Lesbók Morgunblaðsins - 11.08.1968, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 11.08.1968, Blaðsíða 8
Sagnfast og bókfast í sögu hjá Snorra — |. grein — Eftir BO ALMQUIST í Ