Morgunblaðið - 28.12.1973, Side 17

MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 28. DESEMBER 1973
17
Erlingur Þorsteinsson, lœknir:
Hávaði
og
hegrnavernd
í þessari grein er
rætt um hávaða, sem
umhverfismengun,
sem dregur úr vellíð-
an, starfsorku og af-
köstum fólks og veldur
heyrnardéyfu er hann
fer yfir 85 decibel til
lengdar, um „áramóta-
sprengingar,“ sem
hafa vaidið óbætan-
legu heyrnartapi og
öðrum slysum hjá f jöl-
mörgum og svipuð
áhrif, sem Hskotvopn
hafa á skyttur, einnig
um hinar háværu
hljómsveitir skemmti-
staðanna, heyrnar-
mælingar hjá þeim og
öðrum, sem vinna í
hættulegum hávaða,
og hvaða ráðstafanir
haf verið gerðar, eða
eru fyrirhugaðar til
þess að minnka hávaða
og afleiðingar hans.
Nú er mikið rætt um mengun
á ýmsum sviSum. Til mengunar
eða spillingar umhverfis okkar
má hiklaust telja hávaðann,
jafnvel ekkert síður en óloft
eða ólýkt, sem oft hefur knúið
fólk til bústaðaskipta. Fólk flýr
miðsvæði stórborganna, senni-
lega mest vegna hávaða, þótt
aðrar orsakir kunni einnig að
liggja til þess. Stöðugt vex há-
vaðinn bæði við sjó og í sveit.
Hver bíll, skellinaðra og vinnu-
vél, sem bætist f hópinn, á sinn
þátt f því, og spillir einnig loft-
inu með reyk.
Sumar tegundir hávaða skaða
heyrninga, en hávaði dregur
yfirleitt úr vellíðan og starfs-
orku og veldur taugaveiklun
hjá fjölda fólks.
Tilraunir hafa sýnt og sannað
að það borgarisig fjárhagslega
að draga úr hávaða á vinnustöð-
um. Afköst starfsfólks hafa
aukizt við það og er það því
mjög til hagsbóta fyrir ýmsa
vinnuveitendur að leggja fé í
lagfæringar, sem minnka há-
vaða í fvrirtækinu.
Hávaða, sem skaðar heyrn,
má skipta í tvo flokka.
I öðrum eru sprengingar og
önnur skammvinn en kröftug
hljóð. I hinum mikill stöðurgur
eða síendurtekinn hávaði.
Sprengingar eru stórhættu-
legar heyrninni, ef þær eiga sér
stað nærri eyranu.
í starfi mínu, m.a. sem læknir
heyrnardeildar Heilsuverndar-
stöðvar Reykjavíkur, hef ég
fengið marga til skoðunar,
einkum börn og unglinga, sem
misst hafa verulega heyrn við
það, að kfnverjar, púðurkerl-
ingar o.a.þ.h. hefur sprungið
nærri þeim. Oftast gerist það
um áramót. Ég hefi því á und-
anförnum árum beðið blöð og
útvarp um að vara fólk, einkum
forráðamenn barna og ungl-
inga, við þessari hættu. Sem
betur fer hefur þessum slysum
farið nokkuðfækkandi, ensamt
er ennþá full ástæða til að
vera vel á verði, þvi að sá skaði
sem verður er óbætanlegur. Ég,
man eftir litlum dreng, sem
missti að mestu heyrnina á
öðru eyra og að nokkru leyti á
hinu líka, þegar heimatilbúin
sprengja sprakk í höndum
hans. Hann brenndist að auki.
Nú er hann orðinn stór piltur,
og hefi ég prófað heyrn hans
nokkrum sinnum síðan.
Það er ekki alveg full heyrn á
betra eyranu og aðeins hálf
heyrn á hinu. Þetta rýrir at-
vinnumöguleika hans. Hann
getur t.d. ekki orðið flugmaður,
og er þetta eitt dæmi af fjöl-
mörgum.
