Lesbók Morgunblaðsins - 11.08.1968, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 11.08.1968, Blaðsíða 5
Heilbrigður maður þekkir takmörk sin og metur sig réttilega. llaiiu getur breytt háttum sínum og venjum og óþægindi og hindranir valda honum ekki óstjórn- legum geðshræringum. Kristinn Björnsson, sálfrœðingur: nwm\m/mmm Geðlækningar er sá þáttur heilbrigðismála sem einna síðast hefur náð að þróast. Margt veldur því. Fyrr á tímum beindist áhugi manna meir að því að vinna bug á þeim líkamlegu sjúkdómum, sem lífs- hættulegir voru, en þeir voru margir og virtust þá naertækara viðfangsefni. Orsakir og ferill geðsjúk- dóma er líka mun flóknari og torræðari en flestra annarra. Sú fræðilega þekking, sem gerir kleift að fást við geðlækningar, lét því á sér standa. Nú á tímum eru geðlækningar og geðvernd orðnar veigamikill þáttur í heilbrigðisþjónustu allra landa. Bættur efnahagur flestra þjóða og vaxandi skilning- ur þass, að ekki nægi að fást við banvaana sjúkdóma, heldur þurfi og að bæta úr því, er eykur vanlíðan og dregur úr starfsþreki manna, veldur því, að sálræn- um sjúkdómum er nú meiri athygli veitt en áður. í flestum menningarlöndum eru starfandi geðvernd- arfélög, sem á ýmsan hátt sinna andlegri heilsuvernd, ieitast við að auka almenna þekkingu á þessum mál- um og sameina til átaka áhugamenn um velferð geð- sjúklinga. Geðverndarfélag íslands gengst nú fyrir því, að flutt verði nokkur erindi í útvarpið um málefni, er varða geðvernd og geðheilbrigði. Hér finnst mér viðeigandi að ræða nokkuð um geð- vernd almennt, um mörkin milli hins heilbrigða og sjúka sálarlífs, og veit ég þá, að margir munu fyrst vilja spyrja, hvað geðvernd eiginlega sé. Flestar orðabækur segja, að „mental hygiene", sem við köllum geðvernd, séu „skipulegar athuganir og aðgerðir, er miða að því að varðveita andlega heii- brigði, með öðrum orðum, viðleitni til að halda sál- rænni starfsemi í eðlilegu ástandi". Með þessu er átt við viðleitni til aS koma í veg fyrir veikmdi af geð- rænum toga spunnin, koma í veg fyrir þær aðstæður, sem stuðla að vexti geðsjúkdóma, og vernda með því geðheilbrigði. Rétt er að greina þetta frá geðlækningum, elns og önnur heilsuvernd er greind frá lækningum. Heilsu- vernd leitast við að skapa þaninig aðstæður, aS isjuk- legt ástand nái ekki að myndast, frekar «n lækna það, sem þegar er að. Þegar rætt er um geðheilbrigði, mætum við ann- arri spurningu, það er, hver sé mælikvarði slíkrar heilbrigði og einkenni, og er nokkur alveg andlega heilbrigður? Eðlilegt er, að þetta sé uimideilt miál, því aS á þesau sviði eru mörk hins heilbrigða og sjúka einkar ó- ljós, óljósari en á flestum öðrum sviðum. Hiýfcur svo að vera, vegna þess hve geðlíf manna og tilfinn- ingar eru nátengdar öllu daglegu lífi og sams'kiptum við aðra. Daglegt líf hefur jafnan í för með sér einhver vand- kvæði, sem þarf að ieysa eða sætta sig við, ef þau eru óleysanleg. Þau hafa meiri eða minni áhrif á tilfinning líf okkar. Flestum tekst að leysa eða sætta sig við, hina óhjákvæmilegu 'erfiðleika þannig, að geðlífi þeirra er ekki hætt og halda þá jafnvægi, þótt á reyni Öðr- um tekst þetta miður. Sumir þeirra hafa e.tv. erft þá skapgerð, sem gerir líf þeirra örðugt, aðrir hafa ekki fengið þá þjálfun og áunnið sér lífsviðhorf, sem geri þá færa um að taka mótlæti og leysa hvern vanda á skynsamfegan hátt eftir beztu getu. Þess vegna höf- um við sjúkdóma af sálrænum uppruna eða geðræn vandkvæði, sem eru ekki alltaf beint sjúkleg. En hvar er þá markalína hins heilbrigða og sjúka? Hana er ekki auðvelt að draga. Venjulega er það gert með því að tilgreina ýmis einkenni taugaveikl- unar eða geðtruflunar og byggja matið á því. Sá hængur er á þessu, að f lest slík einkenrd. gera af og til vart við sig