Helgarpósturinn - 02.06.1988, Blaðsíða 21

INS OG BRUÐA
Tíunda Listahátíö í Reykjavík sett á laugardag
NORRÆN KONKRETSYNING I LISTASAFNINU
ballett, jazzballett, brúðuleikhús,
látbragsleikur, arkítektúr, kórverk
og bókmenntadagskrár. Ég vel að
búa til bunu til að benda á hversu
mikið verður að gerast í Reykjavík á
einungis rúmum hálfum mánuði
listahátíðar. Það er ógerningur að
sjá aðeins helming dagskráratriða.
Maður velur einstaka atburði úr og
lætur sér þá nægja. Pyngjan setur
líka sín takmörk, þó miðaverði sé
stillt í mögulegt hóf, miðað við gíf-
urlegt umfang hátíðarinnar. Það er
stefnan að hún standi undir sér.
Sextán dagar verða fljótir að líða og
því er rétt að skoða dagskrá hátíðar-
innar sem fyrst. Myndlistarsýning-
arnar munu margar hverjar standa
áfram þó formlegri listahátíð ljúki
sunnudaginn 19. júní. Miðasalan er
opin alla daga vikunnar frá klukkan
13.30 til 19.00 í Gimli við Lækjar-
götu.
Verndari listahátíðar er forseti ls-
lands frú Vigdís Finnbogadóttir og
framkvæmdastjóri er Rut Magnús-
son: „Aðsóknin hefur beinst að
mörgum dagskrárliðum í einu, það
er að verða mjög vel selt á jazztón-
leika Stéphanes Grappelli, og á
píanótónleika Vladimirs Ashken-
azys. Þá eru Leonard Cohen tónleik-
arnir á listahátiðarauka 24. júní að
vonum mjög vinsælir og Black
Ballet Jazz frá Bandaríkjunum einn-
ig. Pólska Fílharmóníuhljómsveitin
frá Poznan og Fílharmóníukórinn
frá Varsjá ætla að verða vinsæl,
Pólska sálumessan undir stjórn höf-
undarins Krzysztof Penderecki, og
þannig gæti ég haldið áfram. Miða-
salan er annars jöfn og þétt á flesta
og alla dagskrárliði hátíðarinnar
sem gefur okkur góðar vonir um að
við náum þeirri breidd í hátíðina
sem við ætluðum okkur. Við erum
mjögbjartsýn. Þaðsem mér finnst
áhugaverðast fyrstu vikuna er auð-
vitað opnunin á laugardaginn, opn-
un Chagallsýningar, norrænnar
konkretlistar og fleiri sýninga, og
ekki síður koma tvöhundruð og tut-
tugu Pólverja. Svo hef ég áhuga á
flaututónleikum Kolbeins Bjarna-
sonar á sunnudagskvöldinu.
Grappelli verður spennandi og í ís-
lensku óperunni verða stóratburðir.
Hamrahlíðarkórinn frumflytur Tím-
ann og Vatnið eftir Jón Ásgeirsson
við ljóð Steins Steinarr og strax á
eftir sýnir íslenski Dansflokkurinn
Af mönnum eftir Hlíf Svavarsdóttur.
Leikrit Guðmundar Kamban,
Marmari mun örugglega vekja at-
hygli.
Síðan eru ýmsir atburðir þarna
inn á milli sem virka kannski
smærri, en eru ekki síður athygli-
verðir. Þar vil ég sérstaklega nefna
brúðuleikhúsmanninn Peter
Waschinsky sem lítið hefur farið fyr-
ir í kynningu fjölmiðla. Hann er
mjög þekktur listamaður og sýning-
in Anamaðkar sem hann sýnir hér
er skemmtileg lítil brúðuleikhús-
sýning. Þetta eru fimm eða sex
þjóðsögur frá Vietnam. Við viljum
gjarna líta á brúðuleikhús sem eitt-
hvað ætlað börnum eingöngu. Það
er mikill miskilningur þvi þarna er á
ferðinni mjög vönduð list sem allir
geta notið, jafnt börn sem fullorðnir.
Kveikjan að þessu var sex þátta röð
sem íslenska sjónvarpið sýndi í fyrra
um evrópska brúðuleikhúslista-
menn og einn þeirra var Peter
Waschinsky. Jim Henson, höfundur
prúðuleikaranna, hafði umsjón með
þessum þáttum. Þessir þættir vöktu
mikla athygli og við hófum að eltast
við þessa brúðuleikhúsmenn. Ár-
angur þess er koma Peters
Waschinsky. Það má eiginlega segja
að brúðuleikhús setji svolítinn svip
á þessa listahátíð. Auk þessarar sýn-
ingar mun Leikbrúðuland sýna
ævintýrið um Mjallhvíti í leikstjórn
Petr Matásek. Báðar verða sýndar
tvívegis að Fríkirkjuvegi 11. Að auki
mun Jón E Guðmundsson sýna
brúðusýninguna Maður og Kona í
Lindarbæ. Jón er brúðuleikhúsmað-
ur inn að beini. Hann er svo
skemmtilegur, eiginlega eins og
brúða."
fþ
puntaður nöfnum. Fyrir utan ítrek-
að kynntan Marc Chagall má nefna
Donald Judd og Richard Long,
Kristján Guðmundsson og Howard
Hodgkin að ógleymdum Jóhanni
Eyfells. I leikhúsi verða tvö íslensk
verk; Marmari Guðmundar Kamb-
an og Ef ég væri þú eftir Þorvarð
Helgason. Kvikmyndasýningar,
Listahátíð í Reykjavík 1988 verður sett með hátíðleika
á Listasafni íslands næstkomandi laugardag klukkan tvö.
Hápunktur setningarinnar er opnun sýningar á málverk-
um Marcs Chagall sem að öðrum dagskrárliðum ólöstuð-
um er rósin í hnappagati hátíðarinnar að þessu sinni.
Sýningin er ekki mjög stór, en hún gefur trúverðuga
mynd af listferli Chagalls. Hann hefur um áratugaskeið
verið taiinn til fremstu málara aldarinnar.
Dagskrá hátíðarinnar er ákaflega
fjölþætt og forvitnileg. Tónlist skip-
ar stóran sess að vanda, í dag-
skránni rekur hver stórviðburður-
inn annan; nútímatónlist, jazz,
óperutónlist, klassík og popp. Til að
nefna einhver nöfn; Krzystof Pend-
erecki, Stéphane Grappelli, Leonard
Cohen og Vladimir Ashkenazy.
Akur myndlistarinnar er einnig
Það verður væntanlega margt um
manninn í Listasafni íslands á laug-
ardaginn kemur. Klukkan 14.00
verður Listahátíð sett í húsakynn-
um safnsins og um leið opna þar
tvær sýningar, annarsvegar á verk-
um Chagalls sem mikið hefur verið
skrifað og talað um og um leið sýn-
ingin á norrænni konkretlist sem er
mjög, ef til vill ekki síður, merkileg
sýning.
Sýning þessi, Norrœn konkretlist
1907—1960, er framlag Listasafns-
ins til Listahátíðar að þessu sinni og
er safnið beinn aðili að sýningunni.
Það hefur staðið að undirbúningi
hennar fyrir íslands hönd en sam-
setning hennar er samnorrænt
verkefni, unnið að frumkvæði
Norrænu listmiðstöðvarinnar í
Sveaborg. Sýningin leggur megin-
áherslu á verk sjötta áratugarins en
um leið er reynt að draga fram og
skýra uppruna norræna konkrets-
ins og þróun þess á öldinni. Á sýn-
ingunni verða bæði málverk og
höggmyndir og frá Islandi verða
verk eftir Finn Jónsson, Svavar
Guðnason, Valtý Pétursson, Þorvald
Skúlason, Karl Kvaran, Eirík Smith,
Hjörleif Sigurðsson og myndhöggv-
arana Gerði Helgadóttir, Ásmund
Sveinsson og Guðmund Benedikts-
son.
Þróunin í konkret málverkinu var
mjög mismunandi í hverju Norður-
landanna fyrir sig og þessari list
mismunandi tekið. Jákvæðar undir-
tektir voru einkum í Svíþjóð og
Danmörku en Norðmenn eru fyrst á
allra síðustu árum að uppgötva sína
módernista. I Finnlandi voru það
hinsvegar aðeins tveir málarar sem
héldu uppi merki konkretsins að
einhverju marki. Á íslandi varð
konkretið mjög sterkt á sjötta ára-
tuginum. Finnur Jónsson, kom hér
heim og hélt sýningu á abstrakt-
verkum árið 1925 en hún fékk
slæma dóma, svo slæma að Finnur
neyddist til að leggja frekari áform
um abstrakt að mestu á hilluna. Það
var hinsvegar Parísarskólinn sem
tók upp merkið aftur á sjötta áratug-
inum eins og fyrr segir.
Halldór Björn Runólfsson list-
fræðingur segir í grein um islenska
abstraktlist í veglegri sýningarskrá
sem gefin verður út jafnhliða sýn-
ingunni, að í raun hafi Islendingar
verið seinni til að meðtaka abstrakt-
listina en aðrar norðurlandaþjóðir.
Skýringin er m.a. sú að hér var borg-
araleg þróun þjóðféiagsins skammt
á veg komin á öndverðri öldinni.