Ég heyrði nýlega um drengi,
sem gerðu sér að leik að skjóta
úr „startbyssu“ við eyru hvers
annars, en hún gefur mjög há-
an hvell. Þótti þá einkum gam-
an að þvi, að lengi á eftir söng i
eyra þess, er fyrir hvellinum
varð. Þessi sónn í eyra eftir
sprengjuhvell eða annan há-
vaða er merki þess, að skaði
hefur orðið i völundarhúsi eyr-
ans, og getur sónninn eða suðan
haldið áfram ævilangt og orðið
mjög þungbær og þreytandi.
Byssur, sem skyttur nota t.d.
við fuglaveiðar, eru heldur
ekki meinlausar heyrninni. Það
hefur mörg skyttan sannreynt.
Rifflar og haglabyssur hafa
skaðað heyrn fjölmargra, eink-
um þeirra, sem iðka þessa
íþrótt árum saman. Þeir ættu
að nota heyrnarhlífar.
Lang algengust er heyrnar-
skerðing af völdum mikils og
langvarandi hávaða oftast nær
á vinnustöðum.
Einkum er hávaði mikill við
ýmis konar málmsmíðar og
ýmsar vélar eru einnig mjög
háværar, eins og t.d. dísilvélar í
skipum. Einhver hávaðasam-
asti staður, sem ég hef komið í,
er vélasalur i verksmiðju þar
sem ofnir eru dúkar. Loftborar
eru meðal verstu óvina heyrn-
arinnar, og ætti sami maður að-
eins að vinna stutta stund i
senn með þvi tæki.
Það er mjög misjafnt hve
fljótt fer að bera á heyrnartapi
hjá fólki, sem vinnur í miklum
hávaða (þ.e. yfir 86 dB, sjá síð-
ar). Hjá sumum má mæla nokk-
urt heyrnartap eftir eitt ár en
hjá flestum eftir fimm ár við
slíkar aðstæður.
Hávaði er mældur i eining-
um, sem nefnast decibel. Talið
er, að hávaði fari að verða skað-
legur heyrn manna ef hann fer
yfir 85 dB til lengdar.
Fyrst dregur úr næmi fyrir
hátíðnahljóðum. Þannig er það
algengt, að fólk veiti því fyrst
athygli, að það er hætt að heyra
tifið í úrinu sinu, en það er
einmitt hátíðnihljóð. Smám
saman fer einnig að draga úr
næmi fyrir hljóðum með lægri
tíðni, þ.e. dimmum hljóðum, og
má þá búast við siauknum
erfiðleikum með að greina vel
mælt mál.
Hvað er hægt að gera til þess
að koma í veg fyrir heyrnartap
af völdum hávaða?
A vegum hins opinbera starf-
ar heilbrigðiseftirlitið, sem
m.a. lætur mæla hávaða á
vinnustöðum og benda á leiðir
til úrbóta, þar sem þess er þörf.
En það er viða erfitt og kostn-
aðarsamt eða jafnvel ófram-
kvæmanlegt að draga nægilega
úr hávaða. Þá er ekki um annað
að ræða en að starfsfólkið sjálft
reyni að verjast hávaðanum. Til
þess að hafa verið búnir til
tappar úr plasti, gúmíi, vaxi eða
eins konar glerull til þess að
stinga í eyrun. Auk þess fást nú
heyrnarhlifar, til þess að leggja
yfir eyrun, og eiga þær að falla
þétt að höfðinu.
Á heyrnardeildinni í Heilsu-
verndarstöð Reykjavikur höf-
um við sýnishorn af ýmsum
gerðum heyrnarhlífa og eyrna-
tappa og munum með ánægju
leiðbeina fólki með val á þeim
og notkun og benda á hvar
hægt er að fá þessa hluti.
Það er ein starfsgrein, sem ég
ætla að ræða hér um sérstak-
lega, en það eru hljómlistar-
mennirnir, nánar tiltekið starf-
semi hljómsveita á skemmti-
stöðum.
Þessar nýtízku hljómsveitir
eru orðnar og hafa raunar all
lengi verið alvarlegt og vaxandi
vandamál. Þessar hljómsveitir
nota flestar rafmögnuð hljóð-
færi, sem geta framleitt ótrú-
lega mikinn hávaða.
