Morgunblaðið - 05.07.1991, Blaðsíða 12

12_______ ____MOKGCNKLADH-) KÖSTrDAfíl'R 5
Meira um veldi stjóm-
málaflokkanna
eftir Þorvald
Gylfason
i
Nú víkur sögunni að vini mínum
einum. Konan hans eignaðist
bankabók í einum ríkisbankanum á
barnsaldri. Þegar hún var orðin
fullorðin og þurfti að festa kaup á
hljóðfæri, fór hún á bankastjóra-
fund í fyrsta (og síðasta) sinn og
falaðist eftir láni. Máli sínu til
stuðnings benti hún bankastjóran-
um góðfúslega á þá staðreynd, að
sparifé hennar hafði rýrnað í vörzlu
bankans um margfalda þá fjárhæð,
sem hún þurfti nú að fá að láni til
að kaupa hljóðfærið. Bankastjórinn
lét sér fátt um finnast. Hann sagði:
Faðir þinn er góður flokksmaður.
Þú færð lánið.
Þessi saga á ekki að þurfa að koma
neinum á óvart. Ríkisbankakerfið
hefur verið stjórnmálamönnum
jafnfast í hendi og raun ber vitni
einmitt vegna þess óheyrilega
skömmtunarvalds, sem það hefur
veitt þeim í skjóli mikillar verðbólgu
og veitir þeim sumpart enn. Ástand-
ið í landinu var þannig áratugum
saman, að venjulegt fólk, sem átti
ekki sérstakan aðgang að banka-
stjórum, varð að kaupa sér gjald-
eyri á uppsprengdu verði á svörtum
markaði til að komast til útlanda í
sumarfrí. Flestir sátu heima. Allir
vissu, að hámarksyfirfærsla bank-
anna dugði varla fyrir tjaldstæði í
útlöndum. Stjómmálamennirnir
létu það samt undir höfuð leggjast
um áratugabil að uppræta þessa
meinsemd með því að auka frelsi í
gjaldeyrisviðskiptum eða gefa þau
alveg fijáls, enda gátu þeir áreiðan-
lega komizt yfir allan þann gjald-
eyri, sem þeir vildu, handa sjálfum
sér.
Svipuðu máli gegndi um banka-
lán, sérstaklega áður en vísitölu-
binding lánsfjár var tekin upp fyrir
nokkrum árum. Fram að þeim tíma
sátu stjórnmálamenn og erindrekar
þeirra að bönkum og sjóðum og
skömmtuðu stórkostlega niður-
greitt lánsfé til útvalinna viðskipta-
vina. Fjplmiðlarnir þögðu þunnu
hljóði. Nærri má geta, hvflíkt geð-
þóttavald yfir afkomu einstaklinga
og fyrirtækja þessi skipan færði
stjórnmálamönnum.
Skömmtun af þessu tagi býður
ævinlega upp á bæði sóun og spill-
ingu. Sóunin felst í því, að heilbrigð
viðskiptasjónarmið þurfa iðulega að
víkja fyrir annarlegum stjórnmála-
sjónarmiðum við mótun lánastefn-
unnar og jafnvel við einstakar lán-
veitingar. Spillingin kemur í kjölfar-
ið. Hún getur birzt í ýmsum mynd-
um. Það gat til dæmis-verið dýrt
spaug að vera utan flokka við þess-
ar aðstæður. Fjöldi fólks, sem ellá
hefði engin afskipti haft af stjórn-
málum, hefur trúlega laðazt að
stjórnmálaflokkunum gegnum tíð-
ina til að tryggja sér aðgang að
lánsfé og gjaldeyri, þótt hitt sé
auðvitað algengt hér eins og í öðr-
um löndum, að menn gangi til liðs
við stjórnmálaflokka til þess að
reyna að láta gott af sér leiða og
ekki til þess að hagnast á því á
kostnað annarra. Margir aðrír hafa
áreiðanlega forðazt stjórnmála-
flokka einmitt af þessum ástæðum.
II
Talsvert vantar enn á það, að
allir þessir gallar hafi verið sniðnir
af ríkisbankakerfinu. Að vísu eru
gjaldeyrisviðskipti nú loksins í þann
veginn að verða fijáls, og heilbrigð
arðsemissjónarmið eru smám sam-
an að leysa úrelt stjórnmálasjón-
armið af hólmi í skjóli vaxtafrelsis
og aukinnar samkeppni á lána-
markaði. Engu að síður heldur
sparifé almennings áfram að rýma
verulega í viðskiptabönkunum
vegna ófullnægjandi verðtrygging-
ar. Margir stjórnmálamenn hafa
barizt gegn verðtryggingu lánsfjár
einmitt til að missa ekki spón úr
eigin aski. Bankalán eru því ennþá
niðurgreidd að nokkru leyti á kostn-
að almennings. Svo lengi sem sú
skipan stendur, munu margir
stjórnmálamenn þráast við að
sleppa hendinni af ríkisbönkunum
og fjárfestingarsjóðakerfinu og
streitast á móti því, að erlendri
samkeppni sé veitt inn í bankakerf-
ið. Þrái stjórnmálamannanna er
samt ekki bundinn einvörðungu við
löngun þeirra til að geta haft áhrif
á mótun lánastefnunnar, lánveiting-
ar og lánskjör með gamla laginu,
heldur líka við skilyrði þeirra til að
ráðstafa vel iaunuðum banka- og
útibústjórastörfum til dyggra
stuðningsmanna flokkanna. Stjóm-
málamenn hafa ekki enn horfið frá
þeim sið að velja bankastjóra og
bankaráðsmenn úr eigin röðum,
iðulega án tillits til reynslu og þekk-
ingar a sviði bankamála og efna-
hagsmála yfirleitt, jafnvel þótt
nauðsynlegt sé að gera mjög
strangar hæfniskröfur til yfirstjórn-
enda banka og annarra fjármála-
stofnana hér heima ekki síður en í
öðrum löndum. Þetta háttalag
stjórnmálamanna hefur veikt
bankakerfið í landinu og staðið því
fyrir þrifum.
Það var að vissu leyti skiljanlegt
á skömmtunarárunum, að stjórn-
málaflokkarnir vildu fylgjast hver
með öðmm í bönkum og sjóðum
og skipta bankakerfinu á milli sín,
enda var þjóðfélagið allt miklu
frumstæðara þá en nú. Nú, þegar
skipan mála á peningamarkaði hef-
ur gerbreytzt í fijálsræðisátt og
markaðsbúskapur hefur leyst
skömmtunarbúskap af hólmi að
verulegu leyti, er hins vegar engin
skynsamleg ástæða til þess lengur,
að stjórnmálamenn skipti sér af
bankarekstri.
Bankakerfið er mikilvægur
hlekkur í efnahagslífi þjóðar. Þar
verður að vera valinn maður í hveiju
rúmi. Við eigum marga reynda og
vel menntaða menn, sem gætu
stjómað bönkum og sjóðum miklu
betur en stjórnmálamenn. Þess
vegna verða stjórnmálamennirnir
að hverfa frá þeim sið að skipa
hver annan í bankastjórastöður og
bankaráð. Það er líka öruggasta
leiðin til að laða ungt hæfileikaríkt
fólk til forustustarfa í bönkunum.
III
Þessi vandi brennur víðar en í
bankakerfinu. Allir þekkja dæmi
þess, að stuðningsmenn stjórnmála-
Þorvaldur Gylfason
„Það tíðkast ekki nokk-
urs staðar í nálægum
löndum, að stjórnmála-
flokkar og stjórnmála-
menn eigi svo mikil ítök
í bönkum og öðrum
fj ármálastof nunum
sem hér.“
flokka hafi gengið fyrir öðrum
hæfari mönnum við embættaveit-
ingar og aðrar ráðningar á vegum
ríkis og sveitarfélaga á liðnum
árum. Mismunun af þessu tagi er
ekki aðeins ranglát gagnvart þeim
einstaklingum, sem verða fyrir
henni, heldur veikir hún þær stofn-
anir, sem eiga í hlut.
Til dæmis væri utanríkisþjónusta
okkar áreiðanlega betur í stakk
búin að takast á við mikilvæg verk-
efni í Evrópu og annars staðar en
hún er nú, hefðu hæfileikaríkir og
reyndir kunnáttumenn á þeim vett-
vangi (og þeir eru margir) ekki
þurft að víkja oftar en einu sinni
fyrir stjórnmálamönnum eða stuðn-
ingsmönnum, sem flokkarnir þurftu
að koma fyrir. Það væri líka hægt
að sækja dæmi um þetta í dóm-
skerfið. Jafnvel Háskólinn hefur
orðið fyrir barðinu á mismunun af
þessu tagi, en siíkt væri óhugsandi
í nokkru nálægu landi (nema á ít-
alíu, þar sem rótgróin stjórnmála-
spilling hefur verið landlæg um
langan alduij, en nú hefur sem
betur fer verið girt fyrir það í lög-
um, að annað eins geti gerzt hér á
ný-. (
Italía: vel á minnzt. Stjórnmála-
ástandið þar syðra sýnir okkur það,
að miklu veldi stjórnmálaflokka
þarf hvorki að fylgja máttur né
dýrð. Þar í landi hafa orðið stjórnar-
skipti á ellefu mánaða fresti að
meðaltali síðan 1945. Þar hafa
sömu mennirnir í sömu flokkunum
(aðallega Kristilega lýðræðisflokkn-
um) skipzt á að taka við þrotabúi
hver af öðrum, eins og þeir orða
það sjálfir án þess að blikna. Þeim
hefur fundizt það duga að skipta
um grímur á milli atriða eins og í
ítölsku miðaldaleikhúsi.)
