Morgunblaðið - 25.07.1993, Síða 3

B 3
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 25. JÚLÍ 1993

50km Langjökull
Mngvettir
ítteufaÉær
Hellisheiði
EyjáfjallajökullK
'-Vr' \j B
Nú er búið að safna saman afrit-
um af öllum þeim bréfum og skjöl-
um Banks sem komið hafa í leitirn-
ar, um 20.000 talsins, og verða þau
gefin út á vegum Breska vísindafé-
lagsins og Breska náttúrugripa-
safnsins. Oll skjölin er varða Island
verða gefin út í einu bindi sem
Anna Agnarsdóttir ritstýrir. Hún
hefur unnið að verkinu frá árinu
1991 og segir að nú hilli undir að
því ljúki, vonandi á næstu tveimur
árum.
Skjölin um ísland voru dreifð um
allan heim, m.a. Ástralíu og Banda-
• ríkin. Skýrslur og bréf eru á þriðja
hundrað talsins. Meðal þeirra eru
ýmis bréf breskra ráðherra um ís-
landsmál, skjöl um verslun frá
stríðsárunum 1807-1814 og ekki
síst merkileg skjöl um byltingu Jör-
undar hundadagakonungs meðal
annars fyrsta bréfið sem Jörundur
skrifaði Banks árið 1806 en þeir
höfðu upphaflega kynnst vegna
sameiginlegs áhuga á Suðurhafs-
eyjum.
Þá verður dagbók aðstoðarmanns
Banks einnig með í ritinu en hún
hefur aldrei verið gefin út. Anna
vinnur úr öllum þessum heimildum
að frátöldum náttúrulýsingum So-
landers, sem sérfræðingar á breska
náttúrugripasafninu taka að sér.
„Þetta er mikil vinna, sérstaklega
að lesa rithönd Banks sjálfs en eft-
ir að hann varð gigtveikur, varð
rithönd hans illlæsileg. Mörg bréf-
anna eru sem betur fer skrifuð af
riturum hans,“ segir Anna. „Hins
vegar má ekki gleyma brautryðj-
endaverkum Halldórs Hermanns-
sonar og Helga P. Briem í þessum
fræðum á fyrri hluta þessarar aldar
en þau hafa orðið til þess að létta
mér starfið.
Það er vissulega mikill
heiður að vera beðinn
um að vinna að þessari
útgáfu en Anna segir .
ekki síður um heppni að 1
ræða. „Eg var að vinna
að doktorsritgerð minni
um samskipti íslend-
Únga og Breta þegar
ég kynntist Harold
Carter en hann
veit manna mest
um Banks, hefur
íslendingur í
augum útlend-
ings
MYNDIRúr
leiðangri Banks
eru merkar
heimildir um
18. öldina.
Þessa mynd
málaði John
Frederick Mill-
er af Þórunni,
dóttur Ólafs
Stephensen
amtmanns,
átta ára gam-
alli.
m.a. ritað ævisögu hans. Carter
hleypti mér í skjöl sem íslendingar
vissu ekki af.“
Anna lauk BA-gráðu og doktors-
prófi frá Bretlandi og þangað held-
ur hún í lok mánaðarins til að vinna
að útgáfu skjalanna. Hún var einn-
ig á ferð þar í vor, er hún hélt fyrir-
lestur í Breska vísindafélaginu um
íslandsför Banks. Félagið er hið
elsta sinnar tegundar í heiminum
og nýtur mikillar virðingar.
íslandsvinurinn
„Það eru engar ýkjur að segja
Sir Joseph Banks íslandsvin. Hann
hafði meðal annars áhuga á að
koma íslenska fræðimanninum
Grími Thorkelin í stól safnstjóra
British Museum. Þá varð Banks
síðar meir ákafur fylgismaður þess
að Bretar legðu ísland undir sig.
