Dagblaðið Vísir - DV - 06.12.2000, Blaðsíða 12

12
MIÐVIKUDAGUR 6. DESEMBER 2000
Menning
Dauðinn og lífið
DV-MYND ÞOK
Óttar Guömundsson, læknir og rithöfundur.
Dauðinn má heita höfuð-
óvinur læknastéttarinnar
sem hefur það að markmiði
að halda fólki við góða
heilsu og á lífi. Sú barátta er
mikið sísífosarverk, þrátt
fyrir allt starf lækna er
dauðinn óumflýjanlegur og
hann hlýtur að leita á alla
sem honum hafa kynnst.
Listin að lifa, listin að deyja er löng ritgerð Ótt-
ars Guðmundssonar læknis um dauðann. Form
hennar er ævisögulegt. Óttar hefur leikinn á erf-
iðri flugferð sem var kveikjan að ritinu og ræðir
síðan dauðann út frá ýmsum kynnum sínum af
honum, fyrstu reynslu sinni og fyrstu kynnum
sem læknir, löngum og erfiðum veikindum föður
síns og láti ýmissa kunningja og ættingja. Öðru
hverju heldur hann þó út í heim og til miðalda og
viðrar ýmsar kenningar fræðimanna um dauð-
ann, sögu Tolstojs um Ivan Ilyich, forlagatrú,
kvæði um dauðann og lýsingar á dauðanum í bók-
menntum og listiun.
Bókmenntir
Það sem er forvitnilegast viö bókina er hvern-
ig fléttað er saman eigin ævisögu og þessu heim-
spekilega vandamáli, dauðanum, sem ekki að-
eins læknar heldur einnig skáld og aðrir fræði-
menn hafa glímt við frá öndverðu. Stundum
verður ævisagan einnig að sögu 20. aldarinnar,
ekki síst í mögnuðum kafla nálægt lokum þegar
höfundur heldur til Buchenwald í leit að komm-
únistaleiðtoganum Ernst Thálmann sem nasist-
ar drápu. Sá staður er rétt hjá sjálfri menning-
arborginni Weimar og þessi og fleiri þversagnir
verða Óttari tilefni til margvíslegra vangaveltna
um ýmiss konár dauða.
Heiti bókarinnar virðist í fyrstu ekki viðeig-
andi, bókin fjallar um dauðann en ekki lífið og
það er líklega fátt sem dregur meira úr lífsgleði
en stöðugar hugsanir
um dauðann. En dauð-
inn er auðvitað óhjá-
kvæmilegur fylgifiskur
lífsins og hugsanir Ótt-
ars um dauðann leiða
hann aftur og aftur að
lífinu og eðli þess.
Rit þetta er blending-
ur af sjálfsævisögu,
fræðiriti og esseju og
heilsteyptar ritgerðir af
þessu tagi eru sjaldgæf-
ar hér á landi. Kannski
er það þess vegna sem
ritið er einkennilega
heillandi. Óttar er ágæt-
legá ritfær og kann þá
mikilvægu list að fara
um víðan völl en fylgja
þó einum þræði. Efnið
nálgast hann af djúpri
alvöru og sjálfsævisaga
hans á ekki sístan þátt i
að gera verkið að magn-
aðri heild. Bókin er ekki síður myndverk en rit-
gerð, í henni eru margar myndir sem styðja rit-
gerðina en segja um leið eigin sögu. Úr verður
óvenjuleg og athyglisverð bók sem á erindi til
flestra.
Ármann Jakobsson.
Óttar Guðmundsson: Listin aö lifa, listin aö deyja: Hug-
leiðingar læknis um lif og dauða. JPV forlag 2000.
Ufn'IN AÐ Llf A
USTfNAÐ DEYJA
9
opAt
Vopnin kvödd í Tékkó
Bohumil Hrabal (1914-1997) er einn fremsti
rithöfundur Tékka og helsti sagnameistari ald-
arinnar. Hann er jafnan nefndur í sömu andrá
og landar hans Jaroslav Hazek (sem skrifaði
Góða dátann Svejk) og Franz Kafka og er talinn
helsti lærimeistari og áhrifa-
valdur Milans Kundera. Bækur
hans hafa ekki fallið í kramið
hjá þarlendum stjómvöldum,
þær hafa verið ritskoðaðar,
gerðar upptækar og bannaðar.