Heyrnardeildin lét fram-
kvæma heyrnarmælingar á
meðlimum nokkurra hljóm-
sveita nýlega og leiddu þær í
ljós, að um helmingur þessara
manna, sem flestir eru á unga
aldri, voru farnir að tapa
heyrn. Það geigvænlegasta,
sem þessi rannsókn sýndi, var,
að i 20 til 28 ára aldursflokki
þessara hljómlistarmanna,
reyndust nokkrir með svipað
heyrnartap og miðaldra járn-
smiðir hafa að meðaltali. Ekki
er mér kunnugt um hvort ein-
hverjir hljömlistarmenn nota
eyrnartappa eða heyrnarlífar,
en þeim veitti sannarlega ekki
af því. Mér hefur stundum dott-
ið í hug á dansleikjum, þegar
hljómsveitin ætlar bókstaflega
að æra mann, að rétt væri að
hafa með sér heyrnarlífar eða
tappa á slíkar samkomur. Það
er eins og að þessum ágætu
hljómlistarmönnum sé ekki
ljóst, hve mjög þessi hávaði
dregur úr ánægju viðstaddra,
a.m.k. þeirra, sem komnir eru
af táningaaldri, auk þess, sem
hann skaðar þeirra eigin heyrn
og annarra.
Hér er þörf skjótra úrbóta,
því hávaðinn frá þessum hljóm-
sveitum mælist yfirleitt langt
fyrir ofan hættumörk. Starfs-
fólk veitingastaðanna má e.t.v.
einnig búast við heyrnartapi er
frá líður og jafnvel gestir líka.
Borgarstjórn Reykjavíkur
samþykkti nýlega ályktun um
að gera þyrfti ráðstafanir til
þess að draga úr hávaða frá
hljómsveitum skemmtistaða og
leitaði ráða í því sambandi hjá
borgarlækni, heilbrigðismála-
ráði og heyrnardeildinni og er
það mál í undirbúningi.
Heyrnardeild Heilsuverndar-
stöðvar Reykjavikur hefur á
undanförnum áratug mælt
heyrn starfsfólks frá ýmsum
hávaðasömum vinnustöðum, og
hafa allflestir fundizt með
skerta heyrn.
Það hefur reynzt erfitt að fá
fólk til að koma frá þessum
stöðum til heyrnarmælinga þött
þær séu ókeypis, ef það hefur
misst kaup á meðan. Það ætti
að vera föst regla hjá slíkum
fyrirtækjum að senda alla ný-
liða i heyrnarmælingu og láta
endurtaka hana árlega. Það er
eina leiðin til þess að finna þá,
sem eru að byrja að tapa heyrn.
Ef einhverjir halda áfram að
missa heyrn þrátt fyrir allar
varúðarráðstafanir, er engin
önnur leið til fyrir þá en að
skipta um starf, þó að það sé oft
erfitt, ef þeir eiga ekki að verða
heyrnarlausir eða þvi sem
næst.
Þar eð svo erfitt hefur verið
að fá starfsfólk hávaðasamra
vinnustaða til þess að koma til
mælinga á heyrnardeildina höf-
um við nú í samvinnu við at-
vinnuskjúkdómadeildina og
heilbrigðiseftirlitið hafið skipu-
lagðar rannsóknir á heyrn
fólksins á vinnustöðunum sjálf-
um. Um þessar mundir fara
rannsóknir fram í fyrirtækjum
málmiðnaðarins. Þetta virðist
ætla að ganga vel og mæta
Skilningi og áhuga vinnufólks
og vinnuveitenda.
í þessu sambandi má geta
þess, að heilbrigðisreglugerðin
mælir svo fyrir að fyrirtækjum
sé skylt að draga úr eða koma í
veg fyrir heilsuspillandi há-
vaða og að lítaberi á85 decibel
sem hámark leyfilegs hávaða á
vinnustað. En þar sem ógerlegt
er að draga nægilega úr hávaða
skuli starfsfólki skylt að nota
heyrnarhlífar viðurkenndar af
heilbrigðiseftirlitinu, en fyrir-
tækin láti þær ókeypis í té.
Ahugi á notkun heyrnarhlffa
er að aukast, en þó virðast of
fáir nota þær enn, eða lfklega
aðeins þriðjungur þeirra er
þess þyrftu með, eftir því sem
næst verður komizt.
