Lesbók Morgunblaðsins - 11.10.1964, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 11.10.1964, Blaðsíða 12
PRESTASOGUR Framhald aí bls. 4 unni, lagði hana frá sér, og sagði um leið: „Farðu vel, surtla." — Eftir þetta fór sy-a Jón á hálfgerðan flæking og var í „útistöðum" næstu sjö árin, en það var einmitt á þessuim árum, sem hann hlaut viðurnefnin tvö, „brauð- lausi" og „prestlausi". Þó að síra Jón væri nú búinn að leggja „surtlu" sína frá sér á kirkju- bitann á Tjörn, voru þó embættisbræð- ur h&ns, prestarnir, ekki alveg búnir að slá úr huga sér einkaanálum hans. — Þeir héldu nú synodus á Flugumýri árið 1708, eða 2 árum eftir að sr. Jón hafði hrökklazt frá brauði sínu. — Þar er síra Jóni. sem nú er titlaður Monsi- eur Jón Jónsson fyrrver. prestur á Tjörr, stefrat þangað til þess að gjöra grein fyrir ástæðum til skilnaðar hans við madömu Þóreyju Bjarnadóttur, en þau höfðu þá ekki búið saman í 5 ár, þrátt fyrir það, að héraðsprófasturinn hefði ,.þau þar um áminnt." — Monsie- ur Jón er mættur í eigin persónu og íræöir nú fyrrver. stallbræður sína á 'pví, að madama sín hafi með sírau góða leyfi brugðið sér fyrir 5 árum í orlofs- ferð til vina sinna vestur á Snæfells- nes, og ekki komið aftur. Hann hafi þá ári siðar farið, ásamt 4 mönnum, vestur til þess að vitja hennar, en sú ferð varð árangurslaus, og neitaði madaman að fara aftur norður til hans. Þá hafi hann sftur sent tvo menn eftir henni ári síð- ar, og neitaði hún þá einnig að koma heim. Loks hélt Monsieur Jón því fram, að þó að hann væri nú opinber að hór- dcmi með ungfrú Þóru, þá hefði engin ástæða verið til burtveru madömunnar af heimilinu fyrir 5 árum, og hann alis ekki opinber að neinum glæp þá. — Er sýnilegt á þessu, að Monsieur Jón herur verið gæddur góðum málfærslu- hæíileikum, en að lokinni þessari máls- vörn hans fyrirskipaði herra biskup- inn honum að sanna þennan frambuxð sinn á næstu prestastefnu. Sömuleiðis skyldi haran enn vitja konu sinnar vest- ur undir Jöfcul og hafa votta að svari hennai', og ganga alveg úr skugga um hvor* hún frairt/egis „vilji ektaskap við hann halda" eða ekki. — " að er svo að sjá, að það hafi ekki verið neinn leikur að losna úr hlekkjum hjónabandsins í þá daga, að minxsta kosti hefur það ekki verið neitt auðvelt fyrir prestana. Þessi mál Monsieur Jóns áttu nji enn eftir að koma fyrir prestarétt á þessu sama berrans ári, 1708. — Húnvetnskir guðs- þjónar héldu stefnu sína á Giljá 18. október um haustið. Þar mætti Monsi- eur Jón óstefndur, og lagði fram vitn- isburð 3 manna um, að þeir hefðu ver- ið viðstaddir á Arnarstapa undir Jökli árið 1703, og heyrt „eftirgangsmuni" Monsieurins við Þóreyju Bjarnadóttur, sem þangað hafði farið í orlofsferð til sona sinna. Þar hefði hann skorað á madömuna, að hún færi með sér norð- ur, en hún þverneitaði oig bar fyrir sig „krankleik" sínn. — Þessa greinar- gjörð gjörðu prestarnir sig loks á- r.ægða með, og þar með virðist málið úti af dagskrá fyrir fullt og allt. E, iftir að síra Jón hafði hrökklazt frá Tjörn árið 1706,, var hann eins og áðúr getur, kallaður „hinn prestlausi", og titlaður Monsieur. — Þá fór hann í þjónustu Páls lögmanns Vídalíns í Víðidalstungu og annaðist fyrir hann mjög svo veraJdleg störf, svo sem skuiáheimtu o.fl. Veturinn eftir tók hann t.d. að sér, að innheimta fyrir Pál lögmann 52. rd. skuld hjá Lárusi Gott- rup sýslumanni á Þingeyrum. — Þessa skuld hafði Gottrup skuldað amtmann- inum á Bessastöðum í mörg ár og hafði verið ómögulegt að ná henní, hvernig sern reynt var. — Amtmaður hafði því selt Árna Magnússyni prófessor skulda bréfið fyrir 20 rd. og Árni beðið vin sinn, Pál lögmánn, að ná skuldinni. Monsieur Jón „prestlausi" stefndi nú Lárusi Gottrup og fylgdi innheimtunni svo fast eftir, að hann náði skuldinni. Þetta þótti kraftaverk, því að Gottrup var orðlagður fyrir skuldseiglu. Þegar Monsieur Jón hafði nú verið í útistöðum „prestlaus" í heil 4 ár, og sta?ið í ýmsu braski, fékk hann kon- unglega uppreisn í apríl 1710, og hefur það eflaust gjörzt fyrir milligöngu og góð meðmæli Páls lögrn. Vídalíns, en á þessum erfiðu útistöðuárum sira Jóns hafði 'hann orðið skjólstæðingur lög- ma'ins. Eflaust hetfur lögmaður kunn- að sð meta hæfileika hins gáfaða, en breyska og „brostfelduga" guðsmanns. — Á synodus 1713 mætir svo síra Jón með öðrum guðsþjónum og leggur þar íram „uppreisn sinna „geistlegheita"," eða bréfið frá hans hátign Danakon- ungi, sem veitti honum á ný réttinn til prestsembættis. Það stótS nú heldur ekki á því að hann fengi brauð. Á þessu sama ári dó síra Magnús Benediktsson á Nesi í Að- alreykjadal, og var þá séra Jóni veitt Nes, en þá var líka um leið hætt að kalla hann „hinn brauðlausa" eða „prest- lausa", — en aðeins í bili. Hann þjón- aði nú Nesi næstu 5 árin, og virðist hann hafa verið þar spakur, en alltaf hafði hann „dulciu" sína, ungfrú Þóru, sér við hlið. — En árið 1718 kom síra Þórarinn Jónsson til lands úr Grímsey. Hann hafði flúið þaðan undan yfir- gangi eyjarskeggja og var nú brauðlaus. Þá sleppti síra Jón Nesprestakalli við hann, og var það síðar'veitt síra Þór- arni. — Það kom að vísu ekki til af góðum ástæðum, að síra Jón stæði upp af Nesbrauði, en orsökin var, að nú var hann orðinn sekur í annað sinn að. hórdómsbroti með ungírú Þóru, með þvi að nú hafði aftur sézt árangur ásta þeirra, pg höfðu þau enn eignazt dóttur. Ha íann missti nú hempuna í annað sinn, og vaT nú enn orðinn hinn „prest iausi", og í þeim útistöðum vaT hann „brauðlaus" næstu 2 árin. En í|/o tokst honum enn sem fyrr að fá uppreisn hins náðuga Danakonungs 20. ágúst 1720, til þess að mega, enn á ný, verða sálusorgari einhvers safnaðar á hinni köldu sögueyju, og þegar þetta var feng ið, veitti Fuhrmann amrbnaður á Bessa- stöðum honum Vesturhópshóla í Húna- vatnssýslu árið eftir. — Þetta braoið erfði síra Jón „brauðlausi" eftir síra Gissur, sem einnig hafði misst hempuna íynr barneignir, og bjó hann þar nú brauðlaus. — Þessir tveir breysku guðs- menn, síra Jón og síra Gissur nú „brauð laus", munu því hafa verið báðir sam- an þetta ár í Vesturhópshó'um, m.a. til þess að hafa vakandi augun á því, að „hin kæru sóknabörn" þeirra aðThefðust ekkert ljótt eða óskikkanlegt í ástamál- um. — Síra Gissur hrökklaðist síðan í burtu af staðnum, en við búrekstri tók þar bóndi, Björn nokkur Andrésson, og áttu þau, síra Jón og fylgikona hans, að hafa hjá honum „kost og hjúkrun", en þau viðskipti féllu illa út, svo að Björn bóndi hvarf í burtu af staðnum. Eftir það „lafði" síra Jón þar,við fóein miss- iri við auðvirðiiegt búhokur, en flosn- aði þar sdðan upp árið 1725, vegna eyr.