Árið 1968 hlaut hann virt bók-
menntaverðlaun í heimalandi
sínu en árið eftir settu Rússar
hann á bannlista og útgáfa á
verkum hans var vandkvæðum
bundin. Á síðasta áratug hafa
þýðingar á skáldsögum Hrabals
farið sigurfór um heiminn og
borist alla leið hingað til lands.
Skáldsaga Hrabals, Alveg
glymjandi einvera, í þýðingu
Þorgeirs Þorgeirsonar og Olgu
Maríu Franzdóttur (Leshús
1992), var til þessa eina verk hans sem komið
hefur út á Islandi og hefur farið hljótt. Ein fræg-
asta bók hans, Lestir undir smásjá sem kom
fyrst út 1965, er nú komin í bókabúðir og er mik-
ill fengur að henni. Sagan hefur verið kvik-
mynduð og hlaut óskarsverðlaun 1967 sem besta
erlenda myndin.
Atburðir sögunnar gerast á tékkneskri jám-
brautarstöð undir lok síðari heimsstyrjaldar.
Þjóðverjar eru aö tapa stríðinu en ennþá
streyma þýskar herflutningalestir til vígstöðv-
anna hlaðnar vélbyssum og handsprengjum.
Brugðið er upp mynd af einum
degi í lífi hins unga Milosar
sem kemur aftur til starfa hjá
ríkisjárnbrautunum eftir mis-
heppnaða sjálfsmorðstilraun.
Blóðug átakasaga Tékkóslóvak-
íu er kynnt í gegnum stutta og
áhrifaríka frásögn af forfeðrum
Milosar; langafi hans barðist á
Karlsbrúnni og afi hans reyndi
með dáleiðslu að stöðva þýskan
skriðdreka á leið inn í Prag.
Inni á milli eru ýmsar örlaga-
sögur, t.d. af frú Karáskovu sem
Þjóðverjar tóku fyrirvaralaust
höndum í stríðsbyrjun og létu
hana þurrka upp blóð eftir af-
tökur og sögur af kvensemi
brautarvarðarins sem forfærði
símastúlkuna á skrifstofu stöðvarstjórans.
Framapot og metorðagirnd stöðvarstjórans eru
sýnd sem hlægilegir tilburðir, á einkennisbún-
ingi hans eru rendur og stjörnur eftir tignar-
stöðu hans en oftast er hann útbíaður í dúfna-
skít. Hann ræktar (friðar?)dúfur af mikilli
ástríðu en þegar stríðið hófst sneri hann þýsku
dúfumar sínar úr hálsliðnum og fékk sér pólsk-
ar. Hann talar við dúfurnar þar sem þær sitja á
öxlum hans og ein þeirra hefur m.a.s. tekið sig
út úr hópnum til að prýða himinbláa bókar-
kápuna.
Lífinu á lestarstöðinni er lýst af sérkennileg-
um og kaldranalegum húmor sem á vel við
kæruleysislegt hugrekkið, öfluga þjóðemisstefn-
una og stríðsvitfirringuna sem ríkir í sögunni.
Einbeitt andspyma og þýskarahatur kraumar
undir stimamýkt tékknesku lestarvarðanna. Ást
og kynlíf koma við sögu en Milos er reynslulaus
í þeim efnum. Hann er einhvem veginn dofmn
og stjarfur, lífið er í hans augum samfelld ógn og
dauðinn aðeins lausn eða fórn sem hann er fús
að færa. Lýsingar á hörmungum stríðsins eru
áleitnar og grimmar og fáránleikinn birtist
óþægilega vel í bókarlok þegar Milos lendir í ná-
vígi við þýskan hermann.
Stíll Hrabals er sérviskulegur og lotulangur
og hann er m.a. frægur fyrir samtöl og eintöl
sem eru jafnfurðuleg og lífið sjálft. Þýðing Bald-
urs Sigurðssonar er frábær og aldrei er hægt að
þakka það nógsamlega þegar snúið er beint úr
frummálinu. Hér með er Hrabal boðinn hjartan-
lega velkominn í röð höfunda heimsbókmennta
á íslensku.
