Dagblaðið Vísir - DV - 25.11.1998, Side 17

MIÐVIKUDAGUR 25. NÓVEMBER 1998
★
—*■
•k ★
wnnmg
17
Rómantískt náttúiuskáld
Það fer vel á því í nýjabrumi bóka-
flóðsins að Bókmenntafræðistofnun Há-
skóla íslands skuli stuðla að kynningu
eldri skáldskapar. Nú er komið út í rit-
röðinni íslensk rit úrval ljóða Þorsteins
Valdimarssonar og er Þorsteinn yngst
þeirra skálda sem kynnt hefur verið með
þessum hætti. Það hefur verið heldur
hljótt um ljóð Þorsteins á undanfómum
árum og má það líklegast rekja til þess
að liðin er tíð þeirrar sérstæðu hug-
myndafræðiblöndu þjóðlegrar rómantík-
m- og og alþjóðahyggju sem einkenndi
skáldskap róttækra skálda um og uppúr
miðbiki aldarinnar.
Bókmenntir
Geirlaugur Magnússon
í ágætum inngangi Ey-
steins Þorvaldsonar er
þess getið að Þorsteinn
hafl ekki verið eitt
þeirra skálda sem
aufúsugestir era í bók
menntasögunni, ekki er
ólíklegt að hann gjaldi þess
að hafa verið álitinn full-
trúi hefðarinnar á einu
mesta formbyltingarskeiði ís-
lenskrar ljóðagerðar. Það er þó nokkuð
að ósekju, vissulega orti Þorsteinn mest að
hefðbundnum hætti, var í senn mikill brag- og
rímsnillingur, en hann kom einnig fram með
nýjungar; breytti háttum og kynnti nýja, til
dæmis limruna sem mikilla vinsælda hefur
notið. Formtilraunir Þorsteins náðu svo langt
að hann yrkir á fuglamáli í þeirri frábæru
Þorsteinn Valdimarsson: Myndvíst og málhagt skáld.
limra „Krummafrétt". Formsnilli Þorsteins
era gerð ágæt skil í áðumefndum inngangi.
Þorsteinn Valdimarsson var fyrst og fremst
rómantískt náttúraskáld og að því leyti skyld-
ari Jónasi Hallgrímssyni og Steingrími Thor-
steinssyni en siðrómantíkeram nítjándu ald-
ar. Af samtímaskáldum á hann einna mest
sameiginlegt með Snorra Hjartarsyni,
Jóhannesi úr Kötlum, Ólafi Jóhanni
Sigurðssyni og Einari Braga. Mörg nátt-
úruljóða Þorsteins era hreinustu perl-
ur, svo sem „Leiðsla" úr Hrafnamálum,
„Dýjamosi" úr Heiðnuvötnum, „Regn-
gæla“ úr Fiðrildadansi, „Spóavell" úr
Yrkjum og „Bláklukknahljóð" úr Smala-
vísum. Rýmis vegna er aðeins nefnt eitt
ljóð úr helstu bókum Þorsteins en væri
hægt að telja upp dálklangt.
Náttúran er Þorsteini tónaflóð, ein
allsheijar hljómkviða sem ómar og
klingir, það er auðheyrt og auðséð I
ljóðum hans að hann var einnig tónlist-
armaður og tónskáld. En hann var
einnig skáld myndvíst og málhagt sem
ekki má falla í gleymsku. Það er því
mikill fengur að þessari bók þó ég geti
ekki leynt því að ég hefði talið eðlilegra
að gefa út heildarsafn ljóða Þorsteins
fremur en úrval. Það ber þó ekki svo að
skilja að úrvalið hafi tekist illa en baga-
legt er þegar í inngangi er oftsinnis
vitnað til ljóða sem ekki er að finna í
úrvalinu.
Stutt hlytu Ijóöskáld aó lifa,
ef þau lifóu á því sem þau skrifa.
En þau lifa' ekki á því, -
þau lifa í því;
það er Ijóöió - í því sem þau skrifa.
Þorsteinn Valdimarsson:
Ljóð
Eysteinn Þorvaldsson bjó til prentunar
09 ritar inngang
íslensk rit 12.