Finnur Jónsson var fyrsti abstrak-
málarinn sem við eignuðumst en
Finnur málaði abstrakt á þriðja ára-
tuginum í Þýskalandi og þykir afar
merkilegur máiari þar ytra í þessari
þróun. Finnur hélt sýningu hér 1925
en tveir áratugir liðu þar til næsta
abstraktsýning var haldin hér á
landi og þar var á ferðinni Svavar
Guðnason. Hún festi óhlutbundna
list í sessi hér á landi og ýtti undir þá
málara sem þegar voru farnir að
feta sig áfram á þeirri braut. Sá hóp-
ur var þó mislitur, þó má spyrða
hann saman í kringum Septem-sýn-
ingarnar og stefnuskrá Kjartans
Guðjónssonar sem hann skrifaði
fyrir fyrstu sýninguna undir Septem
nafninu, árið 1947. Þar boðaði hann
m.a. fráhvarf íslenskrar listar frá ein-
staklingsbundinni og sjálfsprottinni
viðmiðun fyrri tíma. Listaverkið átti
Hér er elsta mynd sýningarinnar, eftir
norsku listakonuna Hilmu af Klint,
máluð 1907. Hilma var „uppgötvuð"
aðeins fyrir fáum árum eftir að hafa
legið i gleymsku og dái um langan
aldur, m.a. vegna þess að i erfðaskrá
hennar voru ákvæði um að ekki
mætti sýna myndir hennar fyrr en 40
árum eftir andlát hennar.
ekki að merkja en vera. Eigindir
þess ættu að vera samspil litar og
forms fremur en tilvísun til hlut-
veruleikans. Það sem næst gerist í
íslenskri konkretlist eru Parísar-
áhrifin, Þorvaldur Skúlason, Valtýr
Pétursson, Gerður Helgadóttir og
fleiri. Á öndverðum sjötta áratugin-
um er svo konkretið orðin næsta
harðsnúin hreyfing hér heima og
fleiri málarar og skúlptúristar bætt-
ust við. Karl Kvaran, Eiríkur Smith,
Hörður Ágústsson, sem reyndar var
einnig sterkur málsvari geometr-
ísku stefnunnar í tímaritinu Birtingi.
Kompósjón eftir Karl Kvaran frá 1954,
svo sannarlega ólík þeim myndum
sem Karl hefur gert síðar.
Bræðurnir Jón og Guðmundur
Benediktssynir sem höfðu lært hjá
Ásmundi og fleiri. Allmiklar hrær-
ingar urðu innan þessa hóps, margir
hverjir sneru baki við konkretlist-
inni en sá sem ef til vili hefur haldið
hvað lengst trú og tryggð við hana
og þróað mest er Karl Kvaran.
Nína Tryggvadóttir gerði líka
myndir sem g««iga nærri hreinni
geómetríu en hún gekk þó aldrei
alla leið og það kom svo í hennar
hlut að lýsa yfir opinberlega að
geómetrísk abstraksjón hefði of
mikil áhrif á íslandi og um leið yrðu
aðrar stefnur, ekki frá París, útund-
an. Þetta var árið 1955 og eftir það
tninnkuð áhrif flatarlistarinnar á Is-
landi. Minnkuðu um leið og stefnan
náði hámarki sínu með þátttöku ís-
lenskra listamanna á samsýningu í
Róm. Þar sást glögglega hversu
snöggir íslensku listamennirnir
höfðu verið að skapa módernisma í
landi sem þekkti lítt til slíkra fyrir-
brigða. Um leið var ljóst að ísland
hafði verið þátttakandi í alþjóðleg-
um straumi, komnum beint frá París,
og telja menn að slík þátttaka hafi
aldrei endurtekið sig. Konkretlistin
er óþjóðleg, hún er fyrst og fremst
alþjóðleg uppbyggingarstefna og
hennar kennir víða, t.d. í húsa-
gerðarlist þar sem hún er tákn
enduruppbvggingar eftir stríðið
þegar skipulag var útópía rústaðrar
heimsálfu.
Halldór Björn, sem hér hefur að
mestu verið vitnað til að ofan, segir
að skýringa á því hversu sterkt og
fljótt konkretiistin spratt upp hér á
landi, megi ef til vill rekja til þess að
mönnum þótti jafn sjálfsagt að fá
listalínuna frá París, eins og þeim
fannst sjálfsagt að fá flokkslínuna
frá Moskvu. En margir þeirra sem
hér hafa verið nefndir voru hallir
undir Stalín fram að Krúsjoff ræð-
unni frægu en um svipað leyti og
hún var haldin byrjaði íslenska
konkretlistin að dala. List sem tók
þátt í alþjóðlegri hræringu og vildi
færa landið til nútímans, færa það
fram á veginn með skilyrðislausri
kröfu um uppbyggingu. Oll undan-
látssemi var túlkuð sem hálfvelgja
og átti ekki heima í hreinlínustefn-
unni, listrænni eða þjóðfélagslegri.
kk
HELGARPÓSTURINN 21