Þjóðviljinn - 18.03.1979, Blaðsíða 7

Sunnudagur lg. mars 1979 ÞJÓÐVILJINN — S!ÐA 7
bækur
The Civilization of Ancient
Egypt.
Paul Johnson. Weidenfeld and
Nicolson 1978.
Paul Johnson starfaöi viö New
Statesman og hefur frá því hann
hvarf þaðan skrifaö mikiö og
margt, m.a. The Offshore
Islanders, A History of
Christianity, Enemies of Society
ofl. ofl. Þessi bók hans er ihuganir
og útlistun um egypska menn-
ingarsögu og samfélagslegar for-
sendur hennar.
Rikistrú njörvuö menningar-
stefnu og rikisrekstur og ánauö
ibúanna batt ibúana i þaö kerfi
sem hélst litt breytt um aldir. Af-
raksturinn var: séö var um aö
ibúarnir heföu til hnifs og skeiöar,
skæöi og væru vel þokkaðir af
þeim öflum sem réöu himni og
jörð, en hluti þeirra afla voru þeir
guöir i mynd faraóanna, sem réöu
landinu meira og minna. Egypsk
menning var mjög sérstæö og ein-
angruö eins og landiö var lengi
vel, tæknimenning á háu stigi og á
þeim timum og I byggingartækni
stóöu þeir fremstir. Tækni þeirra
byggöist á njörvuöu samfélagi og
samfélagsþörfum, þeir voru hver
og einn likast smábút i stórkost-
legri vél og væntanleg eiliföarvist
nægöi þeim sem tilgangur, eöa
var I samræmi viö þaö ástand,
sem var eins og þaö átti aö vera.
Þegar frá leiö tóku aö myndast
sprungur i þennan grjótpýra-
mida, sem samfélagiö var, og
utanaö komandi öflum varö auö-
velt aö ná yfirráöum yfir þessu
samfélagi iöandi maura og nýta
framleiösluna til eigin þarfa.
Paul Johnson hefur skrifaö þessa
bók og fhugaö þessi efni i sam-
bandi viö ýmis einkenni nútimans
og hann skilur sögu Egypta frá
nútima sjónarhorni og útlistar
hana i þá veru. Þetta er eins og
áöur segir útlistun á egypskri
menningu. Og arfleiföin nú er
fjölmargar steingrafir, flestallar
rændar, steinbákn pýramidanna
og brot mynda og fáein perga-
mentsblöö. Ahugavert efni fyrir
þá sem gefa sig aö egyptológiu.
En ef þessi arfleifö væri ekki fyrir
hendi, væri fjölbreytileiki heims-
menningarinnar talsvert skertur.
The Agrarian History of
England and Wales.
Volume VIII. 1914-39. Edith H.
Whetham. (The Agrarian History
of England and Wales-Thirsk).
Cambridge University Press
1978.
Enskur landbúnaöur átti i mikl-
um erfiöleikum á siöasta fjórö-
ungi 19. aldar og allt fram undir
fyrri heimsstyrjöld. Ekkert var
gerttil þess aö hamla innflutningi
erlendrar landbúnaöarframleiöslu
til landsins, verslunarfrelsiö var
sú heilaga kýr, sem ekki mátti
hrófla viö, og þvi fækkaöi fólki
stööugt I sveitum Englands á þvi
timabili. Aðvaranir þeirra, sem
töldu þetta hættulega stefnu, aö
tryggja ekki næga matvælafram-
leiöslu innanlands, voru aö engu
haföar. Meö styrjöldinni 1914
varö breyting I þessum efnum,
Englendingar uröu aö treysta á
innlenda framleiöslu þvi aö inn-
flutningur matvæla dróst mjög
saman. Búvörur hækkuöu mjög i
veröi og skortur varö á ýmsum
nauösynjum, sem rekja mátti
beint til verslunarstefnu fyrir-
striösáranna. Eftir styrjöldina
varö veröhrun á landbúnaöarvör-
um, vegna stóraukins innflutn-
ings og aukinnar framleiöslu.
Whetham rekur nokkuö sögu
landbúnaöar á Englandi fyrir
1914, en höfuöefni rits hennar er
timabiliö frá upphafi fyrri heims-
styrjaldar og fram aö upphafi siö-
ari styrjaldar. Hún rekur póli-
tiskar og efnahagslegar ástæöur
fyrir þeirri stefnu I landbúnaöi,
sem rekin var milli styrjaldanna,
og þeim tilraunum, sem geröar
voru til þess aö tryggja hag
bænda og annarra þeirra, sem
unnu aö landbúnaöi, niöurgreiösl-
ur, styrki og vélvæöingu landbún-
aöar. Vélvæöingin hófst aö
nokkru á þessu timabili og eins og
höf. segir. ,,Þá var notkun hrossa
og heföbundin vinnutilhögun og
tækni fyrri tima grundvöllur bú-
skapar; þaö var ekki fyrr en seint
á timabilinu aö örla tók á eölis-
breytingum á landbúnaöar-
rekstri. Þeir sem hófu landbún-
aöarstörf upp úr 1930 og á þeim
áratug voru siöasta kynslóöin
sem vann aö landbúnaöarstörfum
aö fornum hætti...”
Höfundur ræöir nokkuö eignar-
hald jaröa, en þaö tók aö breytast
á Englandi þegar á siöari hluta
19. aldar. Leigujarðir svöruöu
ekki lengur rentu og stærri bú
böröust I bökkum, annaöhvort
var aö reyna aö selja eöa breyta
um rekstrarform, sem var vafa-
söm trygging fyrir hækkun jarö-
rentu meöan óheftur innflutning-
ur ódýrra bdvara hélst og ekki
var gripiö til hliöarráöstafana svo
sem niöurgreiöslna til lækkunar
verösins fyrir neytendur og jafn-
framt tryggingar innlendrar
framleiöslu. Hliöarráöstafanir
komu ekki tii sögunnar aö gagni
fyrr en á siöari hluta umrædds
timabils.
Whetham ver talsveröu rými til
umfjöllunar á kjörum bænda og
landbúnaöarverkamanna, tekj-
um þeirra til einkaneyslu, hús-
næöi og þægindum og einnig f jall-
ar hún um þær breytingar sem
uröu á lifsmáta og afstööu þeirra
til eigin starfs. Einangrunin sem
viss héruö bjuggu viö hvarf svo til
algjörlega á siöasta hluta tima-
bilsins og þar meö siöustu leifar
fornra lifshátta.
Ritiö er þaö áttunda I heildar-
verki Cambridge-útgáfunnar um
enska og velska búnaöarsögu,
sem á aö spanna timabiliö frá for-
sögulegum timum fram á sjöunda
áratug þessarar aldar.
The Victorian Christmas
Book. Antony and Peter
Miall. Dent 1978.
1647 samþykkti enska þingiö
bann við jólahaldi og var for-
sendan talin vera sú, aö jólahald
væri kaþólskt. Næstu árin voru
nokkrir prestar og söfnuöir
dæmdir til fangelsisvistar fyrir
aö hafa haldiö upp á jólin aö forn-
um sið. Verslanir skyldu
vera opnar á jólum og kirkjur
læstar þann dag. 1660 létti þessu
banni og þá varö aldrei meira
jólahald á Englandi. En þótt
bannið stæöi ekki lengi þá virtist
eins og týnst heföu niöur ýmsar
fornar venjur tengdar jólahaldi
og þaö var ekki fyrr en á
Viktoriutimabilinu, sem þær
sumar hverjar voru endurvaktar.
Og það er um jólahald á þvi tima-
bili, sem þessi bók fjallar.
Höfundarnir hafa safnaö
saman fjölda mynda i svart/hvitu
og I litum og frásögnum og kvæö-
um bæöi úr einkabréfum og
prentuöum heimildum.
Insider Outsider. A person-
al View of Britain. Gaia Servadio.
Weidenfeld and Nicolson 1978.
Höfundurinn er kunnur af
skáldsögu sinni „Melina”, sem
hefur veriö þýdd á tiu tungumál,
auk þess hefur Gaia Servadio sett
saman nokkrar i viöbót. Hún kom
til Englands 1957 til náms og ætl-
unin var aö vera þar I eitt ár, en
árin uröu tuttugu. Hún giftist og
átti börn og buru og hér eru minn-
ingar hennar frá árunum I Eng-
landi. Hún segir skemmtilega frá,
er vissulega talsvert sjálfhverf,
en engu aö siöur skemmtileg og
lætur margt fjúka. Hún sprokset-
ur ýmsa enska hætti og afstööu
Englendinga til manna og mál-
efna og er alveg ófeimin. Enskir
gagnrýnendur hafa tekiö bók
þessari misjafnlega og sumir
rakkaö hana niöur (New States-
man) og þaö er líklega skiljan-
legt, þvi aö höfundur skrifar
þannig um Englendinga, aö sum-
um hlýtur að þykja nóg um. Bókin
er lifleg og lesturs virði.
1 gamalli speki ýmiskonar,
sem sett hefur verið saman á Is-
landi,er gjarnan bent á þaö aö
hógværö skuli viö höfö i sam-
skiptum manna. Aö umgengni
við gleðina eigi aö vera án mik-
illa rassakasta og aö fariö sé
meö gát I þeim efnum.
Þannig má til aö mynda lesa i
Hávamálum ýmis heilræöi i
þessa veru og undrast nútima-
menn stundum það vit og þekk-
ingu á eöli mannsins sem þar
kemur viöa fram. Allur þessi
merkilegi sannleikur stendur
óhaggaöur þvi á mörgum sviö-
um breytist eöli mannsins ekki
frá einum tima til annars.
Þó veröur aö taka visst tillit
til ytri aðstæöna þegar um sam-
skipti manna er aö ræöa. Nú-
tima þjóöfélag sem komiö er á
hæsta stig streitunnar og tækni-
væðingar kallar ekki á sömu fé-
lagslegu þarfir og löngu útdautt
og einangrað bændaþjóöfélag
sem hlýddi allt öörum lögmál-
um.
Hér hjá okkur Islendingum
eru þessi málefni ef til vill i enn-
þá verra ásigkomulagi en hjá
ýmsum öörum vestrænum
þjóöum.
Þetta stafar ef til vill af þvi aö
lunderni islendinga viröist dá-
litiö frábrugöiö þvi sem gerist
viöa annarsstaöar. „tslendings-
eðliö” er þannig aö i mörgum
tilvikum hleypur einstakling-
urinn ekki á torg meb tilfinning-
ar sinar og þegar ytri aöstæöur
breytast og þeir eru ekki lengur
dæmdir til félagslegs samneytis
I baðstofum eöa einangruöum
býlum þá týnist eihstaklingur-
inn og skriöur inn i sig.
Þarna er þó ekki um að ræöa
visvitandi aöferö til aö búa aö
sinu. Undir niöri er maðurinn
auövitaö félagsvera og veröur
þaö hvaö sem „islendingseðl-
inu” llður. Þaö er ekki vegna
sérþarfa islendinga aö þeir
blanda ekki svo mikið geöi viö
aðra.
Þetta sést best á þvi aö þegar
islendingar losna úr þvi um-
hverfi sem skapaö hefur veriö
um þá er eins og falli af þeim
álagahamur. Þetta þekkja allir
sem verið hafa erlendis. Ef is-
lendingar hittast fjarri ættjörö-
inni, þá er þaö taliö eðlilegur
hlutur aö taka tal saman, jafn-
vel þó viökomandi séu allsgáöir.
Hér heima tala menn ekki viö
ókunnuga, nema þá helst á öl-
æðissamkomum.
Nú hafa hér veriö settar fram
ýmsar fullyröingar sem ekki
eru studdar miklum rökum.
Þetta er gert til aö vekja at-
hygli á þvi hvernig búiö er aö
fólki hvaö félagslegar ytri aö-
stæöur varðar. Hvernig opin-
berir aöilar búa aö þessum þætti
mannlifsins og er þá nærtækast
aö nefna dæmi af stórreykjavik-
ursvæðinu.
Þar stendur leikhúslif meö
miklum blóma og kvikmynda-
húsin eru full og er þetta hvort-
tveggja jákvætt. En þá eru lika
aö mestu upp taldir þeir sam-
komustaðir sem almenningur
sækir og getur gengiö inn af frá
götunni fyrir hóflegt verð.
Þá kemur aö öðrum skemmti-
stööum. Þar er á feröinni ann-
arskonar félagsstarfsemi. Is-
lenskir dansstaöir minna nokk-
uö á gömlu fjárhúsin. Fólki er
raðaö á garöann og siöan fer
neyslan fram af mikilli græögi
þvi timinn er naumur.