IV
Nú vil ég auðvitað ekki gera lítið
úr afkomuvanda fyrrverandi stjórn-
málamanna og annarra stuðnings-
manna stjórnmálaflokka, en þennan
vanda verða þeir þó helzt að geta
leyst af eigin ramleik eins og flest
annað fólk. Ef þeir geta það ekki
og stjórnvöld telja sig þurfa að láta
málið til sín taka, verða þau að finna
leið til að leysa vandann án þess
beita aðra órétti og án þess að
veikja mikilvægar stofnanir ríkisins
um leið.
Aðrar þjóðir hafa ýmsan hátt á
í þessu skyni. Bretar hafa lávarða-
deild í löggjafarþinginu í London.
Svíar halda landshöfðingja úti um
allar sveitir. Japanir færa sér
reynslu (og sambönd!) fyrrverandi
stjórnmálamanna í nyt í stjórnum
einkafyrirtækja. Við þurfum að
taka okkur eitthvað af þessu til
fyrirmyndar með einhveijum hent-
ugum hætti, sem hægt er að fella
sig við. Við megum ekki senda
ungu fólki þau skilaboð, að trygg-
asta leiðin til að komast áfram í
starfi á vegum ríkis og sveitarfélaga
liggi í gegnum stjórnmálaflokkana,
því að þá er hætt við því, að virðing
slíkra starfa þverri mjög með tím-
anum og mannvaiið versni eftir
því. Ungt fólk verður að geta geng-
ið að því vísu, að verk þess séu
metin að verðleikum, en ekki eftir
flokkshollustu.
Höfundur er prófessor í hagfræði
við Háskóla Islands.
Strætisvagnar Reykjavíkur
eftir Jón Á.
Gissurarson
Fyrir réttum 60 árum var megin
byggð Reykjavíkur innan Hring-
brautar, en þá taldist Snorrabraut
til hennar. Byggð var að teygjast
austur í Norðurmýri og þéttbýlis-
kjami hafði myndast við Laugar-
nes.
Við þessar aðstæður voru Stræt-
isvagnar Reykjavíkur stofnaðir að
frumkvæði Laugarnesbræðra, sona
Þorgríms Jónssonar bónda í Laug-
arnesi. Engum var brýnni þörf á
þessum samgöngubótum en íbúum
Laugarneshverfis enda það þá fjarri
annarri byggð.
Félagið fór gætilega í sakirnar
og reisti sér ekki hurðarás um öxl
en jók umsvif eftir því sem því óx
fiskur um hrygg. Von bráðar voru
strætisbílar óaðskiljanlegur dráttur
í ásýnd Reykjavíkur og svo allar
götur siðan.
í styijaldarlok 1945 var vagna-
kostur félagsins úr sér genginn
enda þess lítill kostur að endurnýja
hann undanfarin ár. Félagið vildi
framlengja samning sinn við
Reykjavíkurbæ til 15 ára svo að
tími gæfist til að afskrifa þá miklu
fjárfestingu sem fyrir dyrum stóð.
Umsókn þessari var hafnað og
Reykjavíkurbær tók reksturinn í
eigin hendur og við það situr.
Frá stríðslokum hefúr íbúafjöldi
Reykjavíkur liðlega tvöfaldast.
Fólksflutningar milli heimila og
vinnustaða hafa þó aukist hlutfalls-
lega miklu meira. Menn ganga síð-
ur nú í og úr vinnu og færri eiga
þess kost vegna fjarlægðar. Menn
búa rýmra nú en þá, svo að út-
þensla byggðar verður meiri en ella.
Húsmæður hafa í síauknum mæli
leitað út á vinnumarkað.
