Morgunblaðið - 14.06.1987, Page 14

14 B
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. JÚNÍ 1987
Eitt sinn voru skepnumar
líka taldar sakhæfar
Eins og sjá má af réttarhöldun-
um yfír Klaus Barbie er armur
laganna langur en fyrr á öldum var
hann jafnvel enn lengri. Áreiðanleg-
ar, sögulegar heimildir greina frá
því, að árið 1552 hafi rottunum í
bænum Autun í Frakklandi verið
stefnt fyrir rétt, sakaðar um að
hafa „með glæpsamlegum hætti
étið upp og eytt að ástæðulausu"
byggðaforða bæjarbúa. Var klókur
lögfræðingur, Bartholemew Chass-
enee, skipaður verjandi rottanna.
Sakbomingamir létu hins vegar
ekki sjá sig við réttarhöldin og
Chassenee mátti hafa sig allan við
til að fínna þeim einhveijar máls-
bætur. Sagði hann, að í fyrsta lagi
hefðu stefnumar ekki verið rétt
birtar en hvað sem því liði hefðu
rottumar verið of hræddar við að
mæta — þær hefðu óttast árás
erfðafjenda sinna, kattanna. Dóm-
arinn, sem taldi útilokað að fá
bæjarbúa til að halda öllum köttum
innandyra, féllst á þessar röksemd-
ir pg vísaði málinu frá.
í bókinni „Opinberar ákæmr og
dauðadómar yfír dýrum" segir höf-
undurinn, E.P. Evans, frá þeim
sérkennilega kafla í evrópskri sögú
þegar jafnvel skynlausum skepnum
var stefnt fyrir dómarann. Frá mið-
öldum og allt fram á nítjándu öld
voru hundar, svín, rottur og jafnvel
flugur og fíðrildalirfur opinberlega
ákærð fyrir ýmsar sakir, allt frá
morði til ósiðlegs athæfís. Réttar-
höldin fóru fram eins og venja var
til, með vitnaleiðslum og málflutn-
ingi beggja deiluaðila enda skepn-
unum oft útveguð lögfræðileg
aðstoð á kostnað skattborgaranna.
ráðinn af dögum, sökuð um föður-
landssvik og dæmd til Síberíuvistar.
Að koma þjóðfélaginu til vamar
getur heldur ekki hafa verið aðal-
ástæðan. Evans segir frá því, að
stundum hafí verið efnt til réttar-
halda yfír skrokkum steindauðra
glæpamanna. Þegar Stefán páfi VI
tók við árið 896 sakaði hann fyrir-
rennara sinn, Formosus, um að
hafa vanhelgað embættið og dregið
virðingu þess niður í svaðið á óguð-
legan hátt. Líkami dauða páfans
var grafínn upp, klæddur I páfa-
skrúða og honum síðan tyllt upp á
hásæti í Péturskirkjunni þar sem
djákni var fenginn til að veija hann.
Þegar sektardómurinn var kveðinn
upp hrinti böðullinn Formosus af
hásætinu, reif hann úr virðingar-
klæðunum og skar blessunarfing-
uma þijá af hægri hendi hans.
Líkinu var síðan kastað „eins og
hverium öðrum óþverra" í Tíber-
fljót.
Þegar allt kemur til alls benda
dæmin, sem Evans tekur, til, að
raunverulegur tilgangur réttarhald-
anna hafí verið af sálrænum toga
spunninn. Tímamir einkenndust af
mikilli óvissu. Stytta féll fyrirvara-
laust á mann, svín drap bam meðan
móðirin var við messu, engisprett-
umar komu eins og þjófur á nóttu
og eyðilögðu uppskeruna og hin
heilaga móðir, sjálf kirkjan, hafði
oðið spillingunni að bráð. Við fyrstu
sýn virtist engin eðlileg ástæða fyr-
ir þessum ósköpum en það var
hlutverk dómstólanna að finna á
þeim skýringu, sem menn gátu skil-
ið.
- NICHOLAS HUMPHREY
IÓBOÐNIR GESTIR
Þegar Stalín sá aumur
á ástfangna fhigkappanum
Fyrir nærri fimmtíu ámm flaug
ungur og ástfanginn Breti lítilli
flugvél til Sovétríkjanna með það
fyrir augum að komast á fund elsk-
unnar sinnar, sem þar bjó. Hrærði
þetta flug- og ástarævintýri svo
hjarta Jósefs Stalíns, að hann leyfði
honum að kvænast henni og taka
hana með sér til Englands.