Skemmtistaöina sækir fólk aö
stærstum hluta sem neytir
áfengis og veltist svo hver um
annan. Þessi félagsstarfsemi er
siöan vörðuö sköttum beint eöa
óbeint og þaö er ekki nema mjög
takmarkaður hluti fólks sem
hefur fjárráö til aö dansa.
A dansstööum er dansinn lika
ekki aöalatriöið. Þegar fólk hef-
ur dælt i sig áfenginu og losaö
um hömlurnar þá er þvi stappaö
saman á örlitil dansgólf og þaö
er varla komiö I kemiskt stuö
þegar þvi er fleygt út á götuna,
þúsundum saman á sömu min-
utunum.
Viö núverandi aðstæöur eru
dansstaðir ekki til aö stuöla aö
eölilegum samskiptum fólks og
auk þess eru þeir lokaöir fyrir
þúsundum ungmenna sem
hvergi er ætlaöur löglegur
samastaöur i skemmtanalifinu.
Og hvernig er svo búiö að
Hrafn
Sæmundsson
skrifar
meginþorra fólks aö ööru leyti
hvaö ytri aðstæöur varöar til fé-
lagslegs samneytis? Af hverju
fer fólk svo tugþúsundum skipt-
ir til útlanda i sumar- og vetrar-
frium sinum? Er það til þess aö
drekka ódýrt áfengi og liggja I
sólinni? Þaö er viss þáttur I
þessum feröum en þar meö er
ekki allt taliö.
Hvaö á fólk aö gera i sumar-
frium sinum hér á lslandi? Þaö
á aö ganga á fjöllin blá og horfa
á náttúru landsins eöa þjóta I
bilnum milli landshluta og
pylsustaöanna. Þaö á aö dvelja I
einöngruöum orlofsheimilum og
slappa af. Þaö á aö gera allt
annaö en eiga samneyti viö ann-
aö fólk. Þetta nægir sumum en
fleiri flýja af landinu til þess aö
tala saman og komast frá streit-
unni og yfirþyrmandi neysluæð-
inu hér heima.
Og hvernig er búið að fólki
hvaö félagslega aöstööu snertir
aö ööru leyti.
Aður voru kaffihús sem menn
litu stundum inn á. Þau eru flest
horfin og einnig timinn til aö
sækja þau. Þessir staöir þjóna
allavega ekki lengur félagsleg-
um tilgangi. Jafnvel i nýjustu
hverfunum er þaö sjónarmið
ráöandi aö maðurinn sé ekki fé-
lagsvera. Og ungt fólk á nánast
ekkert athvarf. 1 þessum efnum
öllum ber allt aö sama brunni.
Þab sem hér hefur verið reif-
aö er aöeins beinagrind þess
mikla vanda mannsins aö laga
sig aö breyttum þjóðfélagshátt-
um.
Hagvaxtarhugtakiö hefur hel-
tekiö meginþorra fólks og
stjórnvöld ganga á undan. Þetta
samspil hefur nú meöal annars
sett dvergþjóðina I Atlantshaf-
inu á hausinn i bili. Þaö tekur
nokkur ár aö borga þetta gjald-
þrot. Þegar upp styttir aftur
mun sami dansinn visast hef jast
á ný. Þaö gerist vegna þess aö
viö liggjum marflöt fyrir þjóö-
\ félagshugmyndum sem þjóna
daubum einkahagsmunum og i
þeim djöfulgangi má ekki taka
tillit til þeirrar félagsveru sem
hefur þó nokkra sérstööu meöal
annarra dýrategunda.
Róttækt fólk viröist ekki ýkja
mikiö frábrugöið öörum á þessu
sviöi. Þaö ástundar stofuhug-
sjónir i þurri fræöikenningu eöa
finnur sér þrifaleg verkefni.
Þaö vill ekki láta rifa gömul
hús. Þaö vill vernda náttúrúna
fyrir mengun. Og þaö berst fyrir
ýmsu ööru i svipuöum dúr. En
sjálfan manninn naumast nefna
má .
Liklega er þó æði mannsins og
félagslegur aöbúnaöur forsenda
fyrir þeirri æskilegu þróun aö
hann komist skaplega af i um-
hverfinu og geti liöiö sæmilega
þá stund sem tegundin er bókuö
á hótel Jörö.