Morgunblaðið - 22.10.1998, Qupperneq 44

' 44 FIMMTUDAGUR 22. OKTÓBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
NÝLEGA heyrði ég
í fréttum að umboðs-
maður barna á Alþingi
hefði kallað íslensk
ungmenni til fundar
um einelti. Með frétt-
inni fylgdi að einelti í
t skólum ykist og kenn-
arar horfðu oft hjálpar-
lausir upp á eða tækju
jafnvel þátt í aðförun-
um sjálfir. Þetta
hryggir mig; upplýst
nútímaþjóðfélag ætti
ekki að þurfa að þola
slíkt.
Sjálf þurfti ég að
þola einelti í Austur-
bæjarskóla, frá árun-
um 1981-1989. Ég þorði ekki í
skólann á morgnana, ég þorði ekki
út á leikvöllinn í frímínútunum, ég
þorði ekki einu sinni að fara ein-
sömul heim til mín því að alls stað-
ar beið óvætturin: hópur stráka
•' sem fannst það vera svalt að níðast
á vamarlausum. I þessari frétt var
einelti kynskipt á þann hátt að
stelpur yrðu fyrir stríðni og strák-
ar væru frekar barðir. Það er ekki
mín reynsla. Ég var svo óheppin að
verða snemma kynþroska og þurfti
því að þola kynferðislega áreitni og
niðurlægingu af hendi skólasystk-
ina minna, jafnvel ókynþroska kyn-
systra minna. Uti á leikvelli var ég
barin og húfum, vettlingum og
treflum stolið af mér. Arásirnar
voru ekki eingöngu bundnar við
skólalóðina því að ég var ekki óhult
á leiðinni heim úr skólanum; ég gat
hvenær sem er átt von á fyrirsát á
ólíklegustu stöðum. Hvað gerði
fullorðna fólkið? Það hef ég enn
ekki fengið að fullu útskýrt en ég
fékk snemma að heyra að strák-
arnir væru bara skotnir í mér og
þetta myndi líða hjá. Einnig fékk
ég að heyra að ég yrði að vera dá-
lítið ákveðin við krakkana en það
er ekki auðvelt þegar heilir hópar
ráðast á mann með barsmíðum og
hrópum. Aðeins einu sinni fékk ég
liðsinni kennara gegn barsmíðun-
um. Ég kom grátandi
heim úr skólanum
annan hvern dag. For-
eldrar mínir og kenn-
arar vissu um þetta
vandamál en engu er
líkara en að ekkert
hafi verið aðhafst því
að eineltið hætti ekki
fyrr en ég byrjaði í
menntaskóla.
Einelti líður ekki
hjá. Þegar einn er
byrjaður fylgja fleiri
fordæmi hans, það
myndast ákveðin hefð
fyrir að níðast á til-
teknum einstakling-
um sem skera sig^ á
einhvern hátt úr hópnum. Ég
hafna því alfarið að strákar berji
stelpur af því að þeir séu skotnir í
Enfflnn ætti að horfa
framhjá þeim sálrænu
afleiðingum, segir
Kristín Vilhjálmsdótt-
ir, sem einelti hefur á
þolendur.
þeim - í mínum huga jafngildir það
því að segja að menn hafi sjálf-
sagðan rétt til að berja eiginkonur
sínar. Þeim kennuram sem taka
þátt í einelti eða horfa aðgerða-
lausir upp á það skyldi umsvifa-
laust vikið frá: þeir eru augljóslega
ekki starfi sínu vaxnir og þurfa
sjálfir á hjálp að halda. Gerendur
sem slíkir eiga við sín vandamál að
stríða og taka reiði sína og mátt-
leysi út á þeim sem minnst mega
sín meðal jafningja sinna: skólafé-
laganna. Þegar ráðist er beint að
viðkvæmustu líkamshlutum ómót-
aðs einstaklings og miskunnar-
laust klipið, káfað, barið og upp-
nefnt er hæpið að hann komi
óskaddaður úr slíkri eldraun. Fái
maður að heyi’a að maður sé ljót-
ur, feitur, leiðinlegur og heimskur
fer maður smátt og smátt að trúa
því sjálfur og dregur sig inn í skel
sem erfitt getur verið að komast út
úr aftur. Efasemdir um eigið gildi,
þunglyndi og sjálfsvígshugleiðing-
ar fylgja ósjálfrátt í kjölfarið.
Þessu mynstri er ekki auðvelt að
komast út úr. Reyndar leyfi ég
mér að efast að nokkur þolandi
eineltis bíði þess bætur - hversu
„saklaust“ sem það er eða hversu
lengi það stendur yfir.
Mér kom nokkuð á óvart að ekki
skyldi vera til einn einasti sjálfs-
hjálparhópur fyi-h- þolendur einelt-
is hér á landi. Nú eru slíkir hópar
til fyrir þolendur kynferðislegs of-
beldis og uppkomin börn
alkókólista, svo dæmi séu tekin. Ég
neita að skammast mín lengur fyr-
ir þessa sára reynslu, ég neita að
vera feimin, þögul mús sem læðist
meðfram veggjum í þeirri von að
enginn sjái mig. Ég veit fyrir víst
að til era margir einstaklingar sem
orðið hafa fyrir svipaðri eða sömu
reynslu og mér finnst full þörf á
sjálfshjálparhópi fyrir okkur sem
eigum um sárt að binda vegna ein-
eltis. Slíkir hópar hafa gefið góða
raun og óska ég eftir að heyi-a í
fleiram um þetta málefni.
Það er fjarri mér að ætla að
koma með lausn á þessu félagslega
vandamáli - til þess hef ég ekki
bolmagn. Hins vegar er ljóst að
aðgerða er þörf fyrr en seinna.
Það líður vart sá dagur að ég þurfi
ekki að horfast í augu við afleið-
ingarnar. Mér finnst ég endalaust
þurfa að réttlæta sjálfa mig fyrir
öðrum, mér er ákaflega mikið í
mun að koma vel fyrir og útlitið
skiptir mig öllu máli. Mér finnst ég
ekki geta hitt og þetta - finnst ég
ekki vera nógu gáfuð eða nógu
mikils virði. Mér líður illa í fjöl-
menni. Skelin góða er aldrei langt
undan. Ég hef engu gleymt og
fæstum fyrirgefið enda hefur eng-
inn beðið mig afsökunar á nokkr-
um hlut - og þykir sjálfsagt engin
ástæða til, við vorum jú „bara
krakkar og krakkar geta verið svo
grimmir". Ég óska ekki nokkurri
manneskju að þurfa að ganga í
gegnum sama helvíti og ég hef
gert, því ákalla ég þjóðina alla að
taka á þessu vandamáli nú þegar.
Okkur ber skylda til þess, þetta
eru okkar börn.
Höfundur er enskuncmi við HÍ.
Nokkur orð
um einelti
Kristín
Vilhjálmsddttir
Tvöfaldan asna
með lambinu
MIG langar að
stinga mér aðeins til
sunds í hið straum-
þunga fljót sem skilur
á milli þeirra sem
smjatta áfergjulega á
góðu borðvíni og dá-
sama vínmenninguna
og hinna sem básúna
bindindi og segja menn
feiga ef þeir taka fyrsta
sopann. Tilefnið má
rekja til játningar gam-
als vinar og bekkjar-
bróður, Skapta Hall-
grímssonar, hér í blað-
inu nýverið (Mbl. 3.
okt. 1998) og skoðana-
skipta hans og bindind-
ismanna síðsumars og á haustdög-
um. Að vísu hafa þeir síðarnefndu
Þótt fráleitt kunni að
virðast þá er til líf án
áfengis, segir Stefán
Þór Sæmundsson, og
það líf er ekki litað af
eymd og volæði, eftir-
sjá eða öfund.
verið heldur rislitlir en félagi Skapti
á hinn bóginn flogið hátt og fimlega
yfir lendur víns og rósa.
Mikið vín hefur runnið um kverk-
ar síðan við Skapti vorum í æði fjör-
ugum bekk í Menntaskólanum á
Akureyri. Ekki þykir mér hyggilegt
að rifja þá tíð upp hér en við félag-
arnir getum þó ábyggilega verið
sammála um það að slíkur lifnaður
er ekki til fyrirmyndar. Síst af öllu
ef menn halda þessu rugli áfram
eftir að þeir verða ráðsettir fjöl-
skyldumenn. Þá er eins gott að
drífa sig í því að þroskast og axla
ábyrgð. Sumum tekst þetta, öðrum
ekki. Eflaust koma virðing, skyn-
semi og sjálfsagi þar nokkuð við
sögu (sbr. grein Skapta) en einnig
sú staðreynd að sumir þróa með sér
sjúklega fíkn. En er nokkuð nauð-
synlegt að taka áhætt-
una? Þurfa allir að
drekka áfengi?