Eftir móðuharðindin v_ar lagt á ráð-
in um það að innlima ísland og láta
Dani fá eyju í Karíbahafi i skiptum.
Leitað var álits Banks, sem mælti
með innlimun. Sama var uppi á
Of latir
til að
ganga
ÞANNIG komu íslend-
ingar Sir Joseph
Banks fyrir sjónir árió
1772:
lníta vel út en ekki fríðir sýnum,
varlajafnhávaxnir og við, frekar
Ijósir yfirlitum, hræðslugjarnir,
þekkja ekki hemað, ekki undir-
hyggjusamir í viðskiptum,
mjög heiðarlegir, geysilega
kurteisir, hneigðir til iðjuleys-
is, forvitnir, áhugasamir um
sögu, gestrisnir, þokkalegir
í framkomu, trúræknir,
fremja sjaldan glæpi, meta
hjúskap mikils, frekar hrein-
lífir eða kaldlyndir, skortir
fjörugar gáfur, drykkfelld-
ir einkum karlmenn, taka
í nefið og í vörina, of
latir til að ganga, fara
stuttar vegalengdir á
hestbaki.
Karlmenn kurteisir
við konur sínar, konurn-
ar vinna erfiðisvinnu,
menn veiða físk, kon-
urnar flytja hann heim
og verka hann o.s.frv.,
hvorki skarpir né fjör-
ugir.
Þegar heim var komið lét hann
útbúa nafnspjald með íslandskorti
á. Hann eignaðist vini hér og skrif-
aðist á við nokkra þeirra, meðal
annarra Ólaf Steph-
ensen amtmann, síðar
stiftamtmann.
„Banks safnaði tölu-
verðu af íslenskum
handritum og afrit-
um, 120 bókum og
40 handritum. Þá
keypti hann tvo ís-
lenska hunda sem
hann nefndi Heklu og
Geysi, kvenbúning,
amboð og íslenskt
hljóðfæri, sem ég tel
að hafi verið langspil.
Ekki er ljóst livað af öllum þess-
um munum varð, því Banks eignað-
ist engin skilgetin börn og að hon-
um Iátnum erfðu fjarskyldir ætt-
ingjar eignir hans. Skjölin voru sett
á uppboð og dreifðust um allar jarð-
ir. Dagbókin úr íslandsferðinni
skiptist í þijá hluta, fyrsti hlutinn
er í Kanada, annar er enn týndur
og sá þriðji í Kent. Jakob Benedikts-
son hefur þýtt fyrsta hlutann og
birtist það dagbókarbrot í Skírni
árið 1950.“
Allt á bók
Hessast
Hekluferð Banks.
teningnum í stríði Dana og_ Breta
árið 1801. Árið 1807 leituðu íslend-
ingar til Banks en þá höfðu Danir
gengið í lið með Napóleon og áttu
í stríði við Breta sem stöðvuðu nær
alla flutninga til íslands, hertóku
íslandsförin og fluttu til Bretlands.
Meðal farþega var Magnús Steph-
ensen, sonur Ólafs Stephensen, og
honum datt í hug að leita til Banks.
Hann brá skjótt við og talaði máli
íslendinga við ráðherra hans há-
tignar. Fyrir milligöngu Banks voru
öll kaupskipin látin laus sumarið
1808. Var það Banks að þakka að
ísland fór ekki verr út úr Napó-
leonsstyijöldinni en raun bar vitni.
Var hann óþreytandi að aðstoða
íslendinga og lánaði þeim jafnvel
peninga úr eigin vasa. Má eiginlega
segja að hann hafi gerst sjálfskipað-
ur verndari íslands.
Banks mælti, eins og áður, með
því að ísland yrði innlimað. Sagðist
hann ekki aðeins bera hag breska
heimsveldisins fyrir bijósti, heldur
lægju mannúðarástæður að baki.