Ritstjórar : Ásdís Egilsdóttir og
Helga Kress
Bókmenntafræðistofnun Háskóla
íslands 1998.
Kona verður tröll
I Brotasögu segir Bjöm Th. Björnsson frá
sérstæðri konu sem lifði við kröpp kjör. Sú
hét Anna Guðrún Sveinsdóttir, á seinni árum
nefnd Anna í Björgvin, þá búsett í Vest-
mannaeyjum. Þessi „mikla og úfna kona“
varð minnisstæð litlum Eyjapeyjum sem stór-
eygir horfðu á hana reyta lunda og rúlla sér
sígarettur undir húsveggnum í
Björgvin. Einn þessara drengja var
Bjöm Th. Björnsson sem nú hefur
sett á bók það sem hönd á festir um
lífsgöngu Önnu.
Með stuðningi af rituðum og
munnlegum heimildum - einkum
kirkjubókum og frásögnum aíkom-
enda og samtíðarmanna Önnu - er
hér sögð saga um eftirminnilega
konu sem átti hlýtt þel og stórt
hjarta, en einnig skapsmuni og vilja-
styrk svo mikinn, að jafiivel hún
sjálf og það sem henni var kærast varð undan
að láta. Hún fæddist hórbam, ólst upp ómagi
í vist hjá vandalausum en varð síðar sauma-
kona í Reykjavík. Þaðan lá leið hennar til
Hull og loks Vestmannaeyja sem urðu síðasti
viðkomustaður. Þar sem heimildir þrýtur er
víða skáldað í skörðin og með því móti tekst
höfundi að draga upp heillega (þó ekki
óbrotna) mynd af skapmikilli konu sem í upp-
hafi vegferðar átti ekkert og hafði við lok
hennar misst svo að segja allt. Þetta er saga
um tröll - náttúruafl sem fátt fær við ráðið og
fæstir skilja; saga konu sem fetar harðan stig
og verður með timanum grómtekin á
sálinni af óblíðum glímutökum við líf-
ið. Jafnhliða er varpað Ijósi á lífskjör
margra þeirra íslendinga sem lifðu
undir lok síðustu aldar og upphaf
þeirrar sem nú er að líða.
Titill bókarinnar minnir óþægilega
á nýlegt verk eftir Þórarin Eldjám.
Engu að síður ber hún nafn með
réttu, því þó að höfundur spinni inn í
eyður þar sem heimildir skortir, er
myndin ekki alveg heil. Víða verða
hugarflug og innsæi lesenda sjálfra að
koma til sögunnar. Þetta er undirstrikaö með
forsíðumyndinni sem sýnir ótalmörg spegil-
brot sem raðað er heillega saman. Nafn bók-
arinnar er einnig táknrænt í öðrum skilningi,
því segja má að í sögunni sé „brotið á“ og
„brjóti" auk þess „á“ ýmsum og ýmsu.
Bjöm Th. Bjömsson er orðinn einna mest-
ur kunnáttumaður íslenskur um sögulega
skáldsagnaritun. Haustskip, Virkisvetur,
Falsarinn og Solka era allt þekktar bæk-
ur og vel metnar að verðleikum. í Brota-
sögu gefur að líta flest af aðalsmerkjum
höfundar. Hér er lipur og kjarnyrtur stíll,
næmt eyra fyrir sérkennum máls og stór-
karlalegur húmor ofinn hlýju. Hinu er ekki
Bókmenntir
Ólína Þorvarðardóttir
að leyna, að Brotasaga er veigaminni bók en
„stærstu" verk Bjöms Th. Bjömssonar. En þó
hún sé ekki sambærileg við það merkasta sem
Bjöm hefur gert er enginn svikinn af lestri
hennar.
Björn Th. Björnsson:
Brotasaga.
Mál og menning 1998.
Lífslyst og lífslist
Tæpri hálfri annarri öld eftir að Þjóðsögur
Jóns Ámasonar urðu ein áhrifamest bók ís-
lenskrar bókmentasögu slógu Þjóðsögur
nafna hans Jóns Múla í gegn. Hvers vegna?
Höfuðorsökin er eflaust Jón Múli sjálfur, ást-
mögur þjóðarinnar í útvarpinu áratugum
saman. í Þjóðsögunum sýnir hann á sér hlið
sem þjóðin hafði lítið séð en lengi haft óljósan
grun um og reyndist vera afbragðs sagnamað-
ur.
