Morgunblaðið - 15.01.1978, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 15.01.1978, Blaðsíða 32
32 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 15. JANUAR 1978 Dýraríki íslands Teiknibók Gröndals Fyrsta grein, er ég reit hér í Morgunblaðið fyrir aldarfjórð- ungi, var um gamla íslenska myndlist í Listasafni Islands. Þá var nýverið lokið við að safna saman verkum í eigu Listasafns íslands, og hafði þeim verið kom- ið fyrir til bráðabirgða f húsa- kynnum Þjóðminjasafnsins. Loks- ins hafði verið skotið skjólshúsi yfir þetta olnbogabarn hins opin- bera, og nú var tekið til við að skrásetja safnið. Aður höfðu lista- verkin verið um allar trissur, og ég held, að enginn hafi þá vitað með vissu, hve mörg verk safnið i rauninni átti. Enn er Listasafn íslands niðursetningur Þjóð- minjasafnsíns, og ekki hefur tek- ist að koma þvf í eigið hús á þessum 25 árum. Þó hefur safnið um nokkurra ára skeið átt hús- næði, sem enn hefur ekki verið tekið í notkun og heyrst hefur, að það sé meðal annars fyrir áorkan friðunarspekinga, sem gangi laus- ir með gullinsnið í kolli og mál- band milli handa. Vonandi liður þó ekki á löngu, þar til við fáum að sjá Listasafn islands í viðun- andi húsnæði. Það var einmitt í sambandi við húsnæðismál Listasafns íslands, sem ég hóf fyrstu skrif mín hér í blaðinu með því að vitna i grein Benedikts Gröndals „Reykjavík um aldamótin 1900". Þar segir meðal annars: „Málverkasafnið er í rauninni ekki safn nema að nafninu til, því það er út um allt í Alþingishúsinu". Ég hafði unnið við að koma safninu fyrir ásamt mörgu góðu fólki, og það varð til þess, að ég reit þessa fyrstu grein að beiðni nafna mfns Stefánsson- ar. I greininni fjallaði ég ein- göngu um fslenska listamenn fyrri alda, eins og t.d. Helga Sig- urðsson, Sæmund Magnússon Hólm, Hjalta Þorsteinsson o.fl., en ég klykkti svo út með því að fjalla lítillega um myndlist Bene- dikts Gröndals og var lítið hrif- inn. Og hér kem ég að þeirri gömlu synd, sem mér er í mun að bæta aðeins fyrir eftir öll þessi ár, þar sem ég hef uppgötvað, að önn- ur hlið er til á myndlist Gröndals en ég þekkti þá. Ég gerðist svo djarfur að dæma myndlist Grön- dals eftir tveimur eða þremur olíumálverkum, sem Listasafn Is- lands átti þá. Aður hafði ég aðeins séð forkunnarfagra skrautritun Gröndals, »em ég taldi ekki til myndlistar og geri enn ekki, og að auki hafði ég sem unglingur verið heimagangur á heimili, þar sem þjóðhátíðarspjald Gröndals frá 1874 f minningu 1000 ára byggðar á islandi hékk á vegg. Þetta spjald sýndi fjallkonuna trónandi í hásæti, þar sem hún var umvaf- in alls konar táknum og flúri. Þetta var reglulegur ofhleðslu- stíll, sem átti ætt sína að rekja til klukkutfmabilsins svokallaða, sem réð ríkjum á heimilum góð- borgara á áratugnum fyrir og eft- ir aldamótin og nú er að skjóta upp kollinum aftur i dálitið breyttri mynd. Þjóðhátíðarspjald- ið þótti mér ekki góð myndlist, en á því og verkum Listasafnsins var dómur minn byggður. En hvað um það? Það er svolítil sárabót í þessu máli, að fleiri eru'syndasel- ir en ég. Björn Th. Bjórnsson, sá mæti maður, er heldur ekki sér- lega hrifinn af Benedikt Gröndal sem málara, er hann ritar hið merka verk sitt „islenzk mynd- list, 1. hefti". Þar segir hann að vfsu, að til sé eftir Gröndal „fjöldi fuglamynda og annarra dýra — og jafnvel nokkur dáfalleg oliu- málverk". Það er nú það. Þegar ég skrifaði greinina mína, vissi ég ekkert um dýramyndir eða fugla Gröndals, og var mat mitt á mynd- verkum Gröndals því einskorðað við það, sem Listasafn islands átti af verkum hans. Þessi staðreynd afsakar þó ekki fávisku mína, svo forláts verð ég að biðja, það ætti að koma i ljós í þeim línum, er fylgja. Ég vil þvi notfæra mér þetta 25 ára skrifaraafmæli til að Myndllst eftir VALTY PÉTURSSON iðrast að minnsta kosti einnar syndar af mörgum. En þegar mað- ur gerir syndajátningu, verður hún að vera alger, svo að almættið taki á henni mark, eins og þeir kaþólsku halda fram. Þvf skal sag- an sögð hér eins heiðarlega og mér er unnt, enda