Morgunblaðið - 15.11.1998, Blaðsíða 34

34 SUNNUDAGUR 15. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
MICHAEL Meyer býr í
rúmgóðri íbúð í Hig-
hbury Place í London,
skammt frá þar sem
þeir Graham Greene deildu íbúð.
„A húsinu er platti þar sem á
* stendur hér bjó Graham Greene,
en mitt nafn er þar ekki,“ segir
hann og brosir.
„Sestu í þennan stól, hann er um
200 ára gamall,“ segir hann.
„Tilheyrði hann fjölskyldunni?"
„Já, pabbi átti hann.“
„Smíðaði hann kannski hús-
gögn?“
„Nei. Hann smíðaði ekki, en
flutti inn timbur.“
„Hvaðan?"
„Skandinavíu meðal annars.“
„Var það þá sem þú heyrðir
fyrst talað um Norðurlönd?"
„Ó nei, reyndar ekki, það var
seinna. Eg man ekki hvenær það
var nákvæmlega. Ég fór í skíða-
ferðalag til Geilo í Noregi 18 ára
gamall og hitti þar unga stúlku -
ég þorði ekki að kyssa hana. En ég
varð strax hrifínn af Skandinavíu
og átti eftir að eignast góða vini og
góðar minningar þaðan. Það var
hálfgerð tilviljun að ég leiddist
inná þessa braut.“
Michael skrifaði ævisögur Ib-
sens og Strindbergs sem kallaðar
hafa verið „meiriháttar afrek“ af
gagnrýnendum, og þýðingar hans
á verkum þeirra eru settar upp á
hverjum fjórða til fímmta degi ein-
hversstaðar í heiminum. Hann gaf
út skáldsgöguna „The End of the
Corridor", skrifaði tvö leikrit,
„The Ortolan" og „Lunatic and
Lovers", „Not Prince Hamlet“,
endurminningar af leikhús- og
bókmenntalífi í London, og „Meet-
ing in Rome“, verk um ímyndaðan
fund Ibsens og Strindberg.
Sænska akademían veiti honum
orðu fyrir þýðingar hans á verkum
Strindbergs 1964. Hann var einn
nánasti vinur Grahams Greene til
40 ára, sá eini eftirlifandi í dag, og
fór stundum í heimsreisur með
honum þegar Graham varð leiður
á bæjarslúðrinu í London. Hann
kynnti Graham einnig fyrir Geor-
ge Orwell.
„Eitt sinn þegar ég heimsótti
George (Orwell) veturinn 1943-4
þá útskýrði hann fyrir mér plottið í
nýrri en stuttri bók,“ segir Mich-
ael. „Einsog margir rithöfundar þá
var hann vonlaus í að segja sögu
úr einhverri bóka sinna. Saman-
tekt hans var einhvem veginn
svona; það er þessi bær, og dýrin
fá nóg af þvi hvemig maðurinn
rekur bæinn og þau gera uppreisn
og reyna að reka þetta sjálf. En
þau reka bæinn eins illa og maður-
inn og verða eins miklir harðstjór-
ar, þannig að þau fá manninn í lið
með sér til að pína hin dýrin.“
„Já,“ sagði ég hvetjandi, en þetta
hljómaði hræðilega óefnilegt.
„Þetta er einhverskonar háð,“
sagði George þá. í hvert sinn sem
ég heimsótti hann heyrði ég að
einhver útgefandi hafði hafnað
sögunni. í bréfi frá Faber & Faber
sagði t.d. „við erum ekki sann-
færðir um að þetta sé rétta sjónar-
homið til að gagnrýna hið pólitíska
ástand á okkar tímum“. Og það
var þrautaganga að fá bókina
gefna út. Það var hinsvegar gaman
að vita að Bill Collins, sem hafnaði
bókinni og var alls ekki höfðing-
legur nema gagnvart metsölubók-
um, skuli hafa séð Animal Farm
koma út hjá öðru litlu forlagi og
slá í gegn.“
„Graham skrifaði einnig kvik-
myndahandrit að „The Third
Man“ á svipuðum tíma, og þú
sagðir einhvem tíman að það hafí
verið slök framsetning á því.“
„Graham gekk vel að koma
handritinu frá sér, en hann sjálfur
. lét hugmyndina hljóma leiðinlega."
