Morgunblaðið - 27.05.1955, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 27.05.1955, Blaðsíða 8
24 MORGUNBLAttlÐ Föstudagur 27. maí 1955 Finnland nútímans — — A hörmungatímum verour Hakon Sfangerup ð endúrreisa vísindin Helsingfors í marz. SAGA Firmlands er mótsagna- kennd og þess gætir emnig í dag- legu lífi Firna. Ég kom til Hels- ingfors ásamt norskum prófessor, er aldrei hafði komið til Finn- lands. Hann hlakkaði mikið til að sjá höfuðborgina, og hann varð frá sér nuroinn. Hvernig er þetta gerlegt? spurði hann. Hvert sem mér verður litið eru ný hús, heil borgarhverfi nýbyggð, reisuleg verzlunarhús og spánnýjar menn ingarstofnanir. Tveir nýir við- skiptaháskólar, finnskur og sænskur, cg ný stórhýsi um- hverfis gamla háskólann.Hvernig getur slíkx gerzt méð þjóð, sem háð hefur tvær styrjaldir, greitt miklar stríðsskaðabætur og orðið hvað eftir --mnað að sjá farborða hundruðum þúsunda landflótta fólks og endurbyggja héruð, á stærð við Jótland og Sjáland, þakin sprengjugígum og bruna- rústum? Ég vildi líka gjarna fá syar við þessari spurningu norska pró- f essorsins. Ég verð einnig forviða, er ég kem á skömmu árabili til Helsingfors og sé borgina stöð- ugt breytast og stækka. Ég get ekki gefið neina skynsamlega skýringu á þessu, en ef til vill óskynsamlega skýringu. Þetta á rætur sínar að rekja til þessa furðulega, í senn fjörmikla og gætna, hugarfars Finnanna, sem ekki viður- kenna ósigur og hrakfarir og hafa til að bera stórlyndi og síungan þrótt, er neitar að beygja sig undir ok kúgunar- innar, en þetta er mjög já- kvæð afstaða til lífsins. Alls- staðar verður þetta á vegi út- lendingsins, en ef velja ætti einn mann úr hópi margra, sem hefði þessa eigin- leika, hlýtur Erik Lönn- roth að verða fyrir valinu, — fræðimaður, hermaður, heims- maður og skipulagsfrömuður — driffjöðurin í endurreisn finnskra vísinda, maðurinn, er stendur að baki hinum stór- stígu byggingarframkvæmd- um við Helsingfors-háskólann, og örlög hans eru eins og ævin týri eða stórbrotið leikrit í augum okkar, en draga jafn framt upp mynd af ævi eins Finna, sem er stórbrotin — en þó ekki einsdæmi. Mannlýsino — Erik Lönnrofh, fræðima&ur, hermabur, skipulagsfrömuður, Finni, sem ekki viðurkennir * SJÖ ÁR í HERNADI Þess ber að geta, að þessi lærði grúskari og háskólafrömuður hef- ur frá ármu 1917 eytt sjö árum í einkennisbúningi. Hann var ungur aðstoðarkennari við Hels- ingfors-háikólann, þegar borg- arastyrjölhn braust út árið 1917 og rauðliðar, finnskir og rúss- neskir, hófu umsátui um borg- ina. Þarna sat Lönnroth inni- lokaður, k meðan Mannerheim safnaði sveitum hvítliða í Norður Finnlandi cg hafði þörf fyrir hvern mann og öll þau skotfæri, sem hægt var að festa hendur á. Erik Lönmoth gat ekki umborið þetta. Hann átti tvo unga vini á sama aldursskeiði, þá Rudolf Valden og Tors+en Aminoff, báð- ir voru liðsfori-^gjar í varaliðinu, hinn fyrrnefn^i varð síðan hers- höfðingi og hinn síðarnefndi ofursti. Þessir b"ír ungu menn lögðu saman ráð sín, mútuðu réttum aðilum til að fá rússnesk vega- bréf og lö^ðu síðan af stað með rússneskri herflutningalest suður á bóginn. Samkvæmt skjölum þeirra áttu beir að útvega Rúss- um eldivið. Lestin hélt til Petro- grad og tíu sinnum á leiðinni var leitað á