Engu að síður fækkar farþegum
með strætisvögnum ár frá ári og
virðist ekkert lát á verða. í byijun
áttunda áratugar voru farþegar 14
milljónir á ári en í lok hans 7 millj-
ónir. Sl. ár fækkaði þeim enn um
7%. Halli Reykjavíkurborgar af
rekstri þeirra 1986 nam 94 millj.
króna, 1989 242 milljónum.
Áætlað er að 45 þús. einkabílar
flytji nú menn til og frá vinnustað
alla virka daga í Reykjavík. Þessi
fjöldi veldur mestu öngþveiti í um-
ferð kvölds og morgna. Fullhlaðinn
strætisvagn myndi leysa af hólmi
um 50 einkabíla, enda oftast einn
í hveijum. Allra hagur væri að
breyting yrði á.
Strætisvagnar Reykjavíkur bjóða
marga góða kosti. Þeir eru hlýir,
hreinir, stundvísir og vagnstjórar
háttvísir. Fargjald er lægra en einn
bensínlítri. Strætisvagnar eru svo
öruggir í akstri að einsdæmi má
telja og það þótt þeir séu í akstri
frá morgni til kvölds alla daga og
hvernig sem viðrar. Sl. ár var 91
umferðarslys á götum Reykjavikur
og kom strætisvagn einu sinni við
sögu. Sama ár urðu sex banaslys
þar en ekkert af völdum strætis-
vagná. í snjóalögum teppa þeir
ekki umferð heldur vanbúnir einka-
bílar. í strætisvagni slappa menn
af en verða taugatrekktir undir
stýri.
Þrátt fyrir allar þessar stað-
reyndir hefst stjórn Strætisvagna
Reykjavíkur ekkert að annað en
fækka ferðum. Hún reynir á engan
hátt að hafa áhrif á þróun mála,
strætisvögnum til framdráttar.
Alls kyns kannanir eru nú mjög
í lensku. Menn kanna hugi við-
skiptavina og haga svo framboði
sínu samkvæmt því. Skemmst er
að minnast könnunar Ríkissjón-
varps, sem hyggst nú laga framboð
sitt að óskum neytenda. Stjórn
Strætisvagna Reykjavíkur heldur
að sér höndum.
Árið 1989 komu 130 þús. erlend-
ir ferðamenn til Islands. Flestir eiga
nokkra dvöl í Reykjavík. Víða er-
lendis bjóðast ferðamönnum tíma-
bundin farkort. Reynist mörgum
þau handhægari en greiða í hvert
sinn og eykur notkun. Ekki bólar á
Jón Á. Gissurarson
„Fullhlaðinn strætis-
vagn myndi leysa af
hólmi um 50 einkabíla,
enda oftast einn í hverj-
um. Allra hagur væri
að breyting yrði á.“
þessari þjónustu hér. Hér væri þó
hægur nær að koma henni á fram-
færi, því að flestir lenda fyrst á
Keflavíkurflugvelli. Jafnvel mætti
kynna þetta um borð í flugvélum
og hafa á boðstólum.
Maður sem ekur á eigin bíl í vinnu
þarf stæði fyrir hann daglangt.
Horfír það til hreinna vandræða í
miðborg Reykjavíkur. Ef hins vegar
þessum bílum fækkaði, þyrfti
kannski ekki að grafa þeim sama-
stað undir Austurvelli og Reykja-
víkurtjörn svo sem nú er rætt um.
Fækki bílum á götum Reykjavíkur
minnkar mengun, en hún er nú til
ama þá sjaldan stillur eru.
Þar sem stjórn Strætisvagna
Reykjavíkur er ráðþrota með öllu
og hefur raunar lagt árar í bát,
væri þá ekki ráð að fela stjórn þessa
fyrirtækis einkaaðilum? Það reynd-
ist vel á fyrstu árum þessi Flugleið-
ir og Eimskip hafa sýnt að íslend-
ingar eru samkeppnisfærir um
flutninga vöru og farþega milli
landa. Er nokkru torveldara að
keppa um farþega á götum Reykja-
víkur en í flughöfnum um víða ver-
öld? Þeir hafa ekki borist Flugleið-
um sjálfkrafa upp í hendur. Þeirra
hefur orðið að leita og sannfæra
þá með áróðri að hag hefðu þeir
af samskiptum. Slíkt hefur stjórn
Strætisvagna Reykjavíkur látið
undir höfuð leggjast svo að sam-
göngumál Reykjavíkur eru í algjör-
um ólestri. Engrar lausnar er að
vænta að óbreyttri skipan mála.
Leita verður annarra leiða.
Höfundur er fyrrverandi
skólastjóri Gagnfræðaskóla
Austurbæjar.