Þjóðviljinn - 18.03.1979, Blaðsíða 15

Sunnudagur 18. mars 1979 ÞJÖÐVILJINN — SIÐA 15
Einstein 1936: Djúpar áhyggjur
af óvissu timanna.
Austurrísk vika
á Loftleidum
Hótel Loftleiðir býður nú til Austurríkis-kynningar
og skemmtikuöldaí Blómasalnum dagana 16.—25.
mars nk. Þekktir og vinsælir austurrískir þjóðlaga-
sönguarar, Duo Rossmann koma fram og leika og
syngja þjóðlög.
Þá verðurefnt til happdrættis á hverju kvöldi, en auk
þess býður Hótel Loftleiðir aðalvinning sem dregið
uerður um í lok kynningarinnar, flugfartil Austurríkis
fyrir tvo.
A austurrísku vikunni fá gestirsmjörþefinn afTýróla-
stemmningunni sem ríkir í skíðaparadís þeirri er
hundruð íslendinga hafa kynnst afeigin raun í skíða-
ferðum Flugleiða til Austurríkis.
Matreitt verður að austurrískum hætti. Matseðill:
WIENER KRAFTSUPPE Vmarkjötseyði
eða TIROLER EGGSPEISE TýrólarEgg
og SCHWEINEKOTELETT AUF SAUER
KRAUT Grísakótiletta með súrkáli
eða WIENER SCHNITZEL Vmarsneið
og SACHERTORTE Sacherterta
eða APFELSTRUDEL Eplakaka
Matarverð er kr. 4.500.00.
Maturframreiddurfrá klukkan 19.
Borðpantanir í símum 22321 og 22322.
VeriS velkomin,
HÓTEL
LOFTLEIÐIR
Einstein ásamt seinni konu sinni
Elsu 1931.
Albert Einstein sver þjóhfélagsborgaraeiðinn og gerist bandariskur
borgari.
frá 1905 lætur litiö yfir sér: „Um
rafsegulfræði hluta á hreyfingu”,
en þar er engu að siður komin i
hnotskurn hin svokallaða sér-
staka eða takmarkaða afstæðis-
kenning (special theory of
relativity). Henni til grundvallar
er sérstaka afstæðislögmáliðsem
segir einfaldiega að allir athug-
endur, sem hreyfast meö jöfnum
hraða hver miöaö við annan, séu
jafnréttháir, m.ö.o. að öll lögmál
náttúrunnar liti eins út fyrir þeim
öllum. Samkvæmt grundvallar-
lögmálum rafsegulfræðinnar,
sem felast i jöfnum Maxwells frá
þvi um 1860, leiöir þetta til þess að
svokallaður ljósvaki * eða
eter geti ekki verið til heldur
mælist öllum fyrrnefndum athug-
endum ljóshraðinn alltaf vera sá
sami (ef til væri ljósvaki sem
ljósið bærist eftir svipað og bylgj-
ur á vatni eða hljóð i lofti, þá ætti
Einstein ásamt systur sinni
Maju: Seinþroska barn, sem
breyttist i vísindajöfur.
okkur að sýnast hraði ljóssins
breytilegur eftir þvi hvort við
sjálf hreyfumst á móti ljósinu eða
undan þvi, miðað við ljósvakann.
Slikar breytingar á hraða ljóssins
hafa ekki fundist i tilraunum
þrátt fyrir mjög nákvæmar mæl-
ingar).
Þessi grundvallarhugmynd
Einsteins um það að náttúrulög-
málin skuli vera óbreytileg með
þessum hætti, hefur ýmsar afleið-
ingar sem koma spánskt fyrir
sjónir miðað við hversdagslega
reynslu. Meðal annars sýnast
okkur hlutir styttast ef hraöi
þeirra nálgast ljóshraðann, og
timinn virðist liöa hægar viö
sömu aðstæður. Engir hlutir geta
farið hraðar en ljósið og er þar
fengin lausn á vanda sem Ein-
stein hafði glimt við frá unglings-
árum: Hvað mundi gerast ef við
færum fram úr ljósinu? Það
verður lfka afstætt hvort tveir at-
buröir gerast samtlmis eður ei:
þótt einum athuganda sýnist svo
vera virðist öðrum það ekki — og
þeir hafa báðir ,,á réttu að
standa”!
Sérstaka afstæðiskenningin
felur einnig I sér ýmis nýstárleg
atriði sem varða massa og orku.
Til að mynda fer massi hlutar ört
vaxandi þegar hraði hans nálgast
ljóshraðann. Frægasta atriðið af
þessum toga er þó sú niðurstaöa
Einsteins að orka geti breyst i
massa og öfugt. Þetta krystallast
i jöfnunni viðfrægu E = m c2 eða:
orka er sama sem massi sinnum
ljóshraöinn margfaldaöur með
sjálfum sér. Nú er ljóshraðinn
mjög stór tala (300 000 km á sek.)
og enn stærri tala fæst aö sjálf-
sögðu þegar hann er margfald-
aður með sjálfum sér. I jöfnunni
felst þess vegna aö litill massi
samsvarar mjög mikilli orku.