ungu mönnunum þrem- ur. Varaliðsforingjarnir tveir töluðu rússnesku reiprennandi, en Lönnroth gætti tungu sinnar í þetta ei.ia skipti (sennilega í síðasta skipti). Loks rann upp sú langþráða stund, er þeir stukku af lestinni ósigur eðo hrakfarir Ríkisþinghús Finna og eftir að hafa farið æfintýra- lega rkrókaleiðir norður á bóg- legar krókaleiðir norður á bóg- nokkra oólarhringa hjá föður Lönnroths, sem var prestur ¦— komust þe\r til hvítliða og gengu fyrir Mannerheim. — Hvað viljið þér? spurði hers höfðinginn Lönnroth magister. — Berjast, herra hershöfðingi, svaraði magisterinn. Magistermn hafði litla nasa- sjón af hernaði, og var hann því gerður að aðstoðarformgja á víg- línu, sem varin var af 3000 manns. En aðstoðarforingjastað- an reyndist ekki endanlegur áfangi. Þegar herskóiagengnu liðsforingjarnir féllu — og þeir féllu marg;r — varð Lönnroth magister ;'ð taka ábyrgðina á sínar herðar. Hann réjð oft yfir 1000 manna hersveitum. Meist- araverk sitt vann hann ásamt með Mannerheim hershöfðingja, er þeir lögðu á ráðin um hernám Viborgar. ic EG ER HASKOLAKENN- ARI, HERRA HERSHÖFÐ- INGI — Er sigur var unninn, var Lönn- roth kallaður fyrir Mannerheim. — Ég heti í huga að gera yður að kaptein sagði hershöfðinginn. — Það skuluð þér ekki gera, roth, ég er ekki hermaður, ég er háskólakernari . . . Og hann sneri aftur til há- skólans í Helsingfors, varði doktorsritgerð sína, varð pró- fessor í skógmatsfræði og þekktur víða um lönd. Hann gerðist brátt atkvæðamikill um framgang og stjórn háskól ans. Hið mikla skógræktarhús, stærsta skógræktarvísinda- stofnun á Norðurlöndum, er hans verk. Hann átti hugmynd ina að því, útvegaði fjárveit- ingar og vakti yfir byggingu þess. Hann lét gera loftvarn- arbyrgi í hiisinu. „Þetta er hreinasta brjálæði', sagði stjórnin. Árið 1939 var þess- ari reisulegu byggingu endan- lega lokið. Sama ár hófst finnsk-rússneska styrjöldin og byrgið l'om í góðar þarfir. * FARÐU TIL UNGVERJA- LANDS OG AFLABU SJÁLFBODALIÐA Um jólayetið hafði Lönnroth prófessor fullgert loftvarnarbyrg ið sitt. Að því loknu bauð hann sig fram sem sjálfboðaliði. — Valden hershöfðingi, vinurinn í Bjarmalandsförinni árið 1917, tók honum opnum örmum. — Það er gott, að þú komst, Erik, sagði hershöfðinginn. Þú verður að fara þegar í stað til Ungverjalands og afla sjálfboða- liða. Við þörfnumst hvers ein- asta manm, sem hægt cr að út- vega. — Ég vil ekki fara til Ungverja lands. Ég vil fara til vígstöðv- anna, fáðu mér hersveit til um- ráða. — Það er ekki hægt. Marskálk urinn hefur í eigin persónu geng- ið frá fyrirskipuninni. Þú ferð á morgun. Og þá hófst ævintýralegasti herleiðangur fínnsk-rússneska vetrarstríðsins. Lönnroth pró- fessor fékk vandkvæðalaust vega bréfsáritun til að Æara gegnum Þýzkaland og fagran vetrardag kom hann til Búdapest. Fyrsta verk hans var að fá leyfi ung- verska for<\retisráðherrans til að afla sjálfboðaliða Það vildi svo vel til, að forsætisráðherrann, Telleki greifi, hafði verið pró- fessor í landafræði, áður en hann tók að fás*. við stjórnmál, og tveir vísindamenn geta alltaf átt vin- samlegar viðræður með sér. • NÚ VERDUR SAGAN RITUD . . . Erik Lönnroth gerði ungverska forsætisráðherranum grein fyrir ætlun sinni Telleki greifi fór í fyrstu undíin