hjá algerlega heilbrigðu fólki. Margir verða t.d. að líða vegna svefnleysis um tíma, vierða varir óþæginda frá hjarta eða fá meltingartruflanir vegna ákafra geðshræringa eða taugaspennu, þegar sérstaklega stendur á, þó að þeir séu yfirleitt ekki taugaveiklaðir. Eins geta ofskynjanir, þráhyggja og fleiri leinkennii geðsjúkdóma af og til komið fyxir hjá heilbrigðum. Á þessum sviðum er það varanleiki og istig einkennanna, sem skera úr um það, hvort um sjúk legt ástand er að ræða eða ekki. Þannig mundu t.d. ofskynjanir, sem endurtækju sig dagiega um skeið og væru svo greinilegar, að maðurinn tæki þær fyrir raunveruleika, verða að teljast sjúkdómseinkenni, þar sem óljósar, tilviliunarkenndar ofskynjanir, er gerðu vart við sig, þegar maðurinn er sérstaklega þreyttur eða milli svefns og vöku, þyrftu ekki að vera það. En það má líka reyna að draga markalínu, með því að benda á einkenni andlegrar heilbrigði. Þetta er þó isjaldoar gert. Venjulegt er, að skilgreina andlega heil- brigði með því að segja, að hún einkennist af, að manninum líði yfirleitt vel og notist að hæfileikum sínum og starfsorku. Þetta má þó gera öllu áþreifan- legra með því að telja upp emstök atriði, er einkenna hinn heilbrigða. Þetta vil ég nú reyna og nefna þá 7 atriði, sem gjarnan eru talin í kannslubókum um þessi fræði. í fyrsta lagi, þckkir heilbrigður ntaður takmörk sin og metur sig réttilega. Hann laitast ekki þráfald- lega við að gera hið ómögulega, játar, að getu sinni séu takmörk sett, en notar þó hæfileika sína til aS gera það, sem hann getur. í öðru lagi, tekur hinn heilbrigði því óhjákvæmi- lejja með -jafnaðargcði og sættir sig við það. Þetta þýðir ékki, að hann sé ánægður með allt éins og það er, heldur að alls konar óþægindi og hindranir, sem hann ávallt mætir í lífinu, valdi honum ekki óstjórn- legum geðshræringum. Hann æðrast t.d. ekki, þó að hann þurfi að breyta áætlun sinni vegna veðurs eða hægfara vörubíll hindri hann um sinn í að aka eins hratt og hann óskar. í þriðja lagi, getur hinn heilbrigði breytt háttum simim og venjum í samræmi við þær breytingar, sem verða á honutn sjálfum og umhverfinu. Allir breytast með aldrinum. Fullorðinn maður þarf að geta hagað sér öðruvísi en barn eða unglingur, og hann þarf að geta breytt háttum sínum, þegar aðstæður í þjóðfé- laginu gera það nauðsynlegt. Þetta þýðir ekki, að hann eltist við tizkufyrirbæri, en hann lifir í nútím- anum í stað þess að harma sífellt hina góðu gömlu daga. í fjórða lagi, lifir heilbrigður maður yfirleitt reglu- bunditu lífi. Hann leitast t.d. við að hafa fasta mat- málstíma, sefur á vissum tímum og vinnur á öðrum. Venjur gera lífið einfaldara og auðvelda mönnum að nota krafta sína til mikilvægra viðfangsefna. Þeim verður oft ekki mikið úr verki, sem skipuleggja ekki tíma sinn, vita ekki, hvenær skuli vinna og hvenær hvílast, afleiðingin verður óreiða og skipulagslausir lifnaðarhættir. f fimmta lagi, fer heilbrigður maður ekki út í öfg- ar, hvað snertir fullnægingu einstakrn hvata sinna eða langana. Hættir t.d. ekki við ofáti eða ofdrykkju. Hann getur eignazt áhugamál, án þess þó að verða einu hugðarefni svo bundinn, að það loki sjóndeiidar- hring hans og leiði til þrongsýni, eða hindri hann í að kynnast lífkvu í margbreytileik þess. í sjötta lagi, getur hinn heilbrigði kynnzt öSru fólki og átt skipti við það. Enginn er sjáifum sér nóg- w, og menn. geta iítt afrekað nema i samvinniu við aðra. Sá, sem finnst öll samvinna erfi'ð og óþolandi skorfi- aðlöguinaTaiætfni, en það meinar honuim oftast aS njöta Kfsins og ná árangiri. Framh. á bls. 12 HeiIItrigður raaiVur lifir reglusömu lífi, hættir hvovki við ofáti né ofdrykkju og hefur góða aðlögunarhæfni. 11. ágúst. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.