„En hefur þetta breyst mikið í
London í dag, að fá gefna út bók
eða koma leikriti eða kvikmynda-
handriti á framfæri miðað við
fjórða og fimmta áratuginn, á tím-
um ykkar Orwells og Greene?“
„Á þessum árum voru engin
^ „fringe" eða jaðarleikhús, aðeins
Við
fótskör
skáldsnillinga
„En hvernig var það fyrir þig
sem ungan mann að umgangast
þessi stóru nöfn svo náið, það
hlýtur að hafa verið sérstakt fyrir
þig á þessum tíma og kannski
haft einhver áhrif á þig og þinn
feril?“
„Mér fannst ég vera minni mað-
ur.“ Michael réttir nú hendina upp
og heldur henni yfir höfðinu bros-
andi, „þeir voru hæm en ég og
báðir vel yfir sex fet.“
Á ferð og flugi
Michael segir að vinskapur
hans við þá Orwell og sérstaklega
Graham Greene hafi dregð úr
metnaði hans til að gerast skáld-
sagnahöfundur, og hefði hann
verið raunverulegt skáld eða ljóð-
skáld hefði hann líklega haldið
áfram á þeirri braut. En hann
hefur frá miklu að segja. Hann
kynntist Graham Greene fyrst í
London 1944, en samband þeirra
varð ekki náið fyrr en 1955 þegar
Michael dvaldi í Svíþjóð. Graham
heimsótti hann þangað og hitti
hina þekktu leikkonu Anitu
Björk, sem varð að ástarsam-
bandi og Graham mikið öfundaður
af því, en varð þó til þess að Gra-
ham kom oftar til Svíþjóðar.
Hann dvaldist mikið hjá Michael
því Anita var oft að leika á kvöldin
og stundum á daginn í sjónvarpi.
Nokkru síðar fór Michael í sjö og
hálfs mánaðar ferð um Austur-
lönd nær og Kína. Hann segir það
Ibsens sjálfs, fyrir tíu ái-um á ald-
arafmæli Ibsens.
Gömlu brýnin
„Hvernig tóku Norðmenn er-
lendum íyrirlesara um eigið
skáld?“
„Vel. En ungur Norðmaður
spurði mig, hvers vegna ertu ekki
akademískur fyrirlesari (scholar).
Ég hélt að ég væri „scholar", sagði
ég. Þá spurði hann, en þú hefúr
ekki neina háskólanafnbót? Við í
Englandi teljum það ekki nauð-
synlegt til að halda fyrirlestra, ég
kenndi á árum áður en hafði aldrei
hugsað mér að gera það að lífs-
starfi. Sjáðu tíl, á Norðurlöndum
virðist það vera nauðsynlegt að
vera með háskólanafnbót til að
halda iyrirlestra.“
„Eru viðbrögð Norðmanna og
Norðurlandabúa við verkum þess-
ara höfunda öðruvísi en hér í
Englandi og kannski uppsetningar
líka?“
„Oft furða Norðmenn sig á því
hve mikið við setjum upp af verk-
um Ibsens hér í Énglandi en næst
á eftir Shakespeare er Ibsen vin-
sælastur af þeim klassísku, mikið
meh-a en nokkur af erlendum leik-
skáldum, t.d. Chekhov, hann skildi
eftir sig aðeins 4 eða 5 leikrit en
Ibsen 16 mjög góð verk. Og ég
spyr þá Norðmenn, hvers vegna
eruð þið hissa á þvi? Jú, hann
skrifar um Norðmenn fyrir meii'a
en 100 árum og ég svara því til,
Michael Meyer hefur lifað og hrærst í bók-
menntum. Hann var vinur Grahams Green
og kynnti hann fyrir George Orwell. Þýð-
ingar hans á verkum Ibsens og Strind-
bergs eru taldar grundvallarverk. Meyer
er væntanlegur til Islands í næstu viku í
boði Endurmenntunarstofnunar Háskóla
r ... ■ - . ■ ■ -------
Islands og heldur m.a. fyrirlestra um verk
Ibsens og stöðu hans í leikhúsum dagsins í
dag. Einar Þór Gunnlaugsson hitti Mich-
ael Meyer að máli í London nýverið.
MEÐ Graham Green á Fyi-eyjum árið 1960.
West End leikhúsin svo það ætti
að vera mun auðveldara að koma
leikriti á framfæri, og auk þess las
fólk þá meira af bókum held ég, þá
var sjónvarp sjaldgæf eign en nú
er samkeppni öll öðruvísi. Það er
erfitt að segja, það er alltaf erfitt
að koma verki að.“
„Á íslandi telst ágætt að selja
yfir þúsund eintök af bók eftir
byrjanda."
„Ég fékk gefna út „The End of
the Corridor“ 1951, mína fyrstu og
einu skáldsögu og seldist hún í
4.500 eintökum, sem þótti ágætt. í
dag teldist það mjög gott, nú eru
sumar bækur oft ekki að seljast
meira en í um 600 eintökum.“
hafa verið að undirlagi Grahams
og hann hafi bent honum á „réttu’
staðina til að heimsækja, því
Miehael kvartaði undan því að rit-
höfundastarfið gengi ekki nógu
vel og hann þyrfti tilbreytingu.
Á næstu árum áttu þeir félagar
hinsvegar eftir að ferðast saman
um heim allan, fyrst til Havana
þegar Graham undirbjó „Okkar
maður í Havana“ 1958, og síðar til
Fiji, Tahiti, Sydney, Bandaríkj-
anna, Kanada og víðar. Michael
segir einnig frá því í bók sinni
„Not Prince Hamlet", að sumarið
1960 hafi blossað upp deilur í Sví-
þjóð vegna leikritsins „The
Complaisant Lover“ (Viðurkennd-
ur elskuhugi), eftir Graham. í síð-
asta þætti fremur eiginmaðurinn
sjálfsmorð úti í bílskúr. Gamlir
vinir fyrrum eiginmanns Anitu
Björk, en hann framdi sjálfsvíg,
töldu vera samband þar á milli og
andúðin á Graham jókst. Graham
reyndi að leiðrétta misskilninginn
með hjálp Michaels, en án árang-
urs. Sá orðrómur gekk þá í Stokk-
hólmi í afbrýðisklíkunni að þar hafi
Graham misst öll prik hjá sænsku
akademíunni og hafi loks endað á
listanum yfir þá sem hlutu ekki
náð fyrir augum hennar, ásamt Ib-
sen, Tolstoy, Zola, Chekhov,
Strindberg, Conrad, Gorki og
Virginiu Woolf.
En Michael Meyer varð ekki
þekktur og viðurkenndur vegna
vinskapar hans og Grahams
Greene. Þýðingar urðu að ævi-
starfi. Þýðingar hans á Ibsen og
Strindberg eru víða settar upp í
bandarískum háskólum sem skýrir
hve oft er notast við þýðingar
hans, en í enskumælandi leikhús-
heim er Meyer-þýðing merki um
gæði. Michael hefur fylgst með
uppsetningum á þýðingum sínum í
London í áratugi og séð leikara
sem seinna áttu eftir að ná langt
taka sín fyrstu skref á sviði, s.s.
Ralf Richardsson, Helen MiiTen,
Sir Laurence Oliver, Michael
Gambon og Glendu Jackson. Hann
hefur einnig haldið fjölda fyrir-
lestra um Ibsen, m.a. í heimalandi
það skiptir ekki máli. Á sínum
tíma var Ibsen talinn vera samfé-
lagslegur umbótasinni, með
Brúðuheimilinu t.d. sem fjallar um
rétt kvenna til að yfirgefa eigin-
menn sína, en Ibsen mótmælti því
stöðugt að þetta snerist um samfé-
lagið, heldur var hann aðeins að
skrifa um ástríðufullar konur og
karla. Ástríður breytast ekki og
hafa ekki breyst í þúsundir ára,
samfélagið breytist. Norðmenn
hafa líka átt við nokkur vandamál
að stríða við uppsetningu á verk-
um hans, t.d. það að norskan hefur
breyst töluvert og leikurum finnst
þeir vera að tala gamaldags mál.
Enskan aftur á móti hefur ekki
breyst nærri eins mikið. Leikstjór-
ar í Noregi vita líka að allir vita
hvernig Ibsen leikrit enda. Svo
þeir hugsa, hvemig get ég gert
mína uppsetningu öðruvísi? Þetta
er nákvæmlega sama spurning og
enskir leikstjórar spyrja sjálfan
sig þegar þeir leikstýra Shakespe-
are.“
„Ef leikrit eru um ástríður og
ástríður breytast ekki, heldur
samfélagið, hversu mikið þarf þýð-
andi þá að skilja samfélag heima-
lands höfundarins sem hann er að
þýða, og menninguna sem hann
sprettur úr. Þarf þýðandi að vita
eitthvað um það?“
„Ó, já, já, það held ég. Ibsen
sagði eitt sinn, að enginn gæti skil-
ið sig til fullnustu ef hann þekkti
ekki Noreg. Og það er rétt, sama
má segja um Strindberg. Ef ég
hefði ekki búið í Svíþjóð, í næstum
20 ár, þá hefði ég ekki getað þýtt
hann almennilega. Ég kynntist
stórkostlegum leikhúsum og leik-
urum í Svíþjóð en fram að því átti
ég erfitt með að skilja um hvað
verk Strindbergs snerust.“
„Og húmor Ibsens átti lengi vel
erfitt með að komast til skila. Er
það hugsanlega vegna lítillar
þekkingar á heimahögum hans?“
„Já, í gömlum þýðingum vill
húmor hans detta út, hann hafði
ágætt skopskyn og það er mis-
skilningur að hann hafi haft lítinn
húmor og verk hans og persónur