Dagblaðið Vísir - DV - 04.01.1983, Blaðsíða 14

DV. ÞRIÐJUDAGUR 4. JANUAR1983.
14
Menning Menning Menning Menning Mem
Vituð ér enn
— eða hvað?
Haratdur Matthíasson:
Landið og Landnáma.
örn og örlygur 1982, 581 bls. auk korta og
uppdrátta.
Engin þjóð í veröld allri á þvílíkt
rit um uppruna sinn sem Islend-
ingar. Því skyldi engan undra þó að
Landnáma hafi oröið mörgum hug-
leikið rannsóknar- og íhugunarefni,
jafn fasttengd og hún hefir orðið
vitundinni um uppruna okkar og
upphaf bókmenningar þjóðarinnar
sem hefir verið okkar þjóöarstolt til
þessa dags og skapað okkur
virðingarsess í augum umheimsins,
enda hafa bæði lærðir og leikir glímt
við þær gátur sem ætla að reynast
torráðnar um fyrstu gerð þessa
verks, markmiöiö með ritun hennar,
áreiðanleik Landnámu og skyldleika
varðveittra gerða hennar við eldri
glataðar geröir. Hér er því fyrir
hendi hinn æskilegasti vettvangur
fyrir lærdóm og skarpskyggni, get-
speki og hugarflug svo aö eitthvað af
því sé nefnt sem einkennir homo
sapiens og mun svo lengi veröa, enda
hefir löngum þótt bágt að standa í
stað.
Einn er sá maður sem hefir dregið
sig út úr þeim hópi sem glímt hefir
við hin fornu fræði sem tengjast
landnáminu og Landnámu, tekið staf
sinn og mal, haldið á vit landsins
undir leiðsögn Landnámu. Þessi
maöur er dr. Haraldur Matthíasson,
fyrrum menntaskólakennari á
Laugarvatni. Frá unga aldri hefir
Landnáma verið honum hugleikin og
þar sem hann er mikill ferðagarpur
hefir hann átt þess kost að sjá meö
eigin augum þaö sem Landnáma
greinir frá og eftir því sem á ævina
leið varð sú hugsun áleitnari að
skýra frá því á prenti hvað fyrir
augun hefir boriö í þessari sporaslóð
heimildarmanna Landnámuritara
sem hann hefir þrætt á undanfömum
árum og raunar áratugum.
Afraksturinn af þessum rannsóknum
Bókmenntir
Aðalgeir Kristjánsson
er tveggja binda verk: Landið og
Landnáma, sem kom út á því
herrans ári 1982. I innganginum
segir höfundur að ætlunin hafi veriö
aö kanna staðþekkingu Landnámu-
höfunda meö samanburði bókar-
innar við þá staðháttu sem hún
fjallar um. Hér er því ekki um texta-
rannsókn að ræða, heldur hversu rétt
er skýrt frá staðháttum, eða með
öðrum orðum að kanna sannfræði
Landnámu með samanburði við
landiö sjálft eins og þaö er í dag. Og
hver er niðurstaöa þessarar rann-
sóknar? Svarið um staðþekkinguna
er stutt og laggott: ..... hún er
furðulega góð. Má segja aö á sama
standi, hvar niður er boriö, alls
staöar kemur glögg staöþekking
fram”. Hér er það meö öörum oröum
staðfest að landið sjálft ber riturum
Landnámu það vitni að vel hafi verið
unnið og samviskusamlega hvað
þennan þátt verksins varðar, og þá
liggur beint við aö álykta að sama
sjónarmið hafi ríkt um aðra efnis-
þætti verksins, að þar hafi verið reynt
að hafa það sem sannara reyndist.
Þessi rannsókn styrkir því trúna á
sannfræöi Landnámu, því að ólíklegt.
veröur að telja að höfundum hafi þótt
meiru skipta að greina rétt frá stað-
háttum en frá landnámsmönnum
sjálfum og því sem þeim tengdist.
Frumlandnáma má telja víst að sé
verk hinna fróðu og vitru manna sem
voru uppi á 11. og 12. öldinni. Nafn-
giftir þeirra tengjast ekki eingöngu
víðtækri þekkingu heldur og ekki
síður skynsamlegu viti. Einn af þeim
síðustu sem bar þetta viðurnefni var
Styrmir fróði Kárason, höfundur
glataði ar Landnámugerðar.
Haraldur Matthíasson tekur til
meöferðar helstu kenningar um til-
ganginn með ritun Landnámu.
