Lesbók Morgunblaðsins - 18.03.1945, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 18.03.1945, Blaðsíða 2
146 » i 4 * i. | * LESBÓK MOKG UNBLAÐölNS HLUTDEILDAR OG ARDSKIPTA- FYRIRKOMULAG Á ATVINNUREKSTRI - EFTIR JÓHANN G. MÖLLER - EITT ÞAt>, scm cinkennt hefir efnahagsþróun síðari tíma e-u ' ui- ar nijög svo tíðu hagsniunadeilur milli atvinnurekcnda annarsvcgar og verkainaima hiusvegar — niilli vinnukaupandans og vinnusalans. Og það hefir jat'an verið eitt meg- inviðfangsefni þjóðfjelaganna, að reyna að sjá svo um, að þessar Jiagiuunastreitui' yllu scin minstum bsga þjóðfjelaginu í hcild. iljer á landi höfuni vjcr ckki farið var- hluta af þessuin dciluni. Orsakir þessara deilna má rckja 1il ýinissra liluta, cn að verulegu lcyti, ciga ]>ær rót sína að rekja 1il þcirra hagsniunaand.sta'ðna, scni fyrir hina hriiðu þróuii atvinnulífsius hafa skapast á stundum milli vinnii- salans og vinnukaupandans. Eu ]>essar andstæður hai'a svo verið miklaðar af þcim, scm um l'ram alf, vilja það þjóðskipulag feigt, sem vjer búum við. Vissulega virðist oft svo, að hlutur vinnusalans sje furðu skarður hjá hlut viniHikaupandans eoa sf jóriKindans. En þó svo kunni stunduin að vera, fcr því í.jarri að ]>að rjcttlæti kröfuna uin, að sjcr- eignarskipulaginu beri að kasla á glæ og reisa annað nýtt, cnda cr ekkcrt annað líklcgra en að hið nýja skipulag, sem ]>á cr oftast tal- að uin, muni hal'a í för ineð sjer stöðvun allrar i'ramlciðslustarfsemi og örbirgð ríkra jaí'nt scm snauðra- Þcssar hagsniunasfreitur, sem oft eru milli yinnusalans og vinnukaup andans og raska svo mjög rás efua- hagsstaríaemmnar. leggja-því þeim, beni vdja tryggja lieilbngða þróuu efnaliagsstarfsciiiinnar og framtíð mcnningar nútíinans. í l'ang höfuð- vcrkcfnið í þ.jóðf.j.elagsmálum mi- tínians. cn ]>:ið cr að gera hagsinutu hins f.járniagnsvana vinnusala — verkamannsins — og hagsmuni fjár- magnscigandans samtvinnaða. án þess að hyrningarsteinn atorkuscm- innar. ávinniugslöngunin. vcrði fyr- ir borð borin í framlciðslustarf- seminni. Þirr lciðir, seni konia Ii.jer cink- uni til greina, eru: 1) vimmlöggjöf, 2) sáttastofnanir og vinnudóinstól- ai og :;i hlutdeildar- og arðskifti- fyrirkomulag á atvinnurekstrinum.. Vinnulöggjöfin miðar að því að|- liasla boráttu áðurncl'ndra aðil,j;i, vinintsalaus og vinnukaupandatts, völl innan þjóðfjelagsins, ]>amiig aðj hún skaði ]>jóðf jclagið í heild scm allra niinst. Sáltastofnanir og viiinu dóiiistólar lial'a svipaðan lilgang og cr ]>ó þáttur vinnulöggjafarinnar cnnþá nicir „fyrirbyggjandi" cn þcirra. Kn hrorugt ]>ctta grcfur fyrir orsök mcinsins, hvorutveggja cr aðcins lyf. scm oft reynast vcl pn itppræfa ckki sjúkdónisorsökiua. Kn sú uppi'æting er t'ólgin í því að saintvinna í orði og á borði hags- iniuii vinnusalans og vinnukaup- andans, og kemur cinniitt hjer til kasta þess atvinnufyiirkomulags, cr li.jcr skyldi ra'tt uin, hlutdcildar- og arðskiítifyrirkomulags á atvinnu reksf ri. I'ctt.i fyrirkomulag á atvinnu- rrkstri cr ckki neinn spánýr hlut iu'. Mörg ai stæ-rstu atyinnu£yrhv tækjum heimsius hafa starfað eitir þcssum luetti um fjölda tugi ára, jafnvel alt að hundrað árum, cins og Leelairc-fyrirtækið í Frakk- landi. Það hefir verið rckið með hlutdcildarfyrirkomulagi frá árinu 18H8 og til þessa dags. Raunar má kenu nokkurs skyldlcika með þessu atvimmrckstrarfyrirkoniulagi og hlutaraðningunni íslensku, og cr híiiv orðin æði göniul. Nú á síðustu tírnum hcfir þetta fyrirkomulag á atvinnurckstri cflst mjög, og í sam- bandi' við nýb^-ggingar og nýsköp- un ]>á, scm þegar cr farið að undirbúa til frainkvamida eftir stríðið, cr lilutdeildar- og arðskifti- fyrirkomulag á atvinnnrckstrinum m.jög ofarlcga á baugi, og cr það af niörgum talið ]>að fyrirkomulag á atvinm'i'ckstrinuiii, scm bcri að keppa að. Einn af kostuni þcssa rckstrarfyr- irkomulags cr sá, að fjölbrcytilcik- inli cr svo mikill. I'að getur haft þcssa skipun ;i |>cssum stað, cn alt aðra ;i öðruni, og varla er fil sá atviuiiurekstur, þar scm ekki cr incgt að koma því við, í einhverri niyinl. í fáuni dráttuui niá lýsa þcssu l'yrirkoniulagi ;i ])cssa leið: Arðskiftifyrirkomulagið miðar að því, að vcita starfsmönnum fyrir- tækjanna hlutdeild í arði þeirra. Er arðuriim ákveðinn fyrirfram mcð l'östum hlutföllum. Er þctta íyrirkoniulag eitt ákaflcga vciga- niikið og licfir víðast orðið til sstórra bóta. Oft þcgar talað cr um hlutdeildarfvTÍrkomulag cr aðeins att við ai'ðhkiítingu. Mjög, oft er sauiiara arðskiitmgmui: eftirlit með

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.