Bókmenntir
Ármann Jakobsson
Fyrra bindi Þjóðsagnanna var safn þátta
sem undantekningalitið voru skemmtilegir og
undantekningsdaust var frásagnargleðin
mögnuð og kæruleysislegur töffaratónn Jóns
Múla aðlaðandi. Þó var eins og ekki tækist að
binda frásögnina saman í heild sem væri jafn
kraftmikil og einstakir hlutar hennar. í þessu
síðara bindi tekst betur að þessu leyti. Þráð-
urinn er að vísu stundum mjór en dregur þó
lesandann gegnum bókina, frá píanósögu til
Rússlands og heim aftur í gegnum Danmarks
Radio í ríkisútvarpið og tónlistina, norður til
Grænavatns og suður í heim jazzins og til
Ameríku og aftur heim til tónlistarinnar og
MÍR og að lokum á sild á Mugg VE. Óneitan-
lega hefði verið gagn að nafnaskrá
en kannski kemur hún með 3. bindi.
Þessi sérstæða byggingaraðferð
rís hæst í Homungs & Moll-
erfantasíunni í tíu þáttum þar sem
gamalt píanó verður eins konar
leiðarminni um hin og þessi atvik
úr lífi Jóns Múla og fjölskyldu. í
þeirri frásögn fara saman gleði og
gaman, djúp alvara, mikil frásagn-
argleði, áhugaverö mannlífsmynd
og vitaskuld tónlistin sem er alstað-
ar í lífi þularins okkar og skapar þá
kennd að líf í tónlist sé þess virði að lifa því.
Hvert sem Jón Múli fer í frásögn sinni
koma orðin lífslist og lífslyst í hugann. Hann
er sem kunnugt er ennþá aðdáandi Sovétríkj-
anna en hjá Jóni Múla temprar húmorinn
jafnan stjórnmálasannfæringuna. Frásögn
hans af fór þangað er bráðskemmtileg, ekki
síst þegar stjarnfræðikenningar prófessors
Goyles eða alla svilana í Georgíu ber á góma
og þegar virðuleg miðaldra kommúnistafrú á
dökkbláum upphlut vill heyra „Famílísjúmal-
inn, þetta yndislega lag“ leikið á Rauðatorg-
inu 1. maí.
Jón Múli er einkum þekktur á ís-
landi fyrir að vera kommúnisti og
djassisti og „harðlínumaður" í hvoru-
tveggja. Fyrir ást sina á djassinum
var hann kallaður geirfugl af þeim
sem voru á „hinum æðri plönum" en
uppreisnarmaðurinn Jón Múli lætur
ekki kúgast og skeytir lítt um
skoðanir annarra. Sagan um
kynni hans af þessari „afvega-
leiddu hfjómlist" er ekki síðri ást-
arsaga en hver önnur.
Sögumenn sækja iðulega í sig
veðrið. Þaö er Jón Múli líka að gera. Nú er
bara að vona að hann haldi áfram að segja
þjóð sinni þjóðsögur.
Þjóðsögur Jóns Múla Árnasonar II.
Mál og menning 1998.
Haustmáltíð
Ásdís Óladóttir hefur gefið út aðra ljóðabók
sína, Haustmáltíð. Fyrri ljóðabók hennar kom
út vorið 1995 og nefnist Birta nætur.
í nýju bókinni eru 34 Jjóð sem lýsa innra lífi,
draumum og kvenlegum tillfinningum. Mörg
vefa saman í mjúkum litum náttúrumyndir og
tilfinningalíf, en stundum kemur skemmtilega
óvæntur litur í vefinn eins og í þessu ónefnda
ljóði:
í bifreiö
innan um ótal drauma
fimrn naktar konur
á leiö í heimsferö
meö viðkomu
á rauöu Ijósi
tœlandi, trylltar
meö löng innkaupanet.
Andblær gefur bókina út.
