Morgunblaðið - 28.09.1965, Side 19

Þriðjudagur 28. sept. 1965
MORGU NBLAÐIÐ
19
Framh. af bls. 10.
gátu þeir á skjótan og tiltölu-
lega ódýran hátt stórlega fjölg
að þeim eldflaugum, sem beint
var gegn Bandaríkjunum og
sem væru staðsettar til að kom
ast fram hjá viðvörunarkerfi
okkar.
I Kennedy áleit þriðju og
fimmtu kenninguna gefa lík-
lega, en þó ófullnægjandi, á-
stæðu og hann studdist mest
við þá fyrstu. En hvaða kenn-
i ing sem var rétt þá var það
Ijóst, að heppnaðist þessi leik-
i ur Sovétríkjanna myndi það,
eins og hann sagði síðar breyta
verulega valdajafnvæginu í öllu
kalda stríðinu.
Þriðjudagurinn var hinn
fyrsti af 13 dögum ákvarðana,
| ólíkum öllum öðrum í valdatíð
j Kennedys — eða, þar sem þetta
| var fyrsti árekstur kjarnorku-
risanna, ólíkum öllum öðrum í
I sögu plánetu okkar.
Endurminningar mínar af
• jþeim stundum, sem á eftir
i fylgdu eru samsafn funda og
viðræðna kvölds, morgna og
miðjan dag. Eitt hið athyglis-
verðasta við þessa fundi var til
finningin um algjört jafnreiti.
Mannvirðingar skiptu litlu,
þegar líf þjóðarinnar var í veði.
Reynsla skipti litlu á hættu-
i stúnd, sem átti sér ekkert for-
dæmi. Yið vorum 15 einstakling
i ar, sem urðum að treysta á
' sjálfa okkur, og vorum fulltrú-
ij ar forsetans, en ekki hinna
ýmsu stjórnardeilda.
l! Þegar leið á vikuna gerði hið
; óþreytandi starf ljósmyndatöku
íi mannanna og Ijósmyndasérfræð
!; inganna fundi okkar enn
þrýnni. Fleiri stöðvar fyrir með
allagdrægar eldflaugar fund-
ust, alls 6 talsins. Það þurfti
ekki lengur sérfræðinga til að
koma auga á þær, eins og for-
setinn sagði. Og það lék eng
j inn vafi á því, að ætlun Sovét-
j ríkj-anna var að hafa þær reiðu
ji búnar mun fyrr en við töldum
|j á þriðjudeginum. Það voru farn
ar sex eða sjö könnunarferðir á
dag og bókstaflega margar míl-
ur af Ijósmyndafilmum voru
teknar af eynni. Þær sýndu nú,
að uppgröftur var líka hafinn til
að byggja stöðvar fyrir lang-
drægustu eldflaugar, sem unnt
er að skjóta 2.200 mílna vega-
lengd, vera færar um að ná til
hvaða staðar á meginlandi
Bandaríkjanna, sem vera
skyldi.
Vitneskjan um að skammur
tími var til stefnu var þunga-
miðjan í viðræðum okkar. Fjölg
un U-2 könnunarferðanna hafði
bersýnilega ekki vakið athygli
Bússa á uppgötvun okkar. En
við yrðum að ákveða og lýsa ýf-
ir afstöðu okkar, sagði forset-
inn, áður en þeir vissu, að við
vissum, áður en fréttirnar
lækju út til almennings og áður
en eldflaugastöðvarnar yrðu til
búnar.
Sérhver okkar skipti um skoð
Un oftar en einu sinni þessa
viku um það hvaða leiðir væri
bezt að fara — ekki aðeins
vegna þess að nýjar staðreyndir
og ný rök kæmu fram, heldur
vegna þess „að hvaða leið sem
við förum þá hefur hún svo
marga ókosti og getur orðið tii
þess, að Sovétríkin fari út í
kjarnorkustyrjöld“, eins og for
setinn komst að orði.
i Yfirlýsing Sovétríkjanna þ.
11. september hafði varað við
því, að sérhver hernaðaraðgerð
af hálfu Bandaríkjanna gegn
Kúbu mynda hafa kjarnorku-
styrjöld í för með sér. Hvað
myndi Krustjov í rauninni
gera, ef við gerðum loftárásir á
eldflaugastöðvarnar — eða sett
um hafnbann á eyna — eða gerð
um innrás? Hvernig myndum
við þá bregðast við og hver
yrðu viðbrögð hans þá? Meðal
þeirra staða, sem taldir voru
möguleg skotmörk vegna hefnd
arráðstafanna Sovétríkjanna
voru Vestur-Berlín (efst á list
anum hjá öllum), Tyrkland (því
Jupiter eldflaugum okkar þar,
sem komizt hafði upp um, yrðu
Krúsjeff
líklegastar til að vera jafnað á
við þær rússnesku á Kúbu),
Iran (þar sem Rússar höfðu
betri hernaðaraðstöðu, svipað
og við höfðum í Karabíska haf
inu, og löngun þeirra til yfir-
ráða þar frá gamalli tíð), Pak-
istan, Skandinavía og Ítalía.
Við urðum ekki aðeins að
hafa áhyggjur af gagnráðstöf-
unum Sovétríkjanna. Kastró
gæti fyrirskipað árás á banda-
rísku flotastöðina í Guantana-
mo flóa eða á Flórída og hann
var ekki þekktur af stillingu.
Hann gæti einnig fyrirskipað af
töku á herföngunum frá Svína
flóa. Fréttirnar þessa viku um,
að Kína hefði gert árás á Ind-
land, urðu til þess að við- velt-
um fyrir okkur, hvort hér væri
um tilviljun að ræða eða hvort
átök brytust út víðar og næðu
til Formósu, Kóreu og Indó-
Kína skagans. Skuggalegast af
öllu var, ef Sovétríkin kæmust
að þeirri niðurstöðu, að kjarn-
orkustyrjöld yrði ekki umflúin
og hæfu kjarnorkuárás á Banda
ríkin til að tryggja að þeir
hæfðu fyrst.
Vestur-Evrópa hafði engar
áhyggjur af Kú.bu og áleit að
við værum of taugaóstyrkir
vegna hennar. Evrópumenn
höfðu fyrir löngu vanizt því að
lifa í skugga sovézkra eldflauga
Myndu þeir styðja okkur í því
að hætta á heimsstyrjöld végna
þess að við hefðum fáeinar
óvina eldflaugar á næsta leiti?
Ef við brygðum hins vegar ekki
við myndi það staðfesta þann
ótta de Gaulle og annarra, að
Bandaríkjunum væri ekki
terystandi til að svara ógnun-
um, sem væru fjær ströndum
okkar?
Forsetinn bað Rusk að taka
saman greinargerð um mögu-
leg viðbrögð bandalagsríkj-
anna. Ráðherrann gerði það fyr
ir fund okkar síðdegis á mið-
vikudag í ráðuneyti hans. Hann
lagði áherzlu á, að sannanir okk
ar og rök yrðu að- vera sann-
færandi og að mótaðgerðir okk
ar yrðu að halda opnum leiðum
fyrir Sovétríkin til að komast
úr klípunni, en fyrrnefnd vanda
mál yrðu samt áfram fyrir
hendi. Þegar hann hafði lokið
máli sínu spurði ég hann: „Er-
uð þér í rauninni að segja, að
tökum við harða afstöðu þá
muni bandamenn og Suður-
Ameríka snúast gegn okkur, en
sýnum við veikleikamerki
muni þeir snúa við okkur
baki?“
„Það er einmitt það sem ég á
við“, svaraði Rusk.
Mestur hluti tíma okkar frá
þriðjudegi til föstudags för í
það að kryfja til mergjar allar
mögulegar leiðir í upphafi virt
ist mega skipta þeim í sex
flokka, en sem sumir gátu far-
ið saman:
1. Aðhafast ekkert.
2. Beita stjórnmálalegri
pressu og viðvörunum við Sov
étríkin. Mögulegar leiðir voru
m.a. að leita til Sarfieinuðu þjóð
anna eða Bandalags Ameríku-
ríkja um eftirlitsnefnd, eða
snúa sér beint til Krúsjovs, ef
til vill á fundi æðstu manna.