Ég er Skapta hjart-
anlega sammála um
það að þær predikanir
eru úreltar sem segja
einstaklinginn kalla
sjálfkrafa yfir sig eld
og brennistein ef hann
tekur fyrsta sopann;
hann geti ekki hætt og
fljóti sofandi að
feigðarósi. Við lifum í
þróuðu upplýsingasam-
félagi og vel menntuð
æskan veit að hinn al-
ræmdi fyrsti sopi mun
ekki steypa þeim í
glötun þótt reyndar geti hann
kveikt neistann í þeim sem hafa erft
sjúkdóminn alkóhólisma eða eru
sérlega veikir fyrir, svo ég slái
varnagla. En alkóhólistar þurfa yf-
irleitt að drekka nokkuð stíft og
lengi til að þróa sjúkdóminn og
missa stjórn á drykkjunni og lífi
sínu. Því fyrr sem maður byijar að
drekka þeim mun meiri hætta er á
alkóhólisma. Ef við kjósum að nota
áfengi margborgar sig að draga það
sem lengst, byrja ekki fyrr en 18-20
ára og fara varlega í saldmar.
Viðhorfsgreinar Skapta í Morg-
unblaðinu draga upp heilbrigða og
menningarlega mynd af áfengi. Þar
er talað um að dreypa á víni, sötra
eitt rauðvínsglas, fá sér léttvínstár
o.s.frv. Vínandi suðrænna menning-
arþjóða svífur yfir vötnum, þjóða
sem í aldir hafa alist upp við fram-
leiðslu léttvíns og neyslu þess með
mat. Já, þessi menning á sér langa
þróunarsögu og mér finnst fráleitt
að heimfæra hana upp á íslendinga,
þessa óhefluðu landabruggara og
berserki sem eru nýlega skriðnir út
úr moldarkofunum. Það mun taka
aldir frekar en áratugi að gera ís-
lendinga álíka siðmenntaða í um-
gengni við áfengi og þær þjóðir sem
margir víndýrkendur horfa til með
glýju í augum.
Mér er t.a.m. minnisstætt þegai’
ég fór með hópi ágætra manna á
veitingastað þar sem við fengum
okkur Ijúffenga lambasteik. All-
Stefán Þór
Sæmundsson.
Efnahagslegur aðbún-
aður hefur ekki batnað
í HÓPRANNSÓKN
Hjartaverndar á áran-
um 1967-1990 hafa
verið gerðar félags-
læknisfræðilegar
kannanir. Þátttaka var
75-80% af þeim er boð-
aðir voru til rannsókn-
*ar. Jafnframt kannað-
ur hagur þeirra er
höfðu verið fjarver-
andi frá starfi 29 daga
eða lengur á ári vegna
veikinda og saman-
burður gerður á hög-
um og aðbúnaði þeirra
og annarra þjóðfélags-
hópa. Um 80% karla
og kvenna er féllu í sjúklingahóp-
inn höfðu átt við vanheilsu að
stríða 7-10 ár að meðaltali og telj-
ast því öryrkjar. Örfáir hafa unnið
; 1-9 klukkustundir á viku. Aður
hafa verið birtar niðurstöður er
náðu frá áranum 1967-1987, sjá
tölfú I.
Nú hefur verið unnið úr gögn-
um er ná fram til ársins 1991 og
nær könnunin til 2.214 kvenna á
aldrinum 52-69 ára. Á höfuðborg-
arsvæðinu var þátttaka 75%.
~ Gerður var samanburður á félags-
legum aðbúnaði
þeirra er flokkast
undir sjúklinga með
langvinna sjúkdóma,
alls 39 kvenna, og
annarra hópa sem
ekki flokkast í þann
hóp, alls 2.175. Um
80% þeirra er flokk-
ast í sjúklingahópinn
höfðu þjáðst af veik-
indum að meðaltali í
10 ár.
Niðurstöður:
I tölfu II sjást nið-
urstöður úr þremur
könnunum, þ.e. 1968-
69,1981-84 og 1988-91.
I þessari töflu sést að eignarað-
ild sjúklinga á húsnæði hefur
versnað á tímabilinu, þ.e. mun
fleiri era leigjendur en áður. Þær
búa því við ótryggari húsnæðis-
kost en áður meðan aðrir þjóðfé-
lagshópar hafa mjög bætt sína að-
stöðu. Að vísu era konur annarra
þjóðfélagshópa eldri en sjúklinga-
hópurinn. Hlutfall þeiraa er búa í
einbýlis-/rað-/fjölbýlishúsi er
næsta óbreytt í báðum hópum.
Þeim sem búa í minnsta húsnæð-
Örorkugreiðslur eru of
rýrar, segir Ólafur
Olafsson, og rýr efna-
hagur aldraðs fólks og
öryrkja flýtir fyrir vist-
un á stofnunum - sem
er afar dýr kostur.
inu, 20 fm íbúð, hefur snarfækkað
meðal annarra þjóðfélagshópa en
er næsta óbreytt hlutfall meðal
sjúklinga. Aðgangur að bifreið er
næsta óbreyttur meðal sjúklinga
en hefur stóraukist meðal annarra
þjóðfélagshópa.
Nú skal engan undra að á mestu
velferðartímum sem gengið hafa
yfir Island þá hefur hagur flestra
batnað veralega og er betri en
fólks með langvinna sjúkdóma. En
að hagur fólks með langvinna sjúk-
dóma í húsnæðismálum hafi ekki
batnað eða jafnvel versnað er vart
vansalaust.
Forsenda góðs aðbúnaðar er
oftast mikil vinna og langur vinnu-
tími. Öryi'kjar geta ekki unnið
Ólafur
Ólafsson
Tafla 1: Samanburc langvinna sjúkdóma c 3ur á félagslegum aðbúnaði fólks með >g annarra hópa í þjóðfélaginu 1967-1987 Sjúklingar með Aðrir langvinna sjúkdóma þjóðféiagshópar 34-68 ára 34-68 ára
1967-76 (112) 1979-'87 (150) 1967-76 (10.011) 1979-’87 (8.775)
Eigendur húsnæðis 59,0% 58,6% 82,9% 90,9% p«0,001
Leigjendur 29,0%* 41,4% 16,7% 7,6% p<0,001
Stærð íbúðar <20m2/íb. 29,5% 18,7% 23,4% 4,8% p<0,001
Einbýlishús/raðhús 32,0% 28,0% 50,3% 52,6% N.S.
Bifreiðaeign 42,6% 36,7% 68,7% 77,6% p<0,001
* Nokkrir búa hjá aðstandendum
Tafla 2: Sama langvinna sjúkd 1968-’69,1981- og 1988-’91 riburður á félagslegum aðbúnaði fólks með óma og annarra hópa í þjóðfélaginu 84 Sjúklingar með Aðrir langvinna sjúkdóma þjóðfélagshópar 34-68 ára 52-69 ára
1968-’69 (8) 1981-'84 (38) 1988-’94 (39) 1968-'69 (2.372) 1981-’84 (3.587) 1988-91 (2.175)
Eigendur húsnæðis 88% 83% 64% 82% 91% 94%
Leigjendur 13% 48% 36% 17% 8% 5%
Einbýlishús/raðhús 13% 16% 18% 49% 46% 48%
Fjölbýli 88% 82% 80% 47% 53% 51%
Stærð íbúðar <20m2/íb. 25% 21% 18% 37% 6% 3%
Bifreið 38% 11% 31% 55% 64% 75%
* Nokkrir búa hjá aðstandendum
langan vinnutíma og þaðan af síð-
ur yfírvinnu.
Áugljóslega hafa sjúklingar
ekki fengið þá hlutdeild í bættum
hag þjóðarinnar sem mörgum
finnst réttmætt. Alþekkt er að
rýr efnahagur eldra fólks hefur í
för með sér að fleiri óska eftir
vistun á stofnun. Þetta er því dýr
kostur.
Höfundur er landiæknir.