Þannig þarf til að mynda ekki
nema eitt gramm efnis til jafns
við þá orku sem myndast þegar
3000 tonnum af kolum er brennt.
Umrædd jafna Einsteins er oft
nefnd i sömu andrá og atóm-
sprengja og má til sanns vegar
færa að hún sé einn af fræðilegum
(teóretiskum) hornsteinum
kjarnorkunnar. Þegar slik orka
er framleidd, hvort sem er i
sprengjum eða orkuverum, þá
breytist verulegri hluti eldsneytis
ins i orku heldur en þegar um
venjulega eldri orkugjafa er að
ræða. Massabreyting kjarnorku-
gjafans er mælanleg og auk þess
er auðvitað hægt að bera hana
saman viö orkuna sem myndast.
Sá samanburður reynist þá i fullu
samræmi við jöfnu Einsteins.
Sérstaka afstæðiskenningin
hefur næstum frá upphafi veriö
einhver veigamesti þátturinn i
eölisfræði nútimans. Þekking á
henni er t.d. ómissandi þegar
fjallað er um atómkjarna og
öreindir og frumatriði hennar eru
viðtekinn hluti af almennu náms-
efni eölisvisindamanna og jafnvel
verkfræðinga. Þetta verður hins
vegar ekki sagt um almennu af-
stæðiskenninguna sem nú veröur
frá sagt.
Almenna
afstæðiskenningin
Sérstaka afstæðiskenningin
tekur meöal annars til rafkrafta
og segulkrafta og einnig til þess
þegar um báðar þessar tegundir
krafta er að ræða eins og til að
mynda i rafsegulbylgjum, svo
sem útvarpsbylgjum og ljósi.
Hins vegar tekur hún ekki til
þyngdarkrafta. Reyndist ekki
hlaupið að þvi að bæta úr þessum
annmarka á fullnægjandi hátt
heldur liðu 11 ár þar til Einstein
rak smiðshöggiö á starf margra
eðlis- og stærðfræöinga með rit-
gerð um almennu afstæðiskenn-
inguna sem birtist árið 1916.
Til grundvallar þessari nýju
kenningu lagði Einstein svokallað
almennt afstæðislögmál sem er
viðtækara en hið sérstaka sem
áöur var nefnt. Samkvæmt al-
menna lögmálinu eru allir athug-
endur jafnréttháir, jafnvel þótt
þeir hreyfist ekki með jöfnum
hraöa innbyröis. Þetta kann að
virðast einfalt mál en leiðir þó til
flókinna útreikninga og nýstár-
legra niöurstaðna.
Almenna afstæðiskenningin
vikur fyrst og fremst mælanlega
frá heföbundinni aflfræði þegar
þyngdarsvið eða þyngdarkraftar
eru mjög sterkir, eöa mun sterk-
ari en við eigum að venjast á
jörðinni til dæmis. Þegar kenn-
ingin var upphaflega sett fram
var aðeins um eitt mælanlegt frá-
vik að ræða: örlitla „skekkju” I
göngu reikistjörnunnar Mer-
kúriusar um sól sem samrýmdist
ekki hefðbundinni aflfræði en
kom heim við hina nýju kenningu.
Skömmu siöar, eða árið 1919,
gerðu breskir stjörnufræðingar
mælingar við sólmyrkva sem
sýndu að ljós beygir örlltið þegar
það fer nálægt sól, og var beygjan
einmitt i samræmi viö þaö sem
almenna afstæðiskenningin segir
fyrir um. Þetta þótti mikill sigur
fyrir kenningu Einsteins og vakti
mikla athygli, m.a. I fjölmiðlum
þeirra tima, dagblöðunum. Lun-
dúnablaðiö Times birti frétt um
mælingarnar meö fyrirsögninni:
„Bylting I visindum. Hugmvnd-
um Newtons kollvarpað”. — Og
þessi atburður mun hafa átt tals-
verðan þátt I þvi að skapa þá
mynd sem við þekkjum af Ein-
stein sem eins konar persónu-
gervingi raunvlsindanna á 20. öld.
Þrátt fyrir staðfestingu á ein-
stökum tilraunum, sem hefur
smám saman farið fjölgandi, náöi
almenna afstæðiskenningin lengi
vel ekki fótfestu sem óaðskiljan-
legur þáttur i nútima eðlisfræði,
svipað og sérstaka afstæðiskenn-
ingin gerði. Almenna kenningin
hefur lengst af tengst aðeins litil-
lega við þann flókna og marg-
slungna vef sem eðlisvisindi nú-
timans mynda. A siðastliðnum 1-2
áratugum hefur þetta hins vegar
verið að breytast og almenna af-
stæðiskenningin er nú að verða
ómissandi hjálpartæki öllum
þeim sem fást til að mynda við
rannsóknir á þróun sólstjarna, út-
Framhald á næstu siðu
Aldarafmæli Einsteins
t
C' t ínr