Ævintýralegt flug Vestur-Þjóð-
veijans Mathiasar Rust minnir um
sumt á þessa gömlu sögu, sem sov-
éski rithöfundurinn Lev Sheinin
segir frá í endurminningum sínum
og út komu árið 1959.
Sheinin segir, að Bretinn hafí
heitið Brian Montague Grover og
hafí hann lent vélinni sinni 18. nóv-
ember árið 1938 í þorpinu Gluk-
hovo, 125 mílur fyrir norðan
Moskvu. Á þessum tíma stóðu of-
sóknir Stalíns sem hæst og ímynd-
aðir njósnarar og samsærismenn á
hveiju strái. Sheinin, sem nú er
látinn, var þá aðstoðarmaður An-
dreis Vyshinsky, ríkissaksóknara,
en hann stjórnaði flestum mestu
réttarhöldunum og hreinsununum
og skrifaði að loknu stríðinu nokkr-
ar bækur um reynslu sína sem
rannsóknardómari.
Sheinin segir, að Grover hafi
sagt furðulostnum íbúunum í Gluk-
hovo og lögreglumönnunum, sem
yfirheyrðu hann, að hann hefði
komið til Sovétríkjanna í von um
að fínna unnustu sína, aðstoðar-
stúlku í apóteki, Yelenu Golius að
naftii. Bjó hún í borginni Grozny í
Norður-Kákasus og þar höfðu þau
hist nokkrum árum áður þegar
Grover hjálpaði Sovétmönnum við
iðnaðaruppbygginguna.
Grover var dæmdur í mánaðar-
fangelsi fyrir að hafa komið til
Sovétríkjanna á ólöglegan hátt en
Sheinin segir, að þetta brot hafi
getað kostað hann, þá eins og nú,
þriggja ára vist í vinnubúðum.
Þegar dómarinn kvað upp dóm-
inn sagðist hann leggja trúnað á
og taka tillit til „einlægra tilfinn-
inga“ unga mannsins breska en
aðeins nokkrum dögum síðar var
dómnum breytt í lítilfjörlega sekt.
Yelena Golius kom til Moskvu og
hún og Grover gengu í hjónaband.
Rétt fyrir árslok 1938 fóru þau til
Englands en Sheinin segir ekkert
um afdrif þeirra eftir það.
Sumir Sovétmenn minnast þessa
atburðar enn og telja, að hann hafi
verið notaður í áróðursskyni og til
að fegra ímynd Stalíns eftir allar
hreinsanimar. „Ég man, að hann
átti að hafa sagt: „Ástin þekkir
engin landamæri," sagði gamall
Moskvubúi.
Þeir, sem farið hafa ólöglega og
upp á eigin spýtur inn yfír sovésku
landamærin, hafa ekki allir verið
jafn heppnir og Grover. 22. júlí
árið 1941, aðeins nokkrum stundum
áður en þýski herinn réðst á Sov-
étríkin, fór ungur, þýskur liðþjálfí
yfír landamærin til að vara Sovét-
menn við, að árásin væri yfírvof-
andi. Samkvæmt opinberum
skýrslum, sem birtar voru eftir
dauða Stalíns árið 1953, var aðvör-
uninni komið til bóndans í Kreml,
sem neitaði að trúa henni og að
sumra sögn, skipaði svo fyrir, að
ungi maðurinn skyldi skotinn fyrir
ögrandi athæfí.
Árið 1968 fór ungur bandarískur
ferðalangur, Newcomb Mott, yfír
landamæri Noregs og Sovétríkj-
anna og sagði seinna við réttar-
höldin, að uppátækið hefði bara
verið kjánaleg fífldirfska. Gaf hann
sig fram við fyrstu sovésku landa-
mærastöðina, sem varð á vegi hans,
og var strax handtekinn. Mott var
dæmdur í þriggja ára fangelsi en
svipti sig lífi í lestinni, sem flutti
hann í vinnubúðirnar.