Lokun eldflaugastöðvar okkar í
Tyrklandi í skiptum fyrir brott
flutning eldflauganna á Kúbu
var einnig talað um sem mögu-
leika.
3. Snúa sér með leynd til
Kastrós, í því skyni að spilla
milli hans og Sovétríkjanna, og
vara hann við því, að þetta
þýddi fall eyjunnar og að Sov-
étríkin myndu svíkja hann.
4. Hefja óbeinar hernaðarað-
gerðir með hafnbanni.
5. Hefja loftárásir, sem beind
ust aðeins gegn eldflaugastöðv-
unum eða gegn öðrum hernað-
arlegum skotmörkum, með eða
án aðvörunar fyrirfram.
6. Hefja innrás — eða, eins og
einn aðal talsmaður þessarar
leiðar orðaði það, „Fara þang-
að og fjarlægja Kastró frá
Kúbu“.
Leið nr. 1, að aðhafast ekkert,
og leið nr. 2, að takmarka að-
gerðir okkar við stjórnmálahlið
ina eingöngu. voru báðar tekn-
ar til athugnar í alvöru. Allar
hinar leiðirnar höfðu svo mikl-
ar hættur og ókosti í för með
sér að nr. 2 var mjög girnileg.
Allir okkar komu aftur og aft-
ur að henni þegar við vorum í
efa.
En forsetinn hafði hafnað
þessari leíð allt frá byrjun.
Hann hafði minni áhyggjur af
(hinni hernaðarlegu hlið eld-
flaugastöðvanna en áhrifum
þeirra á stjórnmálajafnvægið í
heiminum. Verknaður Sovét-
ríkjanna var ógnun við status
quO’ Hann kærði sig ekki um
að málíð yrði rætt hjá Sam-
einuðu þjóðunum og láta
Krustjov flækja það á meðan
eldflaugastöðvarnar yrðu til-
búnar.
Ýmsar áðferðir til áð hafa
samband við Kastró (leið nr.
3) voru kannaðar hvað eftir
annað þessa viku, en forsetan-
um fannst stöðugt meir og
meir, að vi'ð ættum ekki að
skjóta okkur undan þeirri stað
reynd, að hér væri um árekst-
ur hinna miklu kjarnorkuvelda
að ræða. Eldflaugunum var
komið þar fyrir af Sovétríkj-
unum, stöðvarnar voru mann-
aðar og gætt af Rússum og þær
yrðu áð vera fjarlægðar af
Sovétríkjunum vegna beinna
aðgerða Bandaríkjanna.
Innrásin (leið nr. 6) átti sér
furðu fáa talsmenn. Einn áhrifa
maður utan hópsins, sem kom
sjónarmiðum sínum á fram-
færi við okkur, taldi, að ekki
væri hægt a’ð sætta sig við
stöðvarnar, að tilgangur Sovét
ríkjanna væri órannsakanlegur,
að takmarkaðar hernaðaraðgerð
ir eins og til dæmis hafnibann
myndu virðast hikandi og valda
gremju annara landa, og að
bezta lefðin væri taka Havanna
með fallhlífaliði. Ef til vill að
einum undanskildum voru all-
ir fundarmenn á þeirri skoðun
forsetans, að innrós væri síð-
asta skrefið, en ekki hið fyrsta.
Að hún skyldi undirbúin, en
ekki framkvæmd áð sinni, að
innrás, fremur en nokkurt ann
að úrræði, ylli hættu á heims-
styrjöld, hefndaraðgerðum So-
vétríkjanna í Berlín eða ann-
ars staðar, eyðilegði stefnu okk
ar gagnvart Suður-Ameríku og
mannkynssagan myndi for-
dæma okkur sem árásaráðila-
Athygli okkar beindist því
fyrst og fremst að tveim mögu-
leikum, loftárás og hafnbanni,
og í upþhafi að hinu fyrra.