-dar og örbirgðar.' Síra Jón var nú orðinn „brauðlaus" í briðja sinn, og var nú á flakki og flæk- ingi næstu 5 árin. Þá frétti hann að sálu sorgara vantaði vestur í Garpsdal í Barðastrandarsýslu. Hann brá sér því þangað og fékk brauðið 1730, með sam- þykki herra Jóns biskups Árnasonar í Skálholti. —Það er sagt, að Húnvetrí- ingar hefðu verið ánægðir yfir því, að losna við síra Jón vestur, og að hann hefði eiginlega verið útflæmdur úr Hólaítifti. — En ekki gat síra Jón toll- að í Garpsdal nerna 1 eða 2 ár, og þeg- ar hann fór þaðan er sagt, að sóknar- mönnum þar hafi „þótt betri kveðja hans en koma"* — Þá fór hann aftur norður og var þar á flakki og flækingi, hingað og þangað, næstu árin, oftast í Hunavatnssýslunni, þar sem hann hafði þjói'að 3 brauðum, samtals fjórðung úr öld. — Var nú lokið prests-ferli hans fyrir fullt og allt, og var hann því ekki lengur kallaður „brauðlausi", en hlaut viðurnefnið „grái" og „gamli", enda farinn að reskjast. Hc lófst nú erfið og ömurleg ganga þessa addraða guðsþjóns, sem var orð- mn ellimóður, hrumur og brfátækur. Hann var að flækjast einhversstaðar í Húnavatnssýsiunni, áttræður að aldri, og kærði það þá fyrir Ólafi Árnasyni, , fullmektugum" danska amtmannsins á Bessastöðum, að hann í sínum háa ald- urdómi njóti einskis af styrk þeim, sem sé ætlaður fátækum og uppgefnum prestum, sér til uppihalds. — Þessari beiðni gamla prestsins skaut umboðs- maðurinn tii herra Steins Hólabiskups, til „andsvars" og úrræða, en hans herra dón.ur tók þessu illa, svaraði því stirð- lega og kvaðst hvorki hafa tíma eða vilja til þess, að gjöra „þeim fullmekt- uga" þann heiður að segja honum ævisögu síra Jóns. — Biskupinn heldur því fram, að síra Jón sé ekki uppgjafa- prestur úr sinu stifti. Hann hafi farið meS eðlilegum hætti frá Vesbui-hóps- hóhxm, en „sá eðlilegi háttur" var nú reyndar sá, að presturinn flosnaði þar upp sakir eymdar og örbirgðar, og fór á vergang. Biskup telur einnig, að síra Jón hafi fengið veitingu fyrir Garpsdal hjá Skálholtsbiskupi, og sé hann því „löglegur uppgjafaprestur þaðan burtu vikinn". — Hann eigi því ekkert tilkall til ölmusu í Hólastifti. Ástandið var því þannig, að hvorug- ur biskupanna þóttist hafa skyldu til þess að styrkja síra Jón, og þegar svona var komið málum, að gamli guðsþjónn- inn var á vergangi og í sveltu, þannig að enginn þóttist hafa skyldu til þess að liðsinna honum, var það danska vald ið á Bessastöðum, Lafrenz amtmaður, sem tók máað í sínar hendur. Hann skrifaði Steini Hólabiskupi bréf 26. júní 1736 útaf þessu máli síra Jóns Jó.-ssonar „brauðlausa" og krafðist þess. að kirkjuhöfðinginn veitti presti styrk, svo að haran gæti dregið fram sitt auma líí. — Þetta bréf amtmanns- ins varð til þess, að árið eftir úthlutaði herra Steinn síra Jóni gamla lífeyri ftá presjtaköllunum í Vestur-Húnavatns sýslu, þannig að Melstaður skyldi greiða hónum • árlega 90 álnir á landsvísu, Breiðabólsstaður 60, Grimstunga 15, Staðarbakki 30 og Höskuldsstaðir 30, eða alls 225 álnir. * — Eftir þetta flakk aði svo síra Jón gamli um allt Norður- land og lifði síðustu ár sín sem bón- bjargamaður, unz hann lognaðist útaf á Brekku í Svarfaðardai haustið 1744, rúnilega níræður að aldri. M argar kátlegar sögur eru sagðar af sírti Jóni, því að þó að hann væri næmur í skóla og vel gáfaður, gat hann