Hann hafnar þeirri hugmynd að hún
hafi verið skrifuð til að renna
styrkari stoðum undir eignarrétt
manna á tilteknum jarðeignum
vegna þess hve lengi jarðeignin hafi
veriö í sömu ættinni og lokaniður-
staðan hjá Haraldi veröur sú að
fræðimennskubragurinn sé alls
ráöandi og frásagan um landnámiö
sé aðeins í fróöleiksskyni til aö skrá
Haraldur Matthiasson: svipar tilpostulans Tómasar að þvileyti að hann
trúir ekki fyrr en hann sér.
frásögn af fyrsta landnámi. Þannig
má segja að niöurstaðan hjá Haraldi
komi heim viö 3. atriðið þar sem
Mela bók greinir frá hvaö veriö hafi
tilefni ritunar um landnámið, en þau
eru:
1) Landnámabók á aö vera varnar-
rit gegn álösun útlendinga.
2) Hún á að vera fræðirit um ætt-
vísi.
3) og hún á að greina frá upphafi
byggðar á Islandi.
Islendingar hafa snemma veriö
kvikusárir fyrir illu umtali.
Haraldur Matthíasson vitnar til
ummæla þar sem þeir eru kallaðir
hin versta þjóð og þá var gott að geta
gripið til ættfræðinnar til að sýna
fram á ættgöfgina svo að þar studdi
eitt annað.
Sögulegt
gildi Landnámu
Þegar rætt er um sögulegt gildi
Landnámu er öll nauðsyn þess að
gera sér grein fyrir hvað muni komið
frá upprunalegri gerð hennar og
^að séu síðari viðbætur, en þær eru
að sjálfsögðu víða fyrir hendi. Texta-
rannsóknirnar hafa leitt menn á leið
til hins upprunalega texta, en samt
er f jarri þvi að allir séu á einu máli
um skyldleika varðveittra gerða
Landnámu, svo að enn má vænta
nýrra og óvæntra tíðinda af þeim
vettvangi.
I afmælisrit dr. Jakobs Benedikts-
sonar skrifaði dr. Sigurður Þórarins-
son grein sem ber heitið Jarðvísindi
og Landnáma. Þar tekur Siguröur til
athugunar frásagnir af náttúruvið-
burðum og breytingum á náttúrufari
sem urðu eftir aö landnám hófst.
Hann fjallar um 14 atriði af þessum
toga og niðurstaða hans er á þessa
leið: „Jarðfræðilegar athuganir
varöandi atriði í Landnámu, er fjalla
um náttúruviðburði eða breytingar á
náttúrufari, hafa, enn sem komið er,
Skortur á skipulagi
hljómlistar í RUV
I öllum umræðum um Ríkisútvarp
og frjálst útvarp, einokun og val-
frelsi, gleymist oft að setja fram
hugmyndir um, hvernig megi bæta
og auka vinsældir þeirrar dagskrár,
sem RUV, hljóövarp, býður lands-
mönnumíalltaðl7klst. daghvem.
Auðvitað getur þaö vafist fyrir
stofnun sem RUV, hljóðvarpi, að
finna sæmilega eða fullboðlega dag-
skrá í 17 klst. dag hvern. En hvað er
fullboöleg dagskrá? Það vefst líka
fyrir hlustendum, þeim sem gagn-
rýna.
Tal og tónar
Fáir geta með sanngirni sagt, að
ekki megi finna eitthvaö við hvers
manns hæfi í dagskrá hljóðvarps dag
hvem. En til þess aö hver og einn
finni eitthvaö við sitt hæfi, þarf auð-
vitað aö kynna sér dagskrána, sem
er auglýst fyrirfram og velja síðan
úr. Eg hef þaö á tilfinningunni, að
margir gagnrýnenda séuí þeim hópi,
sem opnar viðtæki sín og ætlast til,
að lenda þá einmitt á því efni, sem
honum fellur í geð. Slíkt gerist ein-
faldlega ekki í nútímaþjóðfélagi.
Neytandi veröur að velja hvaðeina
sjálfstætt, samkvæmt þeim „mat-
seðli” sem settur er fram hvern dag,
ef svo mætti að orði komast. — Það
sama á sér stað á veitingahúsi, í
verzlunum, á kvikmyndamarkaðn-
um, í framboði á sólarlandaferöum,
o.s.frv.
Það mætti hins vegar breyta dag-
skrárgerð RUV, hljóövarps á marga
vegu, til þess að gera hana aðgengi-
legri fyrir hina almennu hlustendur.
Hið talaöa orð er þó að mínu mati lítt
gagnrýnisvert, að því er varðar f jöl-
breytni og samsetningu.
En það er tónlistin. Hún veldur líka
hvaö mestri gagnrýni. Hér á ég ekki
við sífrið um að klassísk tónlist sé í
fyrirrúmi. Það er niðurröðun og
samsetning hljómlistar í hinum
ýmsu þáttum, sem angrar mig. Ég
vil skýra þetta nánar.
Hrærigrautur
I flestum þeim tónlistarþáttum
sem flokka má undir léttari tónlist er
þvílikt sambland laga úr mismun-
andi áttum, að úr verður einn hræri-
grautur og sjaldan hægt aö njóta
þessara þátta vegna offramboðs eða
offramleiöslu á lögum í mismunandi
stíl.
Tökum t.d. þætti eins og „Létta
tónlist”, sem er kl. um 1) á morgn-
ana (a.m.k. suma), þátt sem nefnist
„I fullu fjöri” kl. 13.30, ,,Fimmtu-
dagssyrpu” og fleiri þætti. Þama eru
flutt lög, blönduö tónlist, svo blönd-
uð, aö úr verður sundurlaus óskapn-
Kjallarinn
GeirR. Andersen
aður fáum til skemmtunar.
Auðvitað er í RUV, hljóðvarpi, ein-
staka þættir með léttri tónlist, sem
þeir sem áhuga hafa geta hlustað á,
með nokkurri vissu um, að þar verði
þeir ekki fyrir vonbrigðum, vegna
þess að sérstaklega er getið um
fyrirfram, hvers konar hljómlist
veröurflutt.
Hér má nefna þáttinn „I dægur-
landi” og sérstaklega getið, að tón-
listin sé frá árunum 1930—60.
„Harmoníkuþáttur” er einnig skýrt
afmarkaöur við harmoníkutónlist,
„jassþáttur” og tónlistarþáttur meö
bandarískri sveitatónlist er einnig
skýrt afmarkaður fyrir þessar teg-
undir tónlistar og enginn þarf að fara
í grafgötur um hvers er von.
Þennan hátt má hafa á í flestum
tilvikum, þegar tónlistarþættir eru á
dagskrá, einkum þegar um léttari
tónlist er að ræða. Þarna er ekki und-
anskilinn dagskrárliöurinn „Tónleik-
ar” kl. 22.00, á kvöldin, þar sem
sjaldan er greint fyrirfram hvaö
leika á. Sá þáttur er að vísu eins kon-
ar óskilabarn RUV, að því er sagt er,
til þess eins að tengja saman dag-
skrárefni fyrr um kvöldið og réttan
veðurfréttatíma kl. 22.15.
ISIákvæmari dagskrá
Þá er komið að því atriði, sem ætla
mætti, að gerði alla dagskrá hljóð-
varpsins aðgengilegri og eftirsókn-
arverðari. Hér vil ég fyrst nefna
betri og nákvæmari tímasetningu
fyrir alla dagskrárliði.
Með því að miða alla dagskrár-
þætti við eina klukkustund, eða öUu
heldur þætti, sem rúmast innan
einnar klukkustundar mætti komast
hjá ýmsum agnúum, sem gera að
engu heUdartímasetningu hinna
ýmsu liða frá morgni til kvölds, eins
og hún lítur út í dag.
Mér sýnist, að ekki færri en þrjátíu
dagskrárliðir séu á boöstólum dag
hvem, stundum mun fleiri. Á morgn-
ana eru t.d. fimm liðir, sem telja má
sjálfstæða efnislega, frá kl. 7.00 tU kl.
8.00 (Veður, fréttir, bæn, „GuU í
mund” og leikfimi). — Síðan mUli kl.
8.00 og 9.00 eru svo fjórir Uðir (frétt-
ir, veður, morgunorö ogforystugr.).
Er nú t.d. ekki nóg fyrir hverja þjóö
að hafa eina bæn á dag? Hér fáum
við þrjár (tvær í morgunsárið og
eina aðkvöldi).
Ef hver þáttur væri miðaöur við,
að hann byrjaöi á heUa tímanum
yrðu þeir ekki nema um 16—17 tals-
ins. — Fréttir og tilkynningar gætu
fuUvel rúmást innan klukkustundar
hvenær dagsins sem er, svo og