sálarheill mfn í veði. Og pistillinn hljóðar svo: — Bókaforlagið örn og Örlygur réðst i það stórvirki að gefa út hið rnikla verk „Dýraríki tslands, teiknað af Benedikt Gröndal" (Viðhafnarútgáfa þessi er gerð til þess að minnast 150 ára afmælis höfundarins 6. október 1976 er undirtitill þessa merka verks). Ég hef hér tekið mér það bessaleyfi að kalla verkið TEIKNIBOK GRÖNDALS, og felur það nafn fyrst og fremst f sér aðdáun mína á myndlist Gröndals og einnig þægilegan greinartitil. En snúum okkur aftur að efn- inu. Þegar þetta verk kom út, veitti ég því enga athygli og hélt, að hér væri aðeins gamalt nátt- úrufræðirit á ferð. Meira var nú ekki álit mitt á Benedikt Gróndal sem myndlistarmanni. Svo er það einn góðan veðurdag, að leið mín liggur til vinar míns, Sigurjóns Olafssonar á Laugarnesstanga. Ekki man ég hverra erinda ég (® kom í þetta sinn. til Sigurjóns, en hann var þá mjög upptekinn af þessari bók Gröndals, sem hann hafði nýlega eignast. Hann var í rauninni í eins konar uppnámi yfir, hvað þarna væri um merki- legt myndlistarafrek að ræða og vildi helst ekki um annað tala. Ég skal játa, að ég hélt í fyrstu, að Sigurjón væri að gera að gamni sínu eða jafnvel að gera mér grikk. Svo hrifinn var þessi meist- ari forms og efnis, að mér var ekki um, hélt jafnvel, að vinur minn Sigurjón hefði verið að gantast við Bakkus, en því fór fjarri. Það var varla, að ég vildi hlusta á lofgjörð Sigurjóns, og ef ég man rétt, varð mér að orði: „Já, Gröndal var merkilegur. Mik- ið skáld og góður skrautritari, en myndlistin var ekki hans sterka hlið." Með þessu ætlaði ég að láta málið útrætt, en til allrar ham- ingju komst ég ekki upp með það. Sigurjón var stífur á hrifning- unni og vildi vita, hvort ég hefði séð bókina. Nei, það hafði ég ekki og hafði heldur engan áhuga á myndlist Benedikts Gröndals og síst þó á dýramyndum, sem hlutu að vera nákvæm eftirlíking teg- undanna og ekki annað. Þannig var nú stemningin hjá mér þá stundina. En nú tók Sigurjón að fletta þessu mikla riti og benti á hverja sfðuna eftir aðra og sagði jafnt og þétt: „Hefur þú séð betur farið með formið í hvalfiskinum? Sjáðu þessa fugla! Þessir litir! Hér er nú ekki verið með neina popp-vitleysu. Sjáðu, hvernig hann setur þetta upp á örkina! Ha, er ég að gera að gamni mínu!" ¦*¦ Sigurjón fletti og fletti, og áð- ur en ég vissi, var ég farinn að fylgjast með honum, og eftir svo sem hálfa klukkustund uppgötv- aði ég mér til mikillar undrunar, að þetta var aldeilis sannleikur hjá Sigurjóni, hér var eitthvað á ferðinni, sem ég hafði aldrei séð áður. Eitthvað alveg óvænt, sem steig fram af þessum stóru blöð- um. Sumt með mikilli plastík, við- kvæmni og óendanlega næmdm pensilförum. Þetta var furðulegt. Hér gaf að lfta ðendanlega vel gerða hluti, sem voru þrungnir af listrænum krafti. Það er stundum sagt um fólk, að það hafi orðið fyrir vitrun eða opinberun. Ef slíkt er til, gerðist það þarna hjá Sigurjóni i Laugarnesinu. Þetta varð ég að skoða nánar, og þett.a varð ég að umgangast til að sann- færast um, hvað hafði gerst. Þannig hugsaði ég á leiðinni í bæinn, og sannast að segja held ég, að oftar en einu sinni hafi legið við árekstri hjá mér. Mér er að minnsta kosti óhætt að segja, að ég hafi verið annars hugar, og þessar dýramyndir Gröndals sóttu á mig dag eftir dag. Já, ég varð að kynnast þessum verkum betur, og þannig endar þessi kafli, að ég varð mér úti um þetta öndvegisrit og hef lagt mig allan fram við að skoða það og reyna að gagnrýna það að undanförnu. Ekki ætla ég að skipta mér af náttúrufræði Gröndals í þessu riti. Það fylgir þessum myndum ágætur eftirmáli, sem ritaður er bæði á íslensku og ensku af Stein- dóri Steindórssyni frá Hlöðum. Hann segir þar margt um Gröndal og rekur til að mynda, hvað Grön- dal segir sjálfur um vinnubrögð sín við teikningarnar. Hann var svona og svona lengi að gera þetta eða hitt dýrið. En það er ekki lesmálið I þessu verki, sem er efni þessara lína, heldur myndirnar í verkinu, prentun þess og allur frágangur, sem er með eindæm- um, að ég