Þjóðviljinn - 10.12.1986, Side 7

Umsjón:
Ólafur
Gíslason
Einleikið
á fomar
dyggðir
„Er það einleikið“ í Gerðubergi.
Þráinn Karlsson sýnir: Varnrrœða
mannkynslausnara og Gamli maður-
inn og kvenmannsleysið eftir Böðvar
Guðmundsson.
Leikstjóri: Þórhiidur Þorleifsdóttir.
Leikmynd: Jón Þórisson. Lýsing:
Lárus Björnsson. Sýningarstjóri:
Bjarni Ingvarsson.
Þráinn Karlsson á 30 ára leikaf-
mæli og heldur upp á það með því
að stofna eigið leikhús, ein-
leikshús. Með því færir hann
sjálfum sér nýja reynslu og okkur
betra tækifæri til að sjá hvað í
honum býr en áður hefur gefist.
Þráinn var einn þeirra sem
stofnuðu Alþýðuleikhús á Akur-
eyri 1975, eins og fram kom í
fróðlegu viðtali við leikara og
leikstjóra í síðasta helgarblaði
Þjóðviljans. Þess vegna er ekkert
skrítið að hann skyldi ganga í
smiðju Böðvars Guðmundssonar
til að sækja leikverk í afmælissýn-
inguna, frægustu leikrit Alþýðu-
leikhússins, Krummagull og
Skollaleikur, eru einmitt eftir
Böðvar.
Fyrri einþáttungurinn sem Þrá-
inn flytur í Gerðubergi (og víðar
um land síðar) er unninn úr smá-
sögu í safni Böðvars frá 1978,
Sögur úr seinni stríðum.
„Varnarræða mannskyn-
slausnara“ er eintal læknis sem
rekur samskipti sín og sjúklinga
sinna á árunum fyrir og eftir
síðari heimsstyrjöld. Frásögnin
er sannur óhugnaður vegna þess
hve þétt höfundur stendur upp
við persónu sína þrátt fyrir glæp-
inn sem hún hefur drýgt, glæp
þess sem trúir því að hans forsjá
sé öðrum fyrir bestu. Þráinn
leikur hér miklu eldri mann en
hann er sjálfur og markviss lýsing
Lárusar Björnssonar hjálpaði
honum til þess með því að dýpka
andlitsskuggana. Undir lokin var
eins og myndin af andliti leika-
rans hertist, yrði grafísk bak við
rimlana.
í sögu Böðvars kemur ekki
fram hvar læknirinn flytur
varnarræðu sína. Þessu hefði
mátt sýna trúnað með því að
flytja verkið á auðu sviði eða í
einu spottljósi, en leikstjóri og
leikmyndateiknari kjósa að svið-
setja þótt það kosti túlkun. Túlk-
unin verður þó ekki einhlít og
sviðsmyndin er svo hugvitsamleg
að ástæða er til að þakka fyrir
hana. Þegar leikurinn hefst liggur
gamall maður í rúmi í hringmynd-
uðu herbergi, og auga áhorfand-
ans er svo blekkt að honum finnst
hann horfa inn í spegil. Þetta
boðar sálarspeglun læknisins og
undirstrikar eigingirni og sjál-
fsupphafningu persónunnar.
Læknirinn er lokaður í búri - á
geðsjúkrahúsi eða í fangelsi? - en
hann ímyndar sér að hann sé í
réttarsal með áhorfendur á alla
vegu, og Þráinn gengur með
veggjum hring eftir hring meðan
hann flytur ræðuna. Textinn segir
frá hrikalegum tíðindum og öll
aukaáhersla er vandmeðfarin, og
þótti mér stundum framan af
jaðra við ofleik hja Þráni. En
eftir því sem á leið og hlutverkið
varð erfiðara óx vald Þráins á því
og hápunkturinn var mikilfeng-
legur.
Hvar
er lífsnautnin frjóa?
Seinna stykkið, „Gamla mann-
inn og kvenmannsleysið“, samdi
Böðvar sérstaklega af þessu til-
efni. Þar er það roskinn starfs-
maður á olíuborpalli í Norðursjó
sem segir frá um leið og hann
byggir utan um sig grind, lokar
sig inni í búri eins og læknirinn
var í áður. Hann hefur hitt af til-
viljun gamlan sveitunga sinn - þó
úr Suðursíðunni - þarna á pallin-
um og sá hefur komið af stað
skriðu endurminniga hjá sögu-
manni.
Eins og læknirinn rifjar bor-
pallsmaður upp fortíð þjóðar sem
einu sinni vissi hvaða gildi voru
góð og rétt. Báðir hafa þeir alist
upp við þessi gildi, læknirinn hef-
ur látið þau afskræma vitund sína
en borpallsmaður hefur flúið
þau.
