Morgunblaðið - 12.12.1982, Blaðsíða 38

Morgunblaðið - 12.12.1982, Blaðsíða 38
38 MORGUNBLADIÐ, SUNNUDAGUR 12. DESEMBER 1982 Danske arkitekters landsforbund gefur út tímarit er Arkitekten nefnist. Birtist í 17. hefti þess tímarits árið 1981 grund- vallarrannsókn á geómetrískri þekkingu Dana á víkingaöld. Er það arkitektinn H. Gam Kristen- sen sem framkvæmt hefur rann- sókn þessa. Gerir Kristensen út- tekt á leifum frægra „víkinga- borga" sem fornleifafræðingar hafa grafið upp að Fyrkat og Trelleborg. Er skemmst frá því að segja, að Kristensen kemst að þeirri niðurstöðu, að Danir á vík- ingaöld hafi haft til að bera mikla þekkingu á byggingarlist og geó- metrískum formum. Styðja niður- stöður Kristensen þannig eindreg- ið niðurstöður fornleifafræðings- ins Axel E. Christensen, er einna fyrstur kvað upp úr með þetta árið 1968 (sjá t.d. Medieval Scandin- avia, Odense University Press, I, 1968, s. 28-36). Fornleifafræðingurinn hafði tekið mjög fast til orða um þessi mál allt frá upphafi. Var hann raunar ekki „fyrstur" til að láta í ljós slíkt álit, allmargir fornleifa- fræðingar höfðu þá þegar þurrkað af sér svitann og lýst því yfir, að hvernig sem á því stæði, hefðu þeir grafið upp mannvirki sem sýndu geómetríska þekkingu. En Christensen tók af öll tvímæli, kvað hinar nýfundnu víkingaborg- ir Dana sýna „furðulega ná- kvæmni í stærðfræði" (an astound- ing mathematical precision) og fleira í þeim dúr, enda væru þær byggðar á „snjöllu geómetrísku kerfi" (an ingenious geometrical system) (M. Sc. s. 33). Með grein arkitektsins 1981 má telja alvar- legum deilum um þetta mál lokið: Danir víkingaaldar byggðu á frá- Et geometrisk hus i et geometrisk anlæg Af H. Gam Kristensen Karréaksekvadrat Kajrécirkel torkvadrat Storcjrkel s Trrlleborg, itlustrationsplán og geomcirisk plan mcd hmnummercring. Geómetría Dana á víkingaöld tor rr rírnrmvmiT? ^tttttt Eftir Einar Pálsson bærri verkhyggni og geómetrískri tækni í mælingum. Furðuleg þekking Auk Trelleborg og Fyrkat hafa Danir grafið upp og rannsakað tvær aðrar „víkingaborgir" svip- aðs eðlis, Aggersborg og Nonne- bakken. Koma þær borgir lítt við sögu í grein arkitektsins, en sýna þó báðar sömu snilldina í mæling- um. Mun ekki auðvelt að skýra fyrir mönnum, hversu mjög á óvart slík þekking kom fornleifa- fræðingum árið 1936, þá er Trelle- borg var upp grafin; hvað eftir annað lesum við í lýsingum af þessu, að fræðimenn hafi staðið „orðlausir af undrun". Er það frægt, að nokkrir helztu fornleifa- fræðingarnir töldu Trelleborg „óskiljanlega". Undrunin byggðist að sjálfsögðu á viðteknum skoðun- um: fyrir um hálfri öld trúðu Dan- ir því um forfeður sína á víkinga- öld, sem lengst hefur eimt eftir af hérlendis: að þar hefðu farið þekk- ingarlausir ruddar, er ekkert kunnu að heitið gæti í mælingum og geómetríu. Nú er alger bylting á orðin. Sjálft orðalag hins danska forn- leifafræðings er því meira en lítið umhugsunarefni fyrir Islendinga: „But of what significance are these nowfound strongholds to our conception of the Viking Age? In this context special emphasis should be given not only to their vast dimensions but rather to their perfect geometrical form and mathematical precision, for these imply — to quote Architect Schulz, the excavator of Aggers- borg — that „firmly established (.iillíljásnið frá Hornelund. military