Hugmyndin um, að bandarísk-
ar flugvélastöðvarnar með
venjulegum sprengjum, hafði
mönnum í fyrstu virzt heppi-
leg lausn, þar á meðal Kenn-
edy forseta á þriðjudag og mið
vikudag. En þáð voru alvarleg
ir örðugleikar þar á:
1. Loftárásina var ekki unnt
að framkvæma í nokkrum ferð
um á fáum mínútum né unnt
að takmarka hana við eldflauga
stöðvarnar einar. Flugvélar
Kastrós eða hinar nýkomnu
rússnesku vélar gætu svarað
með árás á flugvélar okkar, á
stöðina í Guantanamo eða suð-
austurhluta Bandaríkjanna.
S.A.M.-iflugskeytunum yrði
örugglega skotið á flugvélar
okkar- Kúbönsku fallbyssuvíg-
in gegnt Guantanamo gætu
hafið skothríð. Geymslustöð-
varnar fyrir kjarnorkuhleðsl-
urnar yrði að þurrka út, ef þær
findust. Öll þessi skotmörk
kröfðust víðtækra sprengju-
árása. Flug'herinn viðurkenndi,
að jafnvel þá — og það haíði
einkum mikil áhrif á forsetann,
— væri eingin trygging fyrir
því, að allar eldflaugarnar
hefðu verið þurrkaðar út eða
áð einhverjar þeirra kæmust
ekki á loft og spryngju með
kjarnorkuhleðslum sínum á
bandanskri grund. Því meir,
sem við veltum loftárás fyrir
okkur, því ljósara varð það, að
ringulreiðin og hið pólitíska
hrun myndi enda með því áð
gera bandaríska innrás nauð-
synlega. En innrás, með öllum
sínum afleiðingum, var forset
inn enn piótfallinn.
2. Vandamálið um aðvörun
fyrirfram var óleysanlegt.
Skyndileg loftárás að sunnu-
dagsmorgni án viðvörunar,
sagði dómsmálará'ðherrann með
tilifinningahita, væri „Pearl
Harbour snúið við og myndi
sverta nafn Bandaríkjanna á
spjöldum sögunnar" sem ’stór-
Dean Rusk
veldis, sem réðist á lítið ná-
grannaland- En að sjá um við-
vörun fyrirfram hafði jafn-
mikla erfiðleika í för me'ð sér
og alls engin viðvörun.
3. Ólíkt hafnbanni myndi loft
árás beinast beint og ákveðið
að hernaðarmætti Sovétríkj-
anna, valda dauða Rússa jafnt
sem Kúbubúa, og hefði því
fremur líkur til að valda hern-
áðarlegum mótaðgerðum af
hálfu Sovétríkjanna. Það yrði
of mikil auðmýking fyrir
Krustjov að svara ekki árás-
inni, því það myndi ekki að-
eins hafa áhrif á stöðu hans
heima fyrir og gagn/vart Kín-
verjum, heldur einnig meðal
allra komimúnistaiflokka í van
þróúðu löndunurn. Talsmenn
loftárásar hvikuðu ekki frá
þeirri staðreynd, að hernaðar-
leg gagnárás Rússa væri líkleg.
Sem svar við „Pearl Harbour
snúið við“ sagði einn rá'ðgjaf-
inn, að septemiberyfirlýsingar
forsetans væru næg aðvörun.
„Hvað myndu Sovétríkin þá
gera?“
„Samkvæmt NATO-sáttmál-
anum yrðum við skuldbundnir
til áð leggja í rústir herstöð
innan Sovétrikjanna."
„Hvað munu þeir gera þá?“
„Nú, við vonurn að þá muni
menn stillast og óska eftir við-
ræðum.“
Það virtist fremur kuldalegt
í fundarherberginu á meðan
hann taláði-
Aukin athygli beindist nú að
hafnbannsleiðinni. í fyrstu virt
ist hún næstum ekkert viðkom
andi el'dflaugavandamálinu,
hvorki fengi þær burtu né virt
ist réttlætanleg hinum mörgu
bandamönnum okkar, sem voru
viðkvæmir fyrir frelsi á haf-
inu. Samgöngubann var orð,
sem var svo nátengd Berlín, að
gripið yrði til þess þar sem
gagnrá'ðstöfun. Bæði banda-
menn okkar og almenningsálitið
í heiminum myndi skella skuld
inni á Bandaríkin og koma með
þá „lausn“, að hafnbanninu og
samgöngubanninu yrði aflétt
samtímis, sem þýddi að árang
ur yrði enginn. Að auki hafði
hafnbann marga sömu ókosti og
loftárás. Ef sovézk skip hefðu
það að engu yrði bandaríski
herinn að skjóta fyrsta skot-
inu og valda þannig mótaðgerð
um Sovétríkjanna annars stað
ar.