Steinunn Inga Óttarsdóttir
Bohumil Hrabal: Lestir undir smásjá. Baldur Sigurðs-
son þýddi. Bjartur 2000.
Bókmenntaleg skemmtisaga
Saga Gunnars Á Harð-
arsonar af Dagbjarti Hró-
bjartssyni og ævintýram
hans er ákaflega hók-
menntaleg skemmtisaga.
Eins og höfundur bendir
á í eftirmála á hún sér
foreldra í annars vegar
Birtmgi Voltairesog hins
vegar islensku fornaldar-
sögunni, en sagan ber
meiri keim af fomaldar-
sögu.
Dagbjartur elst upp í
föðurhúsum og lyndir illa við fóður sinn, vinnur
ekki verkin eins og honum þóknast, þótt lesandi
sjái snemma að meira býr í pilti en faðir hans
heldur. Hann hrekst að heiman og leggst í ferðalög
um suðvesturhomið, einkum þó Reykjavík og
ýmsa afkima í viðskiptalífi hennar.
Saga Dagbjarts er eins og góðri fomaldarsögu
sæmir ríkulega krydduð þjóðsagna- og ævin-
týraefni. Þar minnir aðferð sögunnar mjög á
safn Tröllasagna úr nútímanum sem Gunnar gaf
út ásamt öðrum fyrir nokkrum árum. Þessar nú-
tímaþjóðsögur eru þó fæstar jafnskemmtilegar
og sögumar í því safni, minna sumar á enn eitt
bókmenntaformið, Islenska fyndni, og er
skemmtigildið eftir því.
Dagbjartur er saga úr nú-
tímanum, speglun eða
skrumskæling veruleika
sem við þekkjum í klass-
ísku formi. Við sögu Dag-
bjarts kemur misheppnuð
loðdýrarækt, hreinræktað
íslenskt brask af gamla tag-
inu og ævintýri í tölvu-
bransanum ásamt bardaga
við forynjur opinberra
stofnana. Á vegi hans verða
líka ýmsir kjaftaglaðir ná-
ungar sem tjá sig um skáld-
skap, heimspeki, kennslu-
hætti í háskóla og einka-
væðingu menntakerfisins
svo eitthvað sé nefnt. Þess
vegna má auðveldlega lesa
söguna sem ádeilu á ís-
lenskt samfélag, taumlausa
ævintýramennsku og gróða-
brall á aðra hliðina, stein-
runnið reglugerðafargan og
skriffinnsku á hina.
Sagan er skrifuð í ýkjustil
sem stundum er vel heppn-
Gunnar Harðarson,
heimspeklngur og skáld
Semur fyrstu skáldsöguna sem
Hiö íslenska bókmenntafélag gefur
út síöan Maöur og kona kom út
áriö 1878!
aður og fyndinn en verður nokk-
uð endurtekningasamur til
lengdar. Ævintýri Dagbjarts
verða líka heldur bragðdauf eft-
ir því sem á líður söguna og satt
að segja er maður þeirri stund
fegnastur þegar hann hreppir
um síðir prinsessu og konungs-
ríki, þótt endalokin séu bæði
brött og lítið undirbyggð.
Þessi losaralega bygging er
enn ein hliðstæðan við fornald-
arsöguna. Bestu sögumar af því
tagi gera sér enga rellu yfir
byggingu eða hlutföllum, ein-
stakir kaflar og endalaus og ólík-
indaleg ævintýri gefa þeim lif.
Því miður er ekki nógu mikið
um vel heppnaða kafla af þessu
tagi í sögunni af Dagbjarti,
húmorinn er ekki nógu ferskur
og ádeilan þess vegna ekki sér-
lega hvöss.
Jón Yngvi Jóhannsson
Gunnar Á. Haröarson: Dagbjartur.
Hiö íslenska bókmenntafélag 2000.
DV
Umsjón: Silja Aöalsteinsdóttir
Bænir við öll
tækifæri
Máttur bænar-
innar eftir Norman
Vincent Peale er
komin út hjá
Hörpuútgáfúnni.