í flæmingi. Þetta var ógerle^t Þetta myndi skuld- binda Ungverjaland. Þar var heldur ekki hægt að vera án hermannanna. Ungverjar sjálfir kynnu líki að lenda bráðlega í styrjöld. ógerlegt, kæri starfs- bróðir, ógerlegt ..... Þá reis Erik Lönnroth á fætur í allri sinni tign, og hann er ein- mitt tignarlegur, stoltur og göf- ugur á svip og augun brenna af áhuga. Herra greifi, sagði hann. Við erum skyldir Finnar og Ung- verjar. Finnland berst nú fyrir lííi sínu. Ég verð að fá her- deild. Nú verður sagan rituð. Þér, herra greifi, getið ekki neitað mér um leyfi yðar. Telleki greifi var á báðum átt- um — síðan lét hann undan og gaf Lönnroth leyfi til að afla einnar herdeildar sjálfboðaliða, ef hann gæti. Næsta 'tag tók hann til við starfið. Viku síðar höfðu 20 þús. ungverskir sjálfboðaliðar gefið sig fram . * ÆVINTÝRALEG HEIMFÖR Þá tók við það vandamál, að koma sjálíboðaliðunum til Fmn- lands. Leiðm yfir Þýzkaland var lokuð. Lönnroth sjálíur gat ekki einu sinni fengið vegabréísáritun fyrir heimterðina. Hann varð að undirbúa för sjálfboðaliða sinna um Júgóslavíu, ítalíu, Frakk- land, Engiand og þaðan með skipi til Petsamo Og herdeildin, grá fyrir járnum og vígbúin, fylgdi honum. Er hún kom til Englands, fékk brezka stjórnin henni flutn- ingaskip til umráða og lét her- skip sín íylgja þeim yfirNorð- ursjóinn og Atlantshafið. Á Norð ursjó réðust þýzkir kafbátar á skipalestina, en ekkert tjón hlauzt af. Herdeildin komst til Petsamo og 3. marz 1940 gat Erik Lönnroth fengið ungversku herdeildina sína í hendur yfir- hershöfðinganum. Þann 15. marz voru friðarsamningarnir undir- ritaðir í Moskvu. Ungverjarnir börðust bví aldrei á finnskum vígvelli .... Erik Lönnroth sneri sér nú aft- ur að vísindastörfum. En þó að- eins skamma stund, þar sem ann- að finnsk-rússneska stríðið brauzt út, og í þriðja sinn gerðist hann sjálfboðaliði í her Mannerheims marskálks. Honum — sem ekki var hermaður — var falin æðsta stjórn sj álf boðaliðsskrif stof unn- ar. Þetta var staða, sem hers- höfðingjatitill fylgdi, og hann réð yfir nokkrum ofurstum. A þessum árum kynntist hann mjög náið erlendum sjálfboðalið- um og gefur bæði Dönum og Norðmönnum fallegan vitnis- burð. — Af sérstökum ástæðum voru hinir síðarnefndu ekki mjög margir. En einn þeirra bauð sig fram með þessari hressilegu athugasemd: ' — Herra prófessor, ég býð mig' fram sem sjálfboðaliðann er kem- ur lengst úr norðri, ég er frá Tromsö.... I þetta skipti neitaði Erik Lönn roth ekki hækkun í tigninni inn- an hersins. Hann kom heim úr styrjöldinni sem majór í finnska hernum. * NÚ BYGGJUM VIÐ------- Þetta var á hörmungartím- um Finnlands, þegar allskon- ar vandamál og efnahagsörð- ugleikar steðjuðu alls staðar að. Hvað eigum við að gera? spurðu starfsbræður hans víð háskólann. — Við verðum að endurreisa vísindin og stækka háskólann, svaraði Lönnroth. — Það er ógerlegt, svöruðu hinir. — Það er alls ekki ó- gerlegt, svaraði Lönnroth, majór og prófessor. Gefið mér frjálsar hendur og ljáið mér Vilkuna prófessor sem að- stoðarmann minn í vísindun- um og bíðið svo rólegir átekta. Prófessorarnir tveir tóku til óspilltra málanna. Þeir rannsök- uðu allar aðstæður nákvæmlega og létu fullgera teikningar af há- skóiabyggingum, sem mjög mikil þörf var