Sögumaður er úr Norðursíð-
unni þar sem allt var merkilegra
og betra en sunnan ár og þar sem
fólkið hafði einangrast í hroka
sínum og sjálfumgleði. Suðursíð-
ungar pæla ekki í menningararfi,
enda áttu þeir ekki sálmaskáld
eins og Norðsíðungar, þeir hugsa
bara um hvað borgar sig - og ekk-
ert er fyrirlitlegra í augum Norð-
síðunga. Hvernig stendur þá á því
að byggð blómgast sunnan ár
meðan býli eyðast fyrir norðan?
Hvers vegna laða Suðursíðungar
að sér kvenfólk meðan ekki sést
kona undir sjötugu árum saman
norðan ár? Skyldi það vera vegna
þess að lífsmagnið býr hjá Suður-
síðungum þrátt fyrir menningar-
skortinn?
Svör Böðvars við þessum
spursmálum eru hvorki einföld
né einhlít, enda eru þau stór. Hitt
er ljóst að hvers konar forræðis-,
hyggja er honum þyrnir í augum í
báðum verkum. Hinir óskeikulu,
læknirinn fórnfúsi og gamli mað-
urinn, fulltrúi menningarverð-
mæta í Norðursíðunni, eru hættu-
legri en villiminkur. Þeir þykjast.
hafa vit á en vilja hafa vit fyrir,
þykjast elska en vilja drottna.
Maðurinn á borpallinum var
Þráni Karlssyni auðveldari við-
fangs en læknirinn þótt hann gæfi
ekki sömu tækifæri til stjörnu-
teiks. Hann fór afar vel með
tregafullan, svipmikinn texta dal-
adrengsins sem er flúinn svona
langt að heiman vegna þess að
fortíðin varð honum ofviða, og
nýtti sér frábærlega tækifæri til að
bregða á leik. Létti á alvörunni
með innskotum, leik í leiknum,
samtölum sveitunga um brú-
arsmíð, kvenfólk og ástandið í
sveitinni. Hárfín samvinna
leikara og leikstjóra.
Galli er á seinna verkinu sem
einleik að maðurinn á borpallin-
um hefur ekkert tilefni til að rifja
sögu sína upp upphátt - þar er
fyrra verkið betur rökstutt. Ef
verkiþ væri ekki samið fyrir einn
leikara hefði höfundur máske
gert tílut Suðursíðungsins meiri
pg leyft honum að ræða við gamla
sveitungann í eigin persónu. Það
hefði styrkt innri byggingu þátt-
arins.
Það hefði þó engu breytt um
mikilvægi þessara leikverka. Þau
velta upp stórum málum sem
öllum er hollt að gefa gaum, þau
komast að óvæntum niðurstöð-
um og einkum er seinna verkið
óvægið og nærgöngult við heilög
vé íslenskrar menningar.
Silja Aðalsteinsdóttir
G. Margrét Óskarsdóttir
Fær furutréð að ilma?
D. M. Thomas.
Hvíta hótelið.
Frjálst framtak 1986.
Ég hef fylgst af athygli með
bókenntagagnrýni dagblaða und-
anfarin ár. Oftar en ekki hefur sú
gagnrýni og umfjöllun verið mér
sem og öðrum til mikils gagns.
Að vísu er það svo að síðustu vik-
ur fyrir jól hellist yfir mann jóla-
bókaflóðið margnefnda og því
öllu erfiðara um vik að fylgjast
grannt með. Þá vill oft fara svo að
þeir höfundar, þýðendur og for-
lög sem gagnrýnendur þekkja
lítið eða ekkert verða útundan.
Ein slík bóka virðist nú hafa
lent utangarðs hjá gagnrýnend-
um. Þar sem ég tel að þessi bók
hljóti að hafa mikil áhrif á alla
bókmenntaunnendur vil ég leyfa
mér að vekja athygli á henni.
D. M. Thomas er höfundur
Hvíta hótelsins, sem verið hefur
metsölubók víða um lönd. Fyrir
hana hefur hann hlotið margs-
konar verðlaun og viðurkenning-
ar, enda bókin þýdd á fjölmörg
tungumál og gagnrýnendur stór-
blaða hafa keppst um að ljúka á
hana lofsorðum.
Hvíta hótelið er saga sjúkrar
konu - en um leið saga helsjúkrar
heimsálfu, Evrópu. Anna G. og
Lísa Erdmann - sem eru ein og
sama persónan - standast ekki
þær kröfur sem umhverfið gerir
til þeirra. Anna-Lísa getur ekki
viðurkennt frammi fyrir þeim
karlmönnum sem ríkja yfir lífi
hennar - föður sínum, ást-
mönnum, eiginmönnum og allra
síst fyrir sjálfri sér- að hún elskar
þá ekki. Sé hún yfirleitt fær um að
elska, þá elskar hún aðrar konur.
