Þjóðviljinn - 29.09.1981, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 29.09.1981, Blaðsíða 7
Þriftjudagur 29. september 1981 ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 7 Minning Þórleifur Bjarnason rithöfundur og námsstjóri Fæddur 30. janúar 1908 Dáinn 22. sept. 1981 „Oeyr fé, deyja frændur, deyr sjálfr it sama, en or&stlrr deyr aldregi hveim sér góoan getur". Rithöfundurinn og skáldið Þór- leifur Bjarnason, fyrrverandi námsstjóri er látinn. I dag verður hann jarðsunginn frá Akraneskirkju, og jarðaður við hlið konu sinnar Sigriðar Hjartar i kirkjugaröinum á Görðum. Þórleifur var Hornstrendingur, fæddur i Hælavik á Hornströnd- um 30. janúar 1908. Eftir þvi sem hann sjálfur segir i bók sinni Hjá afa og ömmu, mun ekki hafa ríkt mikill fögnuður yfir komu hans i þennan heim. Móðir hans Ingibjörg Guðnadóttir varð fyrir þvi-óláni eins og það var nefnt, að eiga hann með kvæntum manni. Hún var þá i föðurgarði aðeins tvitug að aldri, og á Þorr- anum i einangrun vetrarins tók afi hans á móti honum. Hann var yfirsetumaður, hafði hug til lækn- inga og las allt sem hann náði i um þau fræði. Hjá afa slnum og ömmu, þeim Guðna Kjartahssyni og Hjálm- friði Isleifsdóttur ólst hann svo upp. Fljótt hefur ólán dótturinnar vikið fyrir gleðinni yfir nýrri manneskju i Hælavikurbaðstofu, og hjá afa og ömmu nýtur hann ástrikis bernskuáranna og verður smámsaman þátttakandi i lifi og starfi fólksins. Lifsbaráttan er hörð og það er annaöhvort að duga eða drepast, baráttan er upp á lif og dauða við náttúruöflin, björgin, hafið, hreggbarinn fjöil. Það voraði oft seint á þessum árum i Hælavik, og stundum virt- ist að ekkert sumar mundi verða, eins og þegar fjórar vikur voru að sumri og ekki Sást i dökkan dil, oftast blindbylur og snjótröppum upp frá bæjardyrunum fjölgaði dag frá degi, i bænum alltaf hálf- rokkið og gaddurinn leitaði um helaða veggi. Það gekk á heyja- forðann, svo draga varð úr gjöf handa fénu, sem bar auðsæ merki harðindanna." Einhvernveginn er þraukað af og svo skeður undrið. Voriö kemur. „Skin á himni skir og fagur hinn skæri hvitasunnu- dagur" er sungið I baðstofunni. Jörðin bræðir af sér snjóinn og amma segir að lifsteinn sé kominn i jörðina. Grasið kemur grænt undan fönninni og lækir spretta upp úr hjarnbreiðunni. Hrognkelsanetum er komið i sjóinn og strax er góö veiði og undir bjargi er kominn f ærafiskur og það er róið nætur og daga. Það kveða við þungir dynkir, drunur og óhlóð, sveimur fugla er á lofti sem ský beri fyrir. Moldar- og aurmökkur hylja bergstalla. Bjargið er að ryðja sig. Það er eins og dimmur rómur Hallvaröar Hallssonar á Horni kveði: „Hornbjarg undir harðast stynur, þá Hælavikurbjargiö hrynur." Nú munu mestu viðburðir vors- ins gerast. Skarar karla og kvenna koma að austan og vestan og breyta hljóðum húsum vor- harðindanna i glaum annrikis og umsvifa. Timi eggsiga er kominn. Þannig lýsir Þórleifur lifi Horn- strendinga. Annarsvegar er hinn langi vetur, þegar þurfti ekki að- eins að þreyja þorrann og Góuna heldur lika einmánuð og jafnvel hörpu, en hinsvegar hið yndislega stutta sumar, með öllum sinum fjölbreytileika. 1 Hælavik var talsverður brtka- kostur, þá fyrst og fremst Islend- ingasögurnar og sú bók sem Þór- leifur nam sina lestrarkunnáttu á var Njála, enda kunni hann utan- brtkar mikið úr Njálu. A löngum vetrarkvöldum voru lesnar eöa sagðar sögur, kveðnar rimur, og rætt um atburði sögu eða rimna. FöTkið lifði sig inn i heim sagnanna. „Þegar myrkrið hneig að stafni og stéttum, stormur geigvænn kvein". Lestrarfélag var i hreppnum og voru allflestar bækurnar lesnar. Lestrar og fróðleiksþrá fólksins var mikil. Sem dæmi um hana segir Þórleifur frá þvi er frændi hans fór til Hesteyrar og keypti Góða stofna eftir Jón Trausta, sem hann las á hestbaki á heim- leiðinni. Það veganesti, sem sambúðin við náttúruna og mannlifið á Hornströndum veitti Þórleifi dugði honum vel, er hann lagði frá landi, frá afa og ömmu i Hælavik. . Hann hafði næga undirstöðu- menntun að heiman til þess að fara i Kennaraskólann og þaðan Grímur S. Norðdahl: Verðbólgan Verðbólgan vinnur eins og eilifoarvél, sem gengur fyrir þrýstihópaorku. 1. Kaupgjaldsvisitalan upp. 2. Landbúnaftarvörur upp. 3. Fiskver&upp; 4. Gengi& ni&ur. Svona hefur hún malað i áratugi. Og þykir mörgum nóg um. Aðferðin til að stöðva* verðbólguna er þessi: Færa alla hækkunarþættina á einn og sama dag. Þegar sá dagur rennur upp, hækka þá ekki neitt. Festa gengið. Koma rentum niður i lágmark. Fjármunir sem launagreiðendum sparast með þessu móti, komi fram sem afsláttur á vörur og þjónustu. Hagfræðingar geta reiknaö þetta nokkuð rétt út. Það ranglæti sem eftir yrði, væri aldrei nema brot af þvi, sem verðbólgan skapar. Verðstö&vunarafslátturinn er kaupmáttarauki: ( Grimur S. Norftdahl. Engin sularól. Engin fórn. Greiðari leið til almenns velfarnaðar. Vilji er allt sem þarf. 18.sept. 1981. lauk hann kennaraprófi. Siðan aflaði hann sér framhaldsmennt- unar I Danmörku. Hann var lengi kennari á Isafirði, en síðan gerð- ist hann namsstjori á Vesturlandi með búsetu á Akranesi. Þórleifur var kvæntur Sigriði Hjartar, dóttur Þóru Jónsdrtttur og Friðriks Hjartar, sem lengi var skólastjóri Barnaskólans á Akranesi. Sigriður var vestfirsku bergi brotin eins og Þórleifur. Með þeim hjónum var mikið jafnræði og oftast nefnum við vinir þeirra þau saman. Þórleif og Siggu. Sigriður var glæsileg kona, gáfuö( skemmtileg, og svo gest- risin, góð við alla að heimili þeirra stóð jafnan sem i þjóð- braut. Sigriður var ein sú ágæt- asta manneskja sem ég hef kynnst. Hún lést árið 1972, langt um aldur fram, eftir langa og þunga sjúkdómsþraut, sem Þór- leifur bar með henni. Umhyggja hans og barátta fyrir lifi hennar, sýndu best manndóm hans og þrek. Sigriður var öllum mikill harmdauði og vinir þeirra ætluðu seint að sætta sig við þessi mála- lok. Þótt Þórleifur væri H.orn- strendingur i húð og hár, og öll gerð hans bæri þess merki, festi hann ótrúlega djúpar rætur hér á Akranesi. Hér dvaldi hann hluta af sinum manndómsárum. Hér héldu þau áfram að byggja upp heimili sitt. Börnin uxu úr grasi, flugu burt út i veröldina. Börn þeirra eru fjögur: Þóra, bókasafnsfræðingur, bú- sett i Noregi gift norskum lækni, Kristjáni Mötes. Þau eiga fimm börn. Hörður tannlæknir á Akur- eyri. Hans kona er Svanfriður Larsen, kennari. Þeirra börn eru fjögur. Friðrik Guðni, tónlistar- kennari og söngstjóri á Hvols- velli, giftur Sigriði Sigurðar- dóttur, söngkennara. Þau eiga eina dóttur. Björn, skólastjóri Húsabakkaskóla i Svarfaðardal, giftur Júliönu Lárusdóttur. Júli- ana á eina dóttur, sem Björn gengur i föðurstaö auk þess á Björn tvo drengi með fyrri konu sinni Sigrúnu Stefánsdóttur, fréttamanni. 011 eru börn þeirra Þórleifs og Siggu vel menntuð og gjörfuleg á allan hátt. Barnabörnin, sem eru komin misjafnlega á legg eru öll hin mannvænlegustu. Þórleifur og Sigga voru miklir aflgjafar i menningarlifi okkar Akurnesinga. Sigríður i kirkju- kórnum, þau bæði félagar i stúk- unni Akurblóm og i einnig i Odd- fellowstúku. Þórleifur var auk þess frábær leikari, svo að öllum þeim er til muna, verður persónu- sköpun hans ógleymanleg. Hann lék meö leikfélagi Akraness um arabil, fyrst lék hann séra Sig- valda i Manni og konu, þá nýkom- inn á Akranes, siðan þá Jrtnana i Gullna Hliðinu lslandsklukkunni. Túlkun hans á þessum persónum var slik að ég hygg að fáir eða engir hafi gert þeim betri skil. Það var mikil gróska i leik- listarstarfsemi á Akranesi á þessum árum og þar átti Þór- leifur stóran hlut að máli bæði með leik sinum og uppsetningu á leikritum. A þjóðhátiðarárinu 1974 samdi Þórleifur leikrit, um landnám Akraness, sem sýnt var á hátiða- höldum hér. Þar kom söguþekk- ing hans vel fram einnig hugur hans til byggðarinnar, sem hann hafði valið sér til búsetu um tima og hann vildi sýna súma. Hann nefndi leikritið „LjóS I Holti". Garðar er landnámsjörðin, Land- námsmennirnir þeir Bresasynir voru kristnir komnir frá Irlandi. Jörundur hin kristni sá ljósi I Holtinu, hann var friðarins maður, ljósberin. Þetta var það sem Þórleifur vildi flytja með leikriti þessu. Honum þotti vænt um Garða og þaö er ekki að ófyrirsynju at hann hefur kosið sér legstað einmitt þar. Þórleifur var frábær kennari, vel menntaður og haföi vald á viðfangsefninu, enda naut hann virðingar nemenda sinna. Hann var einnig farsæll I starfi sem námstjóri, en þvi starfi varð hann að hætra, fyrr en hann ætlaði, vegna þess að hann þoldi ekki lengur hin erf iðu ferðalög sem þvi fylgdu. En það hefði ég fyrir satt að margir hafi saknað komu hans, þegar þessum þætti i lifs- starfi hans var lokið. Við vorum lengst af nágrannar meöan þau bjuggu á Akranesi, lóðir húsa okkur lágu saman. Þau höfðu ræktað upp fallegan trjá- og blómagarð fyrir utan hiisið, og þar undu þau mörgum stundum. Milli fjölskyldna okkar bundust vináttubönd, sem ekki hafa slitn- að. Við nutum þess I rikum mæli að eiga svo góða nágranna. Allur heimilisbragur bar merki is- lenskrar menningar eins og hún verður best. Þar voru sagðar sögur, talað um bækur og lesið upp úr þeim, kannski úr bók, sem ekki var komin út. Hvérsu gott var að sitja inni á skrifstofu Þór- leifs, sjá hann sýsla um bækur sinar, næstum tala við þær eins og lifandi verur, en hjálpi þeim sem hefði fært þær úr stað. Oft komu skáld og rithöfundar á heimili þeirra, og nutum við þess oft, en alltaf fannst mér Þórleifur bera af I frásögn og samræðum. Einn var sá þáttur i menn- ingarlifi þessa tima, sem Þór- leifur stóð að. Hann stofnaði bók- menntaklúbb, ásamt fleira fólki sem áhuga haföi á bókmenntum. Þessi starfsemi er ennþá viö liði, án þess nokkur virðist stjórna henni, en allir hafa lagt sitt að mörkum. Við höldum þessa fundi inn á heimilum okkar, þeir eru skemmtilegir, og við höldum alltaf þeim sið, að ekki mega vera aðrar veitingar á borðum en kleinur og pönnukökur eöa vöflur. Þaö má með sanni segja að oft var góöra vina fundur á heimili þeirra. Þar voru fagrar veislur, eins og sagt var I fornsögunum, þó aldrei væri mjöður á borðum. En þá-.er það eftir sem mestu máli skiptir, og lengst mun halda nafni hans á lofti. Þaö eru ritstörf hans. Eftir Þórleif hafa komið út niu bækur auk smásagna i timaritum og annara greina ásamt kennslu- bók i Islandssögu. Hornstrend- ingabok kom út 1943, og er það fyrsta bók hans. Hún var þegar svo vinsæl að hún seldist upp á skömmum tima og var gefin út aftur 1976 I þrem bindum. Mjög fallegri útgáfu. Ef til vill er hún bók bóka hans, skrifuð af mikilli tryggö við átt- hagana, og með henni er bjargað til komandi kynslóða sögu byggðar, sem komin er i eyði. Bókin geymir minningar um lifsbaráttu fólksins, hvernig það lifði og starfaði. Baráttan við björgin,sagnir sem lifðu á vörum fólksins, náttúrulýsingar og um staðhætti alla. Hann skráði einnig sögu Grunnavikurshrepps, mjög nákvæmt verk, sem hann lagði mikla innu i. Bækur Þórleifs bera merki uppruna hans. Hann skrifar um það fólk sem hann þekkir, lif þess og starf. Svo kom vorift, kom út 1946. Hvaft sagfti tröllift? 1948. Þrettán spor 1955. Tröliift sagöi 1958, en það er framhald af, Hvað sag&i Trtillio? en hann ætlaði sér að skrifa áframhald af þeirri sögu, en nú er hennar ekki lengur aö vænta, þvi miður. Hjá afa og ömmu kemur út 1960. Hrein og tær frásögn frá sjónarhóli bernskunnar. Afi og amma eru hans lifsakkeri á þessum árum. Margar af smásögum Þórleifs eru mér eftirminnilegar, eins og „Csköp" I Þrettán spor og „Fylgdarmaður" I Hreggbarinn fjSH, sem var gefin út 1974. Þá kom Hka út bók hans Aldahvörf, Land og saga, ellefta öldin. Þórleifur var mikill sögumað- ur. Hann bjó yfir leiftrandi frá- sagnargleði, og þegar hann sagði sögu, þá fylgdi hann eftir með lát- bragði. Hann hreif mann um- yrðalaust inn I heim sögunnar og siðan þekkti maður persónurnar og umhverfi þeirra eins og maður hefði sjálfur verið þatttakandi I atburðinum. Þannig finnst mér ritverk hans vera. Hvort sem það er skáldsaga, þjdðsögur, sannir þættir, eða endurminningar hans sjálfs, ég heyri hann sjálfan segja fram söguna. Siðustu æviárin stóö heimili hans á Akureyri, i skjóli Harðar sonar hans og Svanfriðar. Þar lifði hann I friði og ró með bókun- um sinum, en farinn að heilsu. Það var gaman að koma til hans i sumar og horfa á hann eins og fyrr taka á bókunum sinum, sýna bækur sem voru hans stolt, hans heimur. Ég held að þrátt fyrir þverrandi þrótt og önnur áföll, hafi þetta siðasta sumar fært hon- um þo nokkra gleði. Dóttir hans Þóra og tengdasonur, ásamt dótt- urdóttur komu frá Noregi, og hann gat komist hingað suður á Akranes og hitt venslafiúlk sitt og vini. Og þegar hann kom aftur norður, var stutt I það að Sigga litla, yndi afa og eftirlæti hlypi aftur um létt og kát eins og áður. Þórleifur, vinur minn. Nú er þessu öllu lokið, eða hvað? ftg held um minningarbandið, sem ér eins og talnaband, með perlum sem ég tek fram eina eftir aðra, hverja með sina merkingu. Hafðu þökk fyrir þær allar. Fjölskylda min færir þér hjart- ans þakkir fyrir allt sem þú og þitt heimili var okkur. Þér og ástvinum þinum öllum biðjum við blessunar guðs og manna. Reyniviðurinn sem þú gróður- settir á lóðarmörkunum okkar, skartar nú sinu fegursta með rauðum berjaklössum, einmitt rétt áður en hann fellur fyrir haustvindunum. ftg minnist þess, að þú sagðir mér þá sögu eitt sinn, að forðum hefði verið átrúnaður á reynivið. Ég horfi út um gluggann minn á reyniviðinn, og trúi þvi að eins og hann hefur laufgast hver vpr, siöan þú gróð- ursettir hann, haldi það annað sem þú hefur gróðursett áfram að laufgast, þótt hauslvindar næði nú um. „Oröstirr deyr aldregi, hveim sér góðan getur" Bjarnfriður Leósdóttir, Akranesi. AÐ LYNGHÁLSI SKRIFSTOFAN ER FLUTT 832 33 SIMI HANS PETERSEN HF

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.