Danir færu illa með íslendinga. Það
merkti hann af því hve lítið íslend-
ingar brostu. Þeir sem hefðu áður
fyrr verið svo miklir garpar, fundið
Ámeríku á undan Kristófer Kólum-
busi, væru nú orðnir undirokaðir
og vesælir.“
Ekki hliðhollur valdaráni
Nafn Banks hefur verið tengt
valdaráni breska sápukaupmanns-
ins Samuel Phelps og túlks hans
hans, Jörundar hundadagakonungs
árið 1809. Anna telur hins vegar
fullsannað að Banks hafi alls ekki
tengst uppreisninni neitt, þótt því
sé ekki að neita að hann hafi vissu-
lega rætt um innlimun íslands við
Jörund og Phelps áður en þeir lögðu
upp í Íslandsför sína. „Eg tel að
byltingin hafi verið óundirbúin,
neyðarúrræði Phelps þar sem Bret-
ar fengu ekki leyfi danska stiftamt-
mannsins til að versla hér. Phelps
og Jörundur töldu að Bretar myndu
fagna tiltækinu en það var öðru
nær, ekki síst vegna þess að þeir
félagar lýstu yfir fullu sjálfstæði
íslands. Þegar Banks frétti af bylt-
ingunni varð hann æfur.“
Anna segir ástæðu þess að ekki
var orðið við tilmælum Banks, vera
þá að þess þurfti ekki. „Bretar gátu
gert hér það sem þeir vildu og inn-
limun Islands i Bretaveldi einungis
haft aukinn kostnað í för með sér.
Ég held að við megum þakka fyrir
að svo fór. Hefði verið farið eftir
óskum Banks væri margt líklega
öðruvísi en raunin varð á, samanber
þróunina á Orkneyjum og Hjalt-
landi, sem urðu hluti af skoska
konungsríkinu á 15. öld og síðar
því breska. Þar er nú eingöngu töluð
enska þó að norræn mállýska hafi
varðveist fram eftir öldum á Hjalt-
landi. Ekki er víst að breska heims-
veldið hefði sleppt eins fljótt af
okkur hendinni og Danir gerðu. Og
þorskastríðin hefðu þá ekki átt sér
sta-
ð, held-
ur mokuðu
Bretar enn
upp fiski á ís-
landsmiðum."
3.000 pennavinir
Banks kom hingað ungur
maður. Islandsferðin var hins vegar
ein af síðustu ferðum hans, því
hann veiktist' snemma af gigt.
„Vera má að veikindin hafi orðið
til þess að Banks hafi horft með
söknuði til þess tíma er hann var
ungur og hraustur náttúruvísinda-
maður í hijóstrugu og lítt könnuðu
landi og þannig ýtt undir hrifningu
hans á íslandi,“ segir Anna. „Ekki
áttu Islendingar
þó hug Banks allan, því hann stóð
í bréfasambandi við um 3.000
manns um allan heim og var mikill
áhrifamaður í heimalandi sínu. Eru
skrif Banks og þeirra, sem hann
átti í bréfaskriftum við, merkilegar
heimildir um menningu, stjórnmál
og efnahagsmál, að ógleymdum vís-
indum þessa tíma.“
Vid breytum peningunum þínum

' wmm
' t:rí, ú-'*-. f
UÉ ;?•« Ér
Hilnti ^
a8S|ájjðg£.-. ■-

j-. ítt íf :
í peningana þeirra
Þú færd ferdagjaldeyrinn hjá
Sparisjódi vélstjóra.
Gjaldeyrisþjónusta Sparisjóðs vélstjóra: ferða-
gjaldeyrir (reiðufé, ferðatékkar), gjaldeyrisreikn-
ingar, greiðslumiðlun, innheimta, ábyrgðir og
greiðslutryggingar vegna inn- og útflutnings o.fl.
Ht
SPARJSJÓÐUR VÉLSTJÓRA
-ávöxtun • rádgjöf • þjónusta
Itó