Morgunblaðið - 11.10.1981, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 11.10.1981, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐID, SUNNUDAGUR 11. OKTÓBER 1981 21 Eftir Braga Ásgeirsson bað er stórt orð Hákot, segir máltækið og vist hrökk ég við, er ég las þau framslátt Gunnars Kvaran i Dagblaðinu á dögun- um, að Lifshlaup Kjarvals væri listræn fðlsun. Atti Gunnar þar við, „að listaverkið hafi skipt um eðli og i raun fengið tviræða formgerð og um leið tvöfaldan lestur. Annars vegar sem mál- verk eftir Kjarval og hins vegar sem fornleifafræðileg hugmynd þess eðlis að endurreisa vinnu stofu Kjarvals i framandi um- hverfi. Hið nýja „listaverk" er ekki aðeins málverk heldur einnig hlutir úr gömlu vinnu- stofunni. Hurð, dyrakarmur, miðstöðvarofn, borð og stóll eru orðin hluti af listaverkinu. Við erum i raun komin inn i mynd- heim popp- og listamannsins George Segal". Ósköp fannst mér þetta furðu- legur framsláttur hjá Gunnari Kvaran og þá ekki sízt síðasta setningin, sem ruglar saman umhverfi Kjarvals og mynd- heimi George Segal. Og Gunnar heldur áfram: „Þeir sem stóðu að þessari „endurreisn" hafa ekki áttað sig á gerbreyttu inntaki list- og sjónmenntahugtaksins í samtímalistum. Hér er því ljóst að þyngdarpunktur verksins sem hugsað var á veggfleti hefur nú færst „út fyrir rammann" og gert verkið að umhverfislist í prívídd, þ.e.a.s. veggurinn sjálf- ur, hurðin, og ofninn, sem höfðu fyrst og fremst praktískt nota- gildi fyrir listamanninn, eru nú orðin hluti af listaverkinu. Listaverkið hefur verið rifið úr sínu venjubundna samhengi og þannig öðlast ámóta inntak og ready-made listaverk Duchamp. Þetta er eðlileg afleiðing þegar Listræn fölsun? peningahugleiðingar sitja í fyrirrúmi." Víst má hver og einn segja sitt álit á þessari framkvæmd en það er ábyrgðarhluti og slá slíku fram sem óyggjandi staðreynd- um og blanda upprunalegu um- hverfi Kjarvals saman við til- búinn myndheim George Segal. Ég get alfarið viðurkennt það, að listaverk, sem verður til á vinnu- stofu myndlistarmanns sé komið í framandi umhverfi um leið og það yfirgefur uppruna sinn. Það sama má segja um jóðið sem yf- irgefur móðurkvið, það hefur væntanlega skipt um eðli, fengið tvíræða formgerð og um leið tvö- faldan lestur. Annars vegar var það kyrfilega falið í móðurkviði og hinsvegar öðlast það nýjar víddir og nýjan lestur er það hverfur frá uppruna sínum og er orðið að sýnilegum hlut í þrí- vídd! Það má koma orðum að öllu og vafalítið má rökræða endalaust um þetta er er óþarfi frá mínum bæjardyrum séð. Ég hyggst ein- göngu reyna að hnekkja þessum framslætti með nokkrum orðum vegna þess að mér þykir hann í meira lagi vafasamur. Það getur verið alveg rétt, að þeir sem stóðu að nefndri endur- reisn Lífshlaupsins hafi ekki átt- að sig á gerbreyttu inntaki, „list- og sjónmenntahugtaksins í sam- tímalistum" og þá hefur það ein- ungis verið glópalán að viðkom- andi gerðu rétt, því að augljóst má vera hve myndirnar væru miklu fátækari án þess að vera sviðsettar í líkingu við uppruna- legt umhverfi. Merkilegt er þeg- ar öllum þessum niikla fram- slætti er skyndilega víxlað í pen- ingasjónarmið og síðan klykkt út með því „að á íslandi er að vaxa fram harðsvífin listaverkaverzl- un" og loks, að íslenzkir lista- menn og stjórnvöld taki afstöðu gagnvart þessum markaði og setji ákveðnar reglur um höf- undarétt og útflutning á íslenzk- um listaverkum. Nú er það svo að íslenzkir myndlistamenn eru þrautpíndir af afskiptaleysi íslenzkra stjórn- arvalda og svo var einmitt með Kjarval lengst um, og frekar vildu menn blása lífi í lélegustu listaverkaverzlun norðan Alpa- fjalla en hitt og ekki vildum við alfarið láta frysta inn íslenzk listaverk á þessu útskeri norður