Ef menn æskja vitneskju um
hvort hávaði á vinnustað þeirra
sé hættulegur heyrninni geta
þeir snúið sér til heilbrigðiseft-
irlitsins í heilsuverndarstöð
Reykjavíkur, sem framkvæm-
ir þá hávaðamælingar á staðn-
um. Séu erfiðleikar á þvi sökum
fjarlægðar frá Reykjavik, þá
má fara nokkuð nærri um það
hvernig þessu er farið, þannig
að tveir menn með góða heyrn,
reyni að tala saman með venju-
legum tónstyrk i eins mertra
fjarlægð hver frá öðrum. Sé
það erfitt eða ómögulegt er
hætta á ferðum og nauðsynlegt
að nota heyrnarhlífar eða eyrn-
artappa.
Það er mjög gleðilegt að al-
mennur áhugi virðist nú vera
vaknaður um allan heim á þvi,
að vinna gegn hávaða og hvers
konar mengun i umhverfi
manna.
Ég hef t.d. frétt að Svíar
undirbúi bann við þvi, að há-
vaði frá hljóðfæraslætti fariyf
ir 90 dB á opinberum skemmti
stöðum. Til samanburðar má
geta þess að á skemmtistöðum
hér í bænum hefur verið hrein
undantekning að hávaðinn sé
undir 100 dB i návist hljöm-
sveita.
Nefnd er starfandi á vegum
Sameinuðu þjóðanna, sem sam-
þykkt hefur tillögur um há-
markshávaða, sem ökutæki
megi gefa frá sér. Mótorhjól 82
dB. Einkabílar 84 og stórir
fólks- og vörubílar 85 — 92 dB
allt mælt 7 metrum aftan við
farartækið á 50 km hraða með
bensingjöf i botni. Slik ákvæði
munu ekki vera til hér, en full-
trúi lögreglustjórans í Reykja-
vik hefur tjáð mér, að ökutæki
með bilaðan hljóðdeyfiútbúnað
séu umsvifalaust stöðvuð og
sektarákvæðum beitt. í fyrr-
nefndri heilbrigðisreglugerð er
ákvæði um að heilbrigðisnefnd
geti bannað mjög hávaðasöm-
um farartækjutn umferð um
íbúðarhverfi hluta úr eða allan
sólarhringinn.
Þó að hávaðinn frá þessum
ökutækjum hafi e.t.v. ekki
mjög skaðleg áhrif á heyrn
manna, veldur hann truflun og
óþægindum og gæti hæglega
vakið f jölda fólks að næturlagi.
Fulltrúi lögreglustjórans las
mér ýmis ákvæði lögreglusam-
þykktar Reykjavíkur, sem
varða hávaða og sagði, að oft
væri mjögerfitt að metahve-
nær þau væru brotin þar sem
nákvæma viðmiðun vantaði.
Það er því mikil þörf á þvi, að
ákvæði og reglur um þetta og
önnur skyld efni verði tekin til
endurskoðunar hið bráðasta og
nýjum bætt við eftir þörfum.
En það er ekki nóg að setja
reglur, það verður líka að sjá
um að þeim sé hlýtt.
Að lokum ætla ég að endur-
taka, að hávaði yfir 85 dB til
langframa er hættulegur heyrn
manna og geta þess að mæling-
ar hafa sýnt að meðalhávaði í
vélarrúmum skipa er um 105
dB, I prentsmiðjum 80 — 85 dB
og í návist hljómsveita í sam-
komuhúsum borgarinnar 100
dB að meðaltali. Þessar tölur
fékk ég hjá heilbrigðiseftirliti
Reykjavíkurborgar og eru að-
eins frá nokkrum hávaðasöm-
ustu starfsgreinunum, en
margt fleira kemur til greina
eins og t.d. ýmiss konar papp-
írsiðnaður, sem kvað vera mjög
hávaðasamur.
Full ástæða er til að vera vel
á verði, og vinna ötullega að þvi
að minnka hávaða hvarvetna og
þegar ekki er unnt að minnka
hann nægilega, að verja þá eyr-
un og heyrnina. Til þess að
árangur náist í baráttunni við
hávaðann þurfum við öll að
vinna að því sameiginlega. Það
mundi örugglega auka lifsham-
ingju okkar íslendinga.