- MARTIN WALKER
Iþrætur
Málaferlin sem virðist
aldrei ætla að ljúka
Ísögu Charles Dickens, Bleak
House, var málið Jamdyce gegn
Jamdyce eitt helsta gagnamálið í
Chancery-réttinum. Það hafði stað-
ið í þann óratíma, að deiluaðiljar
vom allir dauðir og peningamir,
sem málið snerist um, löngu horfn-
ir í vasa lögfræðinganna.
Til er annað mál, sem tekur jafn-
vel fram ímyndunarafli rithöfundar-
ins, og ólíkt Jamdyce-málinu
virðast peningamir, sem þar koma
við sögu, næstum vera óþijótandi.
Þar að auki hefur enginn, enn sem
komið er að minnsta kosti, farið
að dæmi Jamdyce gamla og skotið
sig.
I þessu máli, sem hófst árið 1981,
takast á 90 lögfræðifírmu, 100 ein-
stakir lögfræðingar og málsaðiijar
em 80 talsins. Málsskjölin em upp
á milljónir blaðsíðna og réttar-
skýrslurnar vega orðið nokkur tonn.
Forsaga þessa máls er mikill harm-
leikur: Dauði og sjúkleiki þúsunda
verkamanna, sem skaddast hafa í
lungum eða fengið krabbamein
vegna vinnu sinnar í asbestiðnaðin-
um.
Síðan uppvíst varð um hættuna,
sem af asbestinu stafar, hafa
40.000 verkamenn höfðað skaða-
bótamál og verða líklega 63.000
áður en yfir lýkur. Þau verða þó
ekki tekin fyrir fyrr en dómstólam-
ir hafa endanlega skorið úr um
hvort það em asbestframleiðend-
umir eða tryggingafélögin, sem
ábyrgðina bera.
Málareksturinn fer fram í endur-
Ef skepnan var sek fundin var
ekkert verið að hlífa henni. Það
gerðist árið 1386 í Falaise í Nor-
mandí, að svín var sakað um að
hafa rifíð andlit og handleggi af
litlu bami í vöggu og hljóðaði dóm-
urinn upp á, að svínið skyldi „limlest
og meitt á höfði og framfótum" og
að því búnu — íklætt treyju og brók-
um — hengt í hæsta gálga á
markaðstorginu.
Niðurstaðan í þessum réttar-
höldum lá ekki alltaf í augum uppi.
Sem dæmi um það má nefna, að
sex grísum, sem ásamt móður sinni
vom sakaðir um að hafa drepið
bam, var sleppt vegna þess, að
þeir vom taldir vera undir lögaldri.
Spyija má hver hafí verið til-
gangurinn með þessum langdregna
og kostnaðarsama málarekstri.
Hefndarlöngunin ein getur ekki
hafa ráðið, enda bendir Evans á,
að stundum hafí dauðir hlutir verið
dregnir fyrir lög og dóm. í Grikk-
landi var stytta, sem féll á mann,
sökuð um morð og dæmd til að
vera kastað í sjóinn, og í Rússlandi
var kirkjuklukka, sem klingdi of
glaðlega í sama mund og prins var
ISKJALDMEYJAR
BRETINN HYGGST HAFA ÞÆR
GRÁAR FYRIR JÁRNUM
BYSSUR OG BLÓMARÓSIR: -
Fjan dm ennimir munu ekki spyrja um kynferðið.
Ef allt fer eftir áætlun munu
konumar í Konunglegu bresku
kvennasveitunum verða orðnar grá-
ar fyrir jámum einhvem tíma á
næsta áratug.
Venjan hefur verið sú í breska
hemum, að konumar hafa verið
látnar sinna ýmsum þjónustu- og
hjálparstörfum til að karlmennimir
geti sem flestir barist í fremstu
víglínu. Þar hefur alltaf verið litið
svo á, að konur ættu ekki að bera
vopn og beijast, heldur vera hjúkr-
unarkonur, skrifstofumenn, fjar-
skiptasérfræðingar, ökumenn og
svo framvegis.
í hemum hefur það gildismat
löngum verið ráðandi, að karlmað-
urinn sé fyrirvinnan, veiðimaðurinn,
foringinn og veijandi kvenna og
bama. Margir hermenn líta á konur
sem veikara kynið þótt þær skoðan-
ir bijóti dálítið í bága við kenningar
kvennahreyfinganna í borgaralegu
samfélagi nú á dögum.
Jafnrétti kvenna og karla er