Birtingur - 01.06.1962, Side 50

Birtingur - 01.06.1962, Side 50
skýrt fram í ræðu sinni á 19. þingi Flokksins árið 1952, að flokkslegar réttlínubókmenntir væru hinar einu leyfilegu. Tímabilið frá valdatöku hans og þar til nokkru eftir 20. þing hefur samt verið einkennt með orðinu „hláka“. Geymzt hefur í minni manna frásögn af fundi f rithöfundafélaginu skömmu eftir stríð, og var þar til umræðu síðasta skáldsaga Ilja Erenbúrgs. Ýmsir tóku til máls og sögðu bæði kost og löst á verkinu. Er leið á umræðurnar, steig Erenbúrg sjálfur í ræðustólinn og sagði: „Félagar, ég vil lesa hérna upp bréf. Það hljóðar svo: „Kæri fé- lagi Erenbúrg. Ég hef lesið söguna þína og mér finnst hún ágæt. Undirskrift: Josif Stalín.“ Við þetta var sem við manninn mælt: Allir sem áður höfðu tekið til máls og einkum þeir, sem eitthvað höfðu fundið sögunni til foráttu, skunduðu nú upp í ræðustól á ný og lýstu því yfir, að slfkt snilldarverk sem skáldsögu Erenbúrgs hafi mann- kynið enn ekki séð. Það er athyglisvert, að fyrstur til að brjóta ísinn varð þessi gamla kempa og góðvinur Stalíns, Uja Erenbúrg. Haustið 1953 kom út skáldsaga hans „Hlákan“. Hversvegna skyldi það einmitt hafa verið Erenbúrg og enginn annar, sem tók að sér það hlutverk að sprengja tappann úr stfflunni? Hann var jú einn af „þessum þarna uppi“. Á- stæðurnar til þess liggja fyrst og fremst í stjórn- arkerfi landsins. Frumkvæðið gat ekki komið neðan frá, því að persónudýrkunin hafði , smækkað hlutverk flokksins og allrar alþýðu“ eins og ályktun Miðstjórnar Kommúnistaflokks- ins bendir á.*) Sjálfsagt hafa verið til í skápum og skúffum hjá mönnum verk í svipuðum anda og „Hlákan“. En enginn þorði að ríða á vaðið. Frumkvæðið, einnig f afstalínuninni, varð að koma ofan frá. Á sviði bókmennta kom það ein- mitt frá manni, sem um langt árabil hafði verið nákominn hinum æðstu mönnum rfkisins. Sfðan tóku ýmsir listamenn að fylgja í humátt á eftir Erenbúrg, hikandi og óöruggir í fyrstu, en jókst áræði, þegar f ljós kom, að stjórnarvöldin virt- ust líta á slfka tilburði með þolinmæði. Á tímum persónudýrkunarinnar var „árékstra- leysiskenningin" ráðandi. Hún var sú, að í sós- íalistísku þjóðfélagi geti ekki verið um árekstra að ræða né heldur baráttu andstæðra afla. Ein- staklingurinn hafði sömu hagsmuni og þjóðfélag- ið, og þjóðfélagið var Ríkið. Listamenn fengust þvi aðallega við að syngja lofsöngva Alsælunni og hinum Mikla Stalín. Á hlákutfmabilinu tóku menn að ganga í ber- högg við þessa kenningu. Það var jafnvel opin- berlega viðurkennt að „árekstraleysiskenningin" liefði leitt tiljress að „sovézkir listamenn forðuðust rétta lýsingu raunveruleikans".**) Kvikmynda- leikstjórinn Dovzénko sagði: „Við höfum látið stjórnast af lognum forsendum og gert þjáning- una útlæga af litaspjaldi okkar og gleymt, að *) On Overcoming the Personality Cult and its Conse- quences, Moscow, 1956, pp. 6—7. **) Problémi estétiki, ízd.AN, SSSR, str. 128. 48 BIRTINGUR

x

Birtingur

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Birtingur
https://timarit.is/publication/823

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.