held. Ef svo mætti að orði kveða, eru það Hstaverk Gröndals, sem tekið hafa hug minn fanginn, og f þessari bók er farið eins nærri frummyndum og mögulegt er. Stærð arka er látin halda sér og uppsetning öll eins og Gröndal gekk frá henni, list- ræn og meistaralega unnin. Það mun hafa tekið Benedikt Gröndal um þrjátfu ár að fullgera verkið „Dýraríki Islands". Að vfsu lagði hann gjörva hönd á margt annað samtímis, enda einn fjölhæfasti maður sinnar samtíð- ar hérlendis. Það mætti þvi freist- ast til að kalla þetta stórvirki hjá- verk. En hvað er hjáverk, og hvað. er aðalstarf? Stundum er ekki gott að greina þar á milli. Það var til að mynda sagt í eina tfð um meistarann Paul Klee, að hann hefði unnið margar bestu vatns- litamyndir sínar í hjáverkum frá uppþvotti í eldhúsi og bleyjli- þvotti, meðan kona hans vann fyr- ir fjölskyldunni. Hverjum dytti nú í hug að taka þannig til orða. Eins er það með Gröndal; hann var önnum kafinn við ýmisleg önnur störf: kennslu, yrkingar, skrautritun, náttúrugripasöfnun og þýðingar. Hvað voru hjáverk hjá þessum alhliða hæfileika- manni? Eins og allir vita, sem læsir eru á fslenska tungu, var Gröndal með vinsælustu ljóðskáldum síns tíma. Dægradvöl, ævisaga hans, er sí- gilt heimildarit og þrungið per- sónutöfrum. Það er nýlokið við að lesa þá bók f útvarpi svo snilldar- lega sem Benedikt Gröndal væri þar sjálfur að verki. Þar var Flosi Olafsson á ferð, og mundi með- ferð hans á verki Gröndals á skáldamáli heita hinn eini rétti tónn. Heljarslóðarorusta verður yndi islendinga, svo lengi sem þeir kunna það mál, er þeir tala í dag, og mörg er sú ánægjustund, sem þessi þjóð hefur haft af dæmalausu hugarflugi og þeirri gamansemi, sem Benedikt Grön- dal spilar á i þvi verki. Margt annað mætti nefna, sem sýnir snilli Gröndals, en látum þetta nægja um orðsins list. Miklu hljóðara hefur verið um myndlist hans, og mættí segja mér, að margur ætti eftir að dá hann sem litasnilling og teiknara eftir að Dýraríki islands er komið fyrir almennings sjónir. Samtíð Grön- dals var honum nokkuð óþjál, svo að ekki sé meira sagt, enda var hann óvenjulegur fyrir margra hluta sakir og óskiljanlegur sér- vitringur í augum þess fólks, sem byggði hér við Faxaflóa í hans tíð. Maður, sem óð sjó og safnaði pöddum, leit grös og jurtir með stækkunargleri, hlaut að verða fyrir aðkasti. Gröndal sjálfur var heldur ekki neinn friðsemdar- maður. Hann var orðhvatur og hafði eigin skoðanir á mönnum og málefnum, lét allt vaða, ef sá gáll- inn var á honum, og kom sér þannig út úr húsi hjá mörgum samtíðarmanninum, sem hann oft á tíðum fyrirleit fyrir vanþekk- ingu og spjátrungsskap. En Grön- dal var mannlegur eins og aðrir og átti það til að taka það óstinnt upp, ef honum þótti sér misboðið, og hann var nokkuð góður með sjálfan sig og leit stórt á sig. Allt kemur þetta fram í ævisögu hans, og það er alkunna, að hann átti heldur erfitt með að lynda við samtíð sína f heild. Þá varð hon- um stundum á að vera heldur stórtækur til flöskunnar, sem er engan veginn óskiljanlegt með annan eins hæfileikamann, er augum er rennt yfir þann tíma, sem hann lifði hér við Faxaflóa. Sálufélagar hans voru ekki á hverju strái, og persónuleiki eins og Benedikt Gröndal hlaut að eiga f sffelldum erjum við umhverfi sitt. Þegar Iitnar eru þær teikningar og vatnslitamyndir, sem er að finna f Teiknibók Benedikts Gröndals, verður maður fullkom- lega agndofa. Sá frágangur og sú vandvirkni, sem einkennir þessar myndir, er í mikilli fjarlægð frá götumynd Reykjavíkur sama tfma. Listræn átök Gröndals í þessum myndum eru, að ég held, ómeðvituð. Honum virðist svo eðlilegt að gera dýr sín plastísk, að hvergi er að finna þann hortitt í formi, sem svo erfitt er að forð- ast, þegar fylgt er fyrirmyndum jafn nákvæmlega og Gröndal ger- ir. Hann hefur að mfnu viti ekki haft hugmynd um, að hann var að skapa ótvfræð listaverk, og það má vel vera, að hann hafi ein- göngu talið sig vera að vinna nátt- úrufræðilegt verk. En ég ætla að

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.