verið einkennilega óhlutvandur og illa siðaður. Kom það stundum fyrir, að sumt sem hann sagði í prédikunarstóli var þvættingur og til aðhlægis, 3vo sem þegar hann eirau sinni byrjaði prédikun sína með þessu: iTallgerður hal kaus, henni gengur svo, svo hvorki vel né illa, mikið brúkar málraus, munna hefur tvo, tvó, dugir illa að þvo, þvo, állra mesti lómur, hæ, hæ, og ho, ho. Þegar hann hafði farið með þetta rugl, skellihló hann, en geta má nærri um „andagt" safnaðarins í messunni þeiiri. — A efri áruan. síra Jóns, þegar hana var kominn á flakkið, kom hann einu sinni tii Bjarna sýslumanns Halldórs- tonsr á Þingeyrum. Sýslumaður bað hann að messa þar næsta sunnudag og í-jörði hann það, en þegar hann stóð fyrir altarinu og verið var að syngja hitníiði honum svo að hann varð a/eitt- ur. Á altariau lá klútur ,en prestur tók ekki eftir honum. Þreif hann þá hár- kolluna (parrukið) af höfði sér, og skein þá í beran skallann á honum. Síðan þurrkaði hann vandlega af sér svitann með hárkollunni, og setti hana svo á kollinn aftur. — Brast þá upp hlátur um alla kirkjuna, en Bjarni sýflumaður kæfði hlátur sinn með því bregða klút fyrir munn sér. — Einkadóttir þeirra síra Jóns og mad- öonu Þóreyjar var Margrét, sem varð 3. kona Steindórs Helgasonar sýslumanns í Hnappadalssýslu, en eins og áður get- ur yfirgaf madaman síra Jón, þegar hann tók framhjá henni með ungfrú Þóvu, sem var dóttir Gisla bónda Sig- urðsEonar á Ásbjamarstöðum á Vatns- nesi. — Þeirra dóttir var Guðrún, sú sem pctur um hér að framan, að prestur skírði sjálfur í Tjarnarkirkju og fleygði svo frá sér hempunni, að athöfninni lakii ni. — Guðrún þessi giftist Jóni „hcvgetnum" syni síra Björns Þorsteins- sonar á Staðarbakka. — Síra Jón gaf þau saman, og kvað þá vísu ekki ó- snotra, eða hitt þó heldur. Hún er svona: Ivíargt er orðið með þeim líkt, nióti guðs vilja og ráðum sjálfur hef ég þau saman vígit, og svei nú aftan báðum. Siðar sneri hann vísunni þannig: Margt er orðið með þeim likt, með guðs vilja og ráðum, sjálfur hef ég þau saman vígt, og sofi þau nú í raáðum. " au Jón Bjömsson og Guðrún prestsdótttir bjuggu í Vík á Vatnsnesi og þóttu merkishjón. Dóttir þeirra var Margrét ryni kona Jóns Hólaráðsmanns Án.asonar, og bjuggu þau í Bólstaða- hlíð, en þeirra sonur var síra Björn Jónsson í Bólstaðahlíð, sem hin kyn- sæla Bólstaðahlíðarætt er komin frá. HAGALAGÐAR \ Gamli „r.kikur" | íslenzkir námsmenn í Kaupmanna höfn kostuðu útför Baldvins Einars- sonar. Mættu þeir allir við jarðar- förina nema Stefán Eiríksson frá ., Staðarbakka. Hann kom ekki — þóttist vera veikur. Um það var þetta kveðið: Við líkförina ei lét sig sjá lá í skrópum veikur. í kostnaðinn líka kannske sá klárinn gamli Bleikur. * Sbr. Sighv. Præ. X,28. • Samanber: Copiubók Steins biskups nr. 121. Stefán var kallaður Bleikur og I þótti aðsjáll. (Sunnanfari.) Lifði á rusínum Sunnan við veginn ofan á þessa! bryggju stóð hús, sem hét Gamla krambúðin, fram yfir 1930, en er nú , horfin. Mælt er, að strákur hafi i vetrarlagi gengið á snjó og fallið inn' um stromp í Gömlu krambúðina. Lifði hann þar á rúsínum til vors, er { kaupmenn komu skipum sínum til hafnarinnar og hleyptu honum út. • (Árbók Ferðafél. 1955.) 12 LESBÖK MORGUNBLAÐSINS- 31. tbl. 1964

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.