við Dumbshaf. Við þetta má bæta, að dreifikerfi listaverka um landsbyggðina er ekkert. Jæja, en snúum okkur aftur að máli málanna Lífshlaupi Kjar- vals. — Það vita allir sem þekktu Kjarval, að maðurinn var stór- kostlegur leikari og gekkst mjög upp í því að láta á sér bera á köflum og brá sér þá gjarnan í leik þar sem hann var staddur er sá gállinn var á honum. Margar tiltektir hans mundu vafalítið slá í gegn væru þær uppfærðar í listaþingum nútímans sem „per- formansar". Þá voru vinnustofur hans líkt og margra artista á myndlistarsviði, líkastar þí sem maðurinn væri stöðugt að leik — væri stöðugt að búa til umhverf- islist og hann var allstaðar með pensilinn á lofti og hvarvetna spratt líf. Lífshlaupið kemur engum öðrum listamanni við en einmitt Jóhannesi Sveinssyni Kjarval, þetta var hans mynd- heimur, upprunalegur og magn- aður og ber okkur að reyna að bregða upp sem gleggstri mynd af listamanninum og umhverfi hans ef svo farsællega vill til að listaverkið verði að íslenzkri eign. Þetta er svo sjálfsagt og náttúrulegt sem verið getur og kemur engum listastefnum nú- tímans við í kjarna sínum þótt vísa megi til skyldleika. Því er naumast hægt að slá fram full- yrðingum né getsökum um „list- ræna fölsun" og öllu slíku bera að vísa rakleiðis til föðurhús- anna. þeirra hópi eru menntamálaráð- herra og formaður nefndarinnar, eru að hugsa um þessi mál. í for- ystugrein Tímans er komist að þeirri niðurstöðu, að setja verði löggjöf um myndstöðvarnar. Rök- in eru þessi: „Þar þarf margs að gæta. Þó verður fyrst og fremst að tryggja. að slíkar stöðvar séu ekki misnotaðar, hvorki af stjórnmála- aðilum né fjársterkum einstakl- ingum eða fyrirtækjum. Jafn- framt verður dagskrárefni slíkra stöðva að lúta svipuðum reglum með tilliti til barna og unglinga og ríkisútvarpið." l.josmynd: Snorrí Snorraran. í hinum tilvitnuðu orðum kem- ur fram sá grunntónn, að ríkið eigi bæði að ákveða hverjir reki myndstöðvar og hvernig dagskrá- in verði. Hver hefur veitt fram- sóknarmönnum umboð til að ákveða þessi afskipti ríkisins af þessum tækjum? Er þörf á því nú að hlaupa til og hnoða saman ein- hverjum lagabálki um opinbera íhlutun á þessu sviði með þeim hætti, sem Tíminn vill? Raunar sýna hugmyndir Tímans gleggst, hve vanhugsaðar hugmyndir manna um þetta mál eru enn hér á landi. Fyrsta viðfangsefnið á ekki að vera það, að opinberir aðilar skipti sér af því, hvað sýnt er í myndstöðvum eða hverjir standi að þeim, heldur á hið opinbera að standa vörð um eignarrétt manna á þessu sviði sem öðrum. Það á engum að líðast að fá hug- verk manna leigð með þeim kjör- um, að þau séu til einkanota og síðan séu þau gerð að söluvöru án þess að höfundurinn fái eitthvað í aðra hönd. Til eru reglur, sem eiga að tryggja höfundarrétt á töluðu máli og rituðu og raunar einnig því, sem fest er á filmu. Vonandi einbeitir hin nýskipaða nefnd sér að þessum þætti myndstöðvabylt- ingarinnar en eyðir ekki kröftun- um í að smíða reglur til skerða frelsi manna til að njóta þess, sem framleitt er fyrir slíkar stöðvar. Þær lifa ekki lengur en fólk hefur áhuga á þeim. Hugmyndir HægrifLokksins Eins og fram kom í viðtali við Lars Roar Langslet, sem birtist hér í blaðinu 11. apríl 1980 um frjálst útvarp í Noregi, ákvað Hægriflokkurinn á landsfundi sín- um 1978, að útvarpsrekstur skyldi tekinn til sérstakrar athugunar á hans vegum. Var Langslet skipað- ur formaður flokksnefndar til að fjalla um málið og með honum voru hægri menn úr menntamála- nefnd Stórþingsins og útvarps- ráði. Nefndin valdi ekki þann kost að semja algjörlega nýjar reglur um norskan útvarpsrekstur. Vildi hún, að stig af stigi þróaðist rekst- ur bæði hljóðvarps og sjónvarps í frjálsræðisátt og yrðu skrefin ákveðin í hvert