Hún er samkynhneigð - en
kannske má skilja þá hneigð
hennar sem flótta úr þeirri
grimmilegu veröld karlaveldis-
ins, þar sem slík hneigð er bæld
niður á fasiskan hátt.
Eðlileg kynhvöt Önnu-Lísu
verður eins konar steinbarn sem
hún ber undir belti; hún þorir
ekki annað en „elska“ þá sem
hún hatar. En hin sjúka kona -
heimsálfan Evrópa - gengur líka
með steinbarn! Fasismann. Elds-
voðarnir, flóðin, skriðuföllin og
fólk sem hrapar til dauða úr
mikilli hæð - þessar „sýnir“
Önnu-Lísu, því hún er skyggn, -
þessar skelfilegu vitranir konunn-
ar breytast í áþreifanlegan raun-
veruleika álfunnar í styrjöldinni
sem fasistar/nasistar hrundu af
stað.
Þannig sé ég í stuttu máli
táknmál sögunnar. í stórum
dráttum. Eflaust má finna urmul
af smærri táknrænum tilvísunum.
Bókin er mjög óvenjuleg. Hún er
eflaust ekki auðveld lestrar. Hún
krefst mikils en gefur líka þeim
mun meira.
Sjúkdómssaga Önnu-Lísu er
þrísögð. Fyrst birtist hún í hinu
sérkennilega ljóði Don Gio-
vanni. Það hafði reyndar birst
áður sérprentað og hlotið sérstök
bókmenntaverðlaun, enda er D.
M. Thomas ekki síður kunnur
sem ljóðskáld.
Þetta er kynngimagnað ljóð,
hlaðið erótískri spennu. Þýðand-
inn Franz Gíslason hefur, þó ekki
væri nema vegna þessa ljóðs (auk
hins einkennilega og undurfal-
lega erótíska hækú-ljóðs bls. 70),
skipað sér sess meðal okkar bestu
þýðenda. Sýni hér lítið brot af því
fyrrnefnda:
Eitt skiptið sveif angandi appelsínurunni
ofan fyrir gluggann, svo hvorugt mœla kunni
sakir furðublandins ótta er við eldhnettina sáum
eyðast eftir fallið með hvissi og smellum háum
í svörtum fleti vatnsins, líkt og þiísund Ijósker
leyndust bak við tjöld. En ímyndunin einber
er þó ef þú heldur við hefðum engu sinni
lagt hógvœrlega eyrun við djúpri og ógnþrunginni
þögninni um nœtur er við lágum hlið við hlið
og hvorugt annað snerti, nema kannski hann gœldi við
bunguna er minnt’ann á burkna þétta saman
úr bernsku sinni mund’ann það hafði verið gaman
að œrslast þar og fela sig í furugróðri háum.
Öðru sinni endursegir Anna-
Lísa ljóðið í prósa.
í þriðja sinn birtist saga Önnu-
Lísu í sálgreiningu Freuds á henni
- og nú skýrist allt sem áður var í
hálfkveðnum vísum.
Anna-Lísa fær „lækningu" hjá
Freud. Eða hvað? Er „lækni-
ngin“ kannski einungis fólgin í
þeirri meðferð sem náttúran sjálf
lætur í té: tíðahvörfunum, kann-
ski dofnandi kynhvöt, Anna-Lísa
„kemst úr barneign"?
Steinbarn álfunnar fæðist hins
vegar og verður ægilegra skrímsli
en mannkindin hafði áður alið af
sér, nasismann. Tákn hans er
Babi Jar þar sem Anna-Lísa
endar líf sitt ásamt kvartmiljón
Gyðinga - þó er ekki nema brot
af Gyðingi í henni sjálfri: nasist-
um væri of vel borin sagan ef við
gleymdum því að Gyðingar voru
aðeins brot af þeim sem þeir tor-
tímdu.
Að lokum er hinn ljóðræni lok-
akafli sem gerist fyrir handan
gröf og dauða. Minnir sumpart á
hin undurfögru lokaerindi Völu-
spár (Sá hún upp koma/ öðru
sinni/ jörð úr ægi/ iðjagræna
o.s.frv.).
Það er undarleg tilfinning að
lesa um þetta „fyrirheitna land“
(og það í víðari skilningi en ísrael
nútímans, sem hefur hlotið þau
ömurlegu örlög að hefja þjóð-
armorð þegar morðunum á þess
eigin þjóð linnti) eftir hina ógn-
þrungnu lýsingu á aðförunum í
Babí Jar. Er þá einhver von? Fær
furutréð að ilma?
G. Margrét Óskarsdóttir
Miðvikudagur 10. desember 1986 ÞJÓÐVILJINN - SIÐA 7