Ráðstefna í Edinborg
Norræn samstarfsnefnd um Norðurlanda-
fræðslu erlendis gengst fyrir ráðstefnu í Edin-
borgarháskóla 26.-28. nóvember og býður þang-
að háskólakennurum í norrænum tungumál-
um á Bretlandseyjum. Stofnun Sigurðar Nor-
dals tekur þátt í undirbúningi ráöstefnunnar.
Þar verður fjallað um Norðurlandatungur, nor-
rænar bókmenntir, menningarlandafræði og
sögu. Sérstaklega veröur rætt um tungumála-
kennslu. Meðal fyrirlesara eru dr. Andrew
Wawn, dr. Uffe Gstergárd og dr. Bergljót Krist-
jánsdóttir, dósent við Háskóla íslands og fyrr-
verandi sendikennari í Kaupmannahöfn, sem
ræðir starf sendikennara að menningarkynn-
ingu.
Stríðið á Suðurlandi
Guðmundur Kristinssonn, fyrrverandi
bankagjaldkeri, hefur skrifað bókina Styrjald-
arárin á Suðurlandi. Þar fjallar hann um her-
nám og hemaðarumsvif Breta, Bandarikja-
manna og Kanadamanna á Suðurlandi á ánm-
um 1940-45, en þar voru á þeim árum um 40
herstöðvai-. Bókin byggir á viðtölum við fjölda
Sunnlendinga, breska og bandaríska hermenn
sem dvöldu á Suðurlandi í stríðinu, flugmann
úr 269. flugsveit RAF í Kaldaðamesi og yfir-
mann þýskrar flugsveitar í Noregi. Þá er mik-
ill fróðleikur sóttur í ritaðar heimildir og skjöl
hinna erlendu herja á söfnum í Bretlandi og
Bandaríkjunum.
í bókinni er meðal annars sagt frá
vamarstöðvum í Ölfusi, vörnum Sel-
foss og Ölfusárbrúar, baráttunni viö
kafbátana og hertöku kafbátsins U-
570, njósnaflugi Þjóöverja og loft-
árásunum á Selfoss og Homafjörð
og litríkin sambúð hersins og hér-
aðsbúa. Loks er sagt frá örlögum
hermannanna efth' að þeir fóru
Tiéðan til að taka þátt í bardögum á meg-
inlandi Evrópu.
212 ljósmyndir eru í bókinni og 22 uppdrætt-
ir af herstöövum á Suðurlandi. Útgefandi er
Ámesútgáfan.
Sléttuúlfurinn
Ormstunga hefur gefið út hina frægu skáld-
sögu Sléttuúlfinn, Der Steppenwolf, eftir þýska
nóbelsskáldið Hermann Hesse. Fá þýsk skáld-
verk hafa hlotið aðra eins útbreiðslu og hún
síðan hún kom fyrst út árið 1927. Þá vakti hún
blöndu af hneykslun og hrifningu
en á tíma blómabarnanna á 7. og 8.
áratug aldarinnar varð hún eins
konar trúarrit ungs fólks sem sá
í henni tvo mikilvæga þætti lífs-
sýnar sinnar, andúð á borgara-
legu kerfi og áherslu á könnun
sjálfsins. Og enn era nýjar
kynslóðir að uppgötva töfra
Sléttuúlfsins.
Elísa Björg Þorsteinsdóttir
vann það þarfa verk að koma
heimslist á íslensku.
þessari
Gott og grænt
Hin matarlega bók Gott og grænt eftir Ing-
Mari Roug geymir rúmlega 60 uppskriftir að
ljúffengum og girnilegum réttum þar sem
grænmeti er í aðalhlutverki en kjöt og fiskur
fremur haft með sem meðlæti. Þær byggjast á
matargerðarlist frá ýmsum löndum og sýna
hvað hollt, gómsætt, spennandi og lit-
ríkt hráefni fer listavel saman. Fjöldi
litljósmynda er í bókinni sem Wolf-
gang Kleinschmidt tók. íslensk þýð-
ing er eftir Helgu Guðmundsdóttur.
Ing-Mari hefur veriö kokkur á
skipi og veitingahúsum í Kaup-
mannahöfn og London og skrifað um mat í
lausamennsku lengi. Auk þess er móðir henn-
ar heimilisfræðikennari í þriðju kynslóð og lét
dóttur sinni ýmislegan fróðleik í té.