Þýðendur eru
Kristján Valur Ing-
ólfsson og Kristinn
Ágúst Friðfinnsson. Máttur bænarinnar er
síðasta bók Normans Vincents Peales en
hann lést í hárri elli um síðustu jól. Bókin
fjallar um bænir og geymir safn bæna sem
má nota við ýmis tækifæri.
I formála segir að það sé einkum tvennt
sem hafi gert bækur Peales áhrifamiklar,
annars vegar myndrænt mál, hins vegar
skilningur á vanda nútímamannsins.
Bænir hans séu hversdagslegar eins og líf-
ið sjálft en máttur þeirra felist í að veita
ljósglætu úr himnasölum farveg inn í ann-
ir daganna.
Þessa bæn Astleys lávarðar hafði Fulton
Oursler, útgefandi og rithöfundur, á dyr-
um íbúðar smnar í New York-borg:
„Drottinn, þú veist hve önnum kafmn
ég verð í dag. Ég bið að þú gleymir mér
ekki ef það skyldi henda mig að gleyma
þér.“
Undir ógnarstjóm
Rauðu khmeranna
Hjá Vöku-Helgafelli
hefúr nýlega komið út
bókin Ógnir minning-
anna - átakanleg frá-
sögn frá Kambódíu eft-
ir Loung Ung í þýð-
ingu Inga Karls Jó-
hannessonar.
Höfundurinn er ung
kona frá Kambódíu og
hún segir sögu af lífsbaráttu sinni og fjöl-
skyldu sinnar í stjómartíð Rauðu khmer-
Frá 1975 til 1979 drápu Rauðu khmer-
amir markvisst á að giska tvær milljónir
Kambódíumanna, næstum fjórðung þjóð-
arinnar. Þetta gerðist með aftökum, af
völdum hungurdauða, sjúkdóma og nauð-
ungarvinnu. Loung Ung var fimm ára
gömul þegar khmeramir rændu völdum
og áhyggjuleysi bamæskunnar þokaði fyr-
ir hörmungum og grimmilegum veruleika
Loung hafði þó sterkan baráttuvilja og var
allan tímann staðráðin í því að gefast ekki
upp. Sögu sína segir hún í minningu
þeirra tveggja milljóna sem létu lífið.
Þá nýfæddur Jesús...
Jólalögin í
léttum útsetn-
ingum fyrir pí-
anó era komin
út á bók. Jón
Þórarinsson hef-
ur valið lögin og
samið léttar út-
setningar sem henta jafnt nemum í píanó-
leik sem reyndari píanóleikurum.
I bókinni era þrjátíu lög og ljóð sem öll
em tengd jólunum og hugblæ þeirra.
Þeirra á meðal em jólasálmamir alkunnu
sem hljómað hafa um ár og aldir á þessari
hátíö Ijóss og friðar. Einnig em gamlir
jólasöngvar, íslenskir og erlendir, ritjaðir
upp og færðir i nýjan búning.
Af þeim jólalögum sem nú munu vand-
ræðalaust hljóma úr slaghörpum lands-
manna um þessi jól má nefna Nóttin var
sú ágæt ein, Oss bam er fætt í Betlehem,
Þá nýfæddur Jesús í jötunni lá og Sjá him-
ins opnast hlið.
Mál og menning gefur Jólalögin út.
Kjartans
Örlagið hefúr gefið
út bókina Laun heims-
ins, sem er safn örleik-
rita eftir Kjartan Áma-
son. I fréttatilkynningu
segir að tlest leikritin
séu „sprottin úr raun-
verulegum aðstæðum
sem höfúndur snýr of-
urlítið upp á, til að fá
annað sjónarhom og bregða upp spéspegli,
sem lesandinn getur speglað sjálfan sig eða
hinar ólíkustu aðstæður í.“ Af fjölbreyti-
legu umfiöllunarefhi höfundar má nefna
aftökur, matargerð, Tarzan, bókaforlög og
frelsið til að velja.
Laun heimsins er sjötta bók Kjartans
Ámasonar sem kemur út hjá Örlaginu,
auk einnar þýðingar. Einnig hafa tvær
sagna hans, skáldsagan Draumur þinn
rætist tvisvar og bamabókin Kata manna-
bam, komið út hjá Hljóðbókaklúbbnum.