á. Eftir styrjöldina hófu 10 þús. stúdentar nám að nýju við Helsingfors-háskólann, sem nú var orðinn stærsti háskóli Norðurlanda — en stóð hinsveg- ar öðrum Norðurlandaháskólum mjög að baki vegna húsnæðis- eklu og skorts á góðum kennur- um. Háskólakennararnir tveir hófu „stórskotahríð" á stjórnina, sem daufheyrðist við fortölum þeirra. „Þessir herramenn hljóta að vera viti sínu fjær, að svo mikið sem minnast á byggingafram- kvæmdir nú. ..." En Erik Lönnroth hélt áfram að elta ólar við þá, og árið 1949 rann úrslitastundin upp. Erik Lönnroth fékk allra náðarsam- legast leyfi til að halda klukku- stundar fyrirlestur um sínar „ó- hóflegu" kröfur frammi fyrir ríkisstjórninni. Fyrir honum varð heill veggur andlita^er voru fyrirfram ákveðin í að vísa kröf- um hans á bug — en hann bar sigur úr býtum einu sinni enn. • HAGUR IIÁSKÓLANS ER HAGUR RÍKISINS Það ganga sögur af þessari ræðu, sem Erik Lönnroth hélt frammi fyrir þessum óhaggan- legu andlitum. Margir háskóla- borgarar í Finnlandi kunnL heila kafla úr henni utanbókar. Eftir- farandi tilvitnun verða allir að kannast við: — — Hæstvirtu ráðherrar, sagði Erik Lönnroth. Hvað gerðist, þegar Svíþjóð glimdi við eftirköst Þrjátíu ára stríðs ins? Hvað var gert á þessum hörmungatímum í þágu vís- indanna, jú: hornsteinarnir voru lagðir að háskólanum í Dorpat og Aabo. Hvað gerðu Finnar, fátækir og vesalir, þegar háskólinn í Aabo brann? Þeir reistu nýjan, stærri há- skóla í Helsingfors. Lítið út á Sensts-torgið, hæstvirtir ráð- herrar, sjáið þessar reisulegu byggingar þarna, þær voru reistar af Finnum, sem voru enn fátækari en við erum nú. Þess vegna eigum við að byggja og endurreisa EIN- MITT NÚ. Því erfiðari sem efnahagsástæðurnar eru, því meiri ástæða til að endurreisa vísindin. Árið 1919 voru stúd- entarnir 2000, nú eru þeir 10 þús. Veitið þeim húsnæði og kennara, en: takmarkið ekki aðgang finnskrar æsku að menntun. Með aðstoð finnskr- ar æsku verðum við að endur- reisa landið og byggja upp framtið þess. • NÝJAR BYGGINGAR~ RÍSA JAFNT OG ÞÉTT Erik Lönnroth hóf sína sögu- legu ræðu kl. 10 árdegis. Kl. 11 hafði hann unnið sigur, kl. 1 hringdi forsætisráðherrann til hans og tilkynnti honum, að stjórnin hefði veitt sex milljónir marka til samkeppni um teikn- ingar að viðbyggingu við há- skólann. Prófessorinn sagði: — Við höldum áfram að byggja, og við það hefir hann staðið til þessa. Stöðugt hefur verið haldið áfram að byggja við háskólann. Þó að hann hafi nú lagt niður kennslu- störf við háskólann, er hann for- maður bygginganefndarinnar og nýjar byggingar rísa jafnt og þétt undir handleiðslu hans. — Nýjasta bygging menntastofnun- arinnar stendur í miðju borgar- innar, 75 þús. ferm. að stærð. Þar rúmast f jórar stórar kennslu- stofur, nokkrar minni og vinnu- stofur nemenda, rannsóknarstof- ur, kennarastofur, húsnæði fyrir heimspekideildina, fyrir stærð- fræði- og náttúrufræðideildirn- ar, lagadeild og þjóðfélagsfræði. Raunverulega er hér um að ræða alveg nýjan háskóla til við- bótar við gamla háskólann — og alveg í samræmi við kröfur tím- ans. Einnig tekur háskólinn til sinna afnpta byggingar, sem tísa jafnframt umhverfis hann. Þeir, sem koma frá gömlum háskóia- Frh. á bls. 31

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.