En það sem var mesti ókost-
urinn vi'ð hafnbann í saman-
burði viðloftárás var tíminn. í
staðinn fyrir að standa and-
spænis Krustjov og heiminum
með fait accompli bauð það
upp á langdregna og erfiða
lefð, óvissan árangur. Það gæti
staðið um ófyrirsjáanlegan
tíma og á meðan yrði unnt að
gera eldflaugastöðvarnar til-
búnar- Við yrðum áð þola hót-
anir frá Krustjov, gæfum hon-
um betri áróðuhsstöðu, ótti
myndi grípa um sig og mótmæli
berast hvaðanæva úr heimin-
um, mótmælagöngur yrðu farn
ar, ríkisstjórnir féllu í Suður-
Ameríku, Kastró leyfðist áð til
kynna að hann myndi taka af-
lífi Svínaflóa-fanga hvern dag
sem hafnbannið stæði, Samein-
uðu þjóðirnar, Samtök Ameríku
ríkja eða bandalagsríki okkar
rnyndu þvinga okkur til samn
ingaviðræ'ðna og allt þetta
hefði þau áhrif, að erfiðara yrði
að gera loftárásir síðar af eld-
flaugarnar yrðu áfram á Kúibu.
Okkar eigin þjó'ð yrði vonlítil
og klofin eftir því sem málið
drægist á langinn. Einn af tals
mönnum loftárásar, republikani
rétti mér miða yfir borðið og á
honum stóð:
Ted — Hefur þú hugsað um
þann mikla möguleika, að
leyfum við Kúbu áð ljúka
við smíði eldflaugastöðvanna
og gera þær tilbúnar til
notkunar, þá muni næsta
fulltrúadeild Bandaríkja
þings að meirihluta skipuð
republikönum? Það myndi
algjörlega lama kraft okkar
til að snúast viturlega og
samhentir gegn frekari á-
sókn Sovétríkjana.
Þrátt fyrir alla þessa galíla
jókst stuðningurinn við hafn-
bannsleiðina á föstudag, eftir
'því sem hinar hurfu í skugg-
ann. Að minnsta kosti var hægt
að byrja á henni án þess að
skoti yrði hleypt af. eða nokk-
ur rússneskur eða kúbanskur
borgari yrði drepinn. Það voru
því heldur minni líkur til að
hún ylli hernaðarlegum mótað
gerðum þegar í stað.
Næsta umhugsun okkar var,
hvert yrði líklegasta svar
Sovétríkjanna. Líkurnar á þagj
andi samiþykki Sovétríkjanna
varðandi sjálft hafnbannið —
að snúa skipum sínum við, eða
leyfa leitun í þeim — „voru
allmiklar, en ekki full vissa um
það“ eins og einn Kreml-
sérfræðingurinn or’ðaði það. En
því var spáð, að þeir myndu
velja þá leið að neyða okkur
til að skjóta á þá fyrst- Hefnd-
arráðstafanir. annars staðar í
öruggar. Vi'ð töldum, að Sovét-
ríkin myndu skella samgöngu-
banni á Berlín, þar á meðal
flugferðir og ferðir almennra
borgara, og koma þar með a!
stað öðrum alvarlegum hernað
arárekstri fyrir bæði ríkin.
Um þessar mundir átti forset
inn tveggja stunda fund með
Gromyko, utanríkisrá'ðherra
Sovétríkjanna, og hafði hann
löngu áður verið ráðgerður.
Var Gromyko á heimleið til
Moskvu frá Sameinuðu þjóð-
unurn. Við veltum því allir
fyrir okkur, hvort þetta gæti
veri'ð sú stund, sem Rússar
höfðu ráðgert að tilkynna