regulations" must have been followed consistently irre- spective of natural terrain" (M. Sc. s. 33). Við þetta bætir Christensen, að slíkum árangri í mælingum verði ekki náð nema með frábærri ögun og nákvæmri tilsögn sérfræðinga (absolutely expert guidance). En báðum kemur þessum fornleifa- fræðingum saman um það, að eftir fund hinna geómetrísku borga í Danmörku hljótum við að gera ráð fyrir sams konar þekkingu í öllum förum víkinga. Er þetta sjónarmið ítrekað hvað eftir annað. Ef það er rétt, merkir það, að íslendingar hljóta að vænta svipaðrar þekk- ingar þeirra er hér tóku land á víkingaöld. Byltingin nær ekki einasta til Danmerkur. Mæling landa Tökum eftir meginatriðinu: það er ekki aðeins stærð þess land- svæðis sem lagt er undir geómetr- íska mælingu, sem vekur undrun, heldur hin fullkomnu form og hin stærðfræðilega nákvæmrii. Það var einmitt þetta tvennt, sem frumrannsóknir ritsafnsins RÍM bentu til í mörkun Alþingis. Er síðasta setning Cristensens þó e.t.v. athyglisverðust eins og á stendur: norrænir menn á vík- ingaöld hljóta að hafa haldið fast við hin geómetrísku form, sem dregin voru í landið, alveg burtséð frá ójöfnum í landslagi. Mælingu var haldið til streitu, hverjar sem mishæðirnar yoru. Þetta var líka niðurstaða RÍM. En nú kemur, sem sagt, í ljós, að það eru ekki einasta fornleifafræðingar sem styðja þá ályktun, að land hafi verið markað á víkingaöld sam- kvæmt þekkingu á stærðfræði og landmælingum, heldur og arki- tektar. Báðir hóparnir styðja þannig niðurstöður ritsafnsins Rætur íslenzkrar menningar. Byltingin hefur verið flutt til ís- lands. , i i i i | i i i A IÍB -.i-i-i i i i : i him i-i' 11 i i i 1.1 i i i -+-M- I I t I I1T ! I I | I I I I I ) I l ¦ i Fyrri afstaða Eins og þeir vita, sem lesið hafa ritsafnið RÍM, komu í ljós við at- huganir ýmsir þekkingarmolar hérlendis, sem ekki urðu með nokkru móti öðruvísi skýrðir en þannig, að landnámsmenn íslands hefðu haft til að bera verulega kunnáttu í tölvísi og landmæling- um. Einkum átti þetta við um mörkun Alþingis, og hins upphaf- lega landnáms, enda þótt það virt- ist stangast á við orð Ara. En eins og fornleifafræðingarnir, neyddist sá sem þetta ritar til að beygja sig undir það sem ráðið varð af efni- viðnum, annað hefði verið að flýja af hólmi. Þarf vart að skýra les- endum frá því, hversu ótrúlegar þær tilgátur þóttu í upphafi. Vegna hugmyndafræðilegra tengsla hinna íslenzku þátta við danskt konungdæmi, var svo unnt að setja fram tilgátur um stað- setningu hins danska konungsset- urs að Jalangri á Jótlandi (Bak- svið Njálu 1969 t 64). Samkvæmt tilgátunni var konungssetrið miðja Hjóls sem var 432.000 fet í þvermál. Engin formleg gagnrýni á þessa tilgátu hefur komið fram, svo að ekki verður vitnað í and- mæli. En þegar fyrirlestur um efnið var fluttur að Moesgaarden, fornleifasetri háskólans í Árósum 23. nóv. 1968, var auðséð, að forn- leifafræðingunum leizt ekkert á blikuna. Virðast flestir sem þar voru staddir hafa verið undir áhrifum eldri kenninga um full- komna vankunnáttu víkinga í mælingum. Vafalaust hefur það komið þeim í opna skjöldu, að hinn íslenzki útreikningur skyldi byggður á hugmyndafræðilegum leifum úr íslenzkum miðaldabók- um; ef ég skildi þá rétt voru slík gögn vart marktæk miðað við

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.