, segir frá því í
bók sinni Bak vid tjöldin, að
Nancy Reagan hafi á síðari hluta
fyrra kjörtímabils manns síns
fengið af því áhyggjur, að and-
stæðingum hans myndi takast í
næstu kosningum að stimpla hann
stríðsæsingamann, vegna ýmissa
ummæla sem harðlínumönnum í
samskiptum við Sovétríkin hafði
tekist að leggja honum í munn.
Hún tók því til sinna ráða. Frétta-
skýrendur sem enn húka á hörðu
línunni orða þetta nú svo, að
Ronald Reagan í ræðustól í hátíðar-
sal Moskvuhaskóla undir táknum
kommúnismans.
Nancy láti nú bónda sinn keppa
eftir friðarverðlaunum Nóbels öllu
öðru framar.
Fréttamenn hafa líka fundið
aðra konu, sem haft hefur djúptæk
áhrif á viðhorf Ronald Reagans til
Sovétríkjanna, og sér í lagi rúss-
neskrar menningar og sögu. Hún
heitir Suzanne Massie og hefur átt
heimsóknir til Sovétríkjanna svo
tugum skiptir á löngu tímabili.
Eftir hana liggur bókin Land Eld-
fuglsins — Fegurd forna Rúss-
lands. Haustið 1983 fór það saman
á skömmum tíma að sovésk her-
flugvél skaut niður kóreska far-
þegaflugvél, hafið var að setja upp
bandarískar meðaldrægar kjarn-
orkueldflaugar í Vestur-Evrópu og
sovétstjórnin sleit viðræðum um
vígbúnaðartakmarkanir. Suzanne
Massie var í Moskvu um þessar
mundir, og varð vör við að þar
höfðu að minnsta kosti sumir
menn í ábyrgðarstöðum þungar
áhyggjur af hversu horfði.
Frú Massie afréð að reyna að ná
fundi Reagans forseta og brýna
fyrir honum þörfina á ráðstöfun-
um til að bæta andrúmsloftið milli
risaveldanna. Þetta tókst henni
milli jóla og nýárs 1983. Reagan
hlýddi ásamt ráðunautum sínum í
rúman klukkutíma á það sem
þessi Rússlandsfróða kona hafði
að segja. Síðan hefur hún marg-
sinnis verið kvödd á fund Banda-
ríkjaforseta, til dæmis bæði fyrir
fundi hans með Gorbatsjoff í
Reykjavík og Washington. Erindi
hennar er að fræða viðmælanda
sinn um rússneskan hugsunar-
hátt, venjur og tilfinningaafstöðu.
Gera má ráð fyrir að Suzanne
Massie hafi lagt til rússnesku máls-
hættina, sem Bandaríkjaforseti
hefur gaman af að bregða fyrir sig
á fundum æðstu manna.
En það eru fleiri en tilfinninga-
næmar konur, sem stuðla að því að
frumkvæði Gorbatsjoffs sé mætt
úr vestri. Alþjóðlega herfræði-
stofnunin í London (International
Institute for Strategic Studies) rær
á sama borð. „Vestrænar þjóðir
standa nú í senn frammi fyrir ögr-
un og tækifæri, en þær mega ekki
vera svo varar um sig vegna ögr-
unarinnar að þær missi af tæki-
færinu," segir stofnunin í árs-
skýrslu sinni í síðustu viku. Bent er
á að það sem gert hafi árið 1987 að
tímamótaári sé viðleitni Mikhails
Gorbatsjoffs, til að ummynda
stefnu Sovétríkjanna jafnt innan
lands og utan. Kórónan hafi svo
verið leiðtogafundur í Washington
í desember „þrunginn velvild."
Komi ekki NATÓ með eigið frum-
kvæði fyrr en síðar, er bandalagið
að leggja sig í hættu af klofningi
gagnvart nýjum tillögum frá
Gorbatsjoff, segir HSS.
Þegar þessi orð eru fest á blað
stendur yfir í Kreml síðasti samn-
ingafundur Gorbatsjoffs og
Reagans. Að honum loknum hefst
hátíðleg athöfn, þar sem þeir
verða viðstaddir þegar skipt verð-
ur á skilríkjum um fullgildingu
ríkja beggja á samningnum um
útrýmingu meðaldrægra og
skammdrægra eldflauga úr
vopnabúrum þeirra. Að athöfn-
inni lokinni heldur hvor leiðtogi
sinn fréttamannafund, þar sem
þeir skýra frá hversu mikið hefur
þokast í áttina að samningi um
helmingsfækkun langdrægra
kjarnavopna.
í yfirlýsingum undanfarna daga
hafa báðir látið líklega að þeim
takist að búa svo í haginn fyrir
samninganefndir sínar í Genf, að
þær nái samningi, sem þeir geti
undirritað á fimmta leiðtogafundi
sínum áður en Reagan lætur af
embætti Bandaríkjaforseta.
Fréttamenn í Moskvu telja ljóst, að
eftir verði tveir stórir ásteytingar-
steinar, flugskeyti í herskipum og
geimvarnaáætlun Bandaríkjanna.
Varðandi flugskeytin hefur Paul
Nitze, ráðunautur utanríkisráð-
herra Bandaríkjanna um tak-
mörkun vopnabúnaðar, lagt til að
þær verði hreinlega bannaðar á
sjó. Þar með væri ieystur eftirlits-
vandinn gagnvart þeim.
Geimvarnaáætlunin er annar
handleggur. Reagan fæst með
engu móti til að viðurkenna, að í
því efni hafi hann látið grillufang-
ara leiða sig í gönur. Staðreyndin
er sú, segja Michael Gordon og
John Cushman í New York Times,
að tæknivandkvæði, niðurskurð-
ur fjárveitinga og andstaða þings-
ins sjá fyrir þvi að ekki verða tök
á geimvarnatilraunum utan
ramma gagneldflaugasamnings
risaveldanna um árabil. Fast-
heldni við svokallaða „rúma“ túlk-
un ákvæða þess samnings hefur
því enga raunhæfa þýðingu. Af-
leiðingin getur orðið sú ein, að
samningamenn Reagans í Genf
missi af sovéskum tilslökunum,
sem fá mætti með því að viður-
kenna orðinn hlut nú þegar. Sú
viðurkenning hættir að vera gjald-
geng þegar frá líður og við öllum
blasir, hvernig komið er fyrir
geimvarnaáætluninni.

HELGARPÓSTURINN 9