sinn miðað við áunna reynslu. I tillögum nefndarinnar segir, að norska ríkisútvarpið skuli áfram hafa rétt til að reka hljóð- varp og sjónvarp en ekki einka- rétt.Sú meginregla er mótuð, að mönnum sé frjálst að koma sér upp og starfrækja tæknibúnað til staðbundinna útsendinga á út- varpsdagskrám hvort heldur um streng eða þráðlaust. Verði það í höndum fjarskiptayfirvalda á hverjum stað að úthluta tíðnis- sviðum og fylgjast með því, að tæknibúnaður sé þannig úr garði gerður, að hann valdi ekki truflun- um á öðrum loftskeytum. Stað- bundnum samtökum verði veitt útvarpsleyfi í sinni heimabyggð, bæði þeim, sem nú séu starfandi og einnig þeim, sem kynnu að verða stofnuð í því skyni að stunda útvarpsrekstur. Einka- fyrirtæki fái heimild til sjónvarpssendinga um streng gegn áskriftargjaldi og geti sent út efni, sem þau hafa keypt, leigt eða framleitt sjálf. Samhliða þessum staðbundnu sendingum taldi útvarpsnefnd norska Hægriflokksins, að Stór- þingið ætti að skipa útvarpsnefnd ríkisins, sem hefði það hlutverk að úthluta útsendingartíma á bylgj- um, sem nái til alls Noregs. Taldi nefndin ekki líkur á því, að einka- aðilar réðust á næstunni í það stórvirki að koma upp fjarskipta- neti, sem næði til allra staða í Noregi eins og ríkisútvarpið. í því efni bíða Norðmenn líklega eftir sérstökum útvarpsgervihnetti fyrir sig, en hægri mönnum þótti koma til álita á þessu stigi að leyfa einkaaðilum að nota útsend- ingarnet norska ríkisútvarpsins á öðrum tímum en venjulegum út- sendingartíma. Nordmenn varkárir Enginn getur sagt, að Norð- menn flasi að neinu, er snertir þjóðlíf þeirra. Síst af öllu ættu róttæklingar að saka hægri menn um að vera of nýjungagjarna, en líklega hlytu tillögur Hægri- flokksins í Noregi um frjálst út- varp ekki einu sinni hljómgrunn meðal ráðamanna í Framsóknar- flokknum hvað þá almennt innan ríkisstjórnarinnar hér á landi. Einmitt í málum eins og þessum eru vinstri stjórnir afturhalds- samar, því að innan þeirra taka menn rétt ríkisins fram yfir rétt einstaklingsins. Líklega myndu allir ráðherrar í ríkisstjórn Is- lands leggja lóð sitt á vogarskál ríkisins, ef þeir ættu að taka af- stöðu til hugmynda um frjálst út- varp í þeirri mynd, sem hér hefur verið lýst. Þessir sömu ráðherrar hika þó ekki við að sveipa sig skikkju frjályndis, þegar þeir mæta á mannamótum. Það er svo sannarlega ástæða til þess fyrir áhugamenn um frjálst útvarp á íslandi að fylgjast náið með því, hvað gerist á þessu sviði í Noregi undir ráðherrastjórn Lars Roar Langslets. I hans augum er einn helsti vandinn í þessu máli öllu að ákveða, hvort innleiða beri auglýsingar í útvarp og sjónvarp í Noregi, vandi, sem við eigum ekki við að stríða vegna hefðar í ríkis- fjölmiðlunum. I tillögum útvarps- nefndar Hægriflokksins segir, að við hlið norska ríkisútvarpsins geti aðrar útvarpsstöðvar tæplega þrifist nema þær fái heimild til að afla sér tekna með auglýsingum og leggur nefndin til, að þær verði leyfðar bæði í hljóðvarpi og sjón- varpi einkaaðila, en hins vegar byggist rekstur ríkisútvarspins áfram á afnotagjöldum. Vill nefndin, að auglýsingar slíti ekki dagskrárliði í sundur heldur birt- ist á milli liða og að hámarki 30 mínútur á dag. Þessar reglur stafa ekki af því að ætlunin sé að hafa hömlur á tekjuöfluninni heldur af tilliti til hlustenda og áhorfenda (við myndum meta slíka reglu í jólaflóðinu). Það er nauðsynlegt að hefja um- ræðurnar um frjálst útvarp á ís- landi á öðrum forsendum en hingað til. Kjörinn vettvangur til þess er til dæmis landsfundur Sjálfstæðisflokksins í lok þessa mánaðar. Flokkurinn er eina stjórnmálaaflið hér á landi, sem léti ekki oftr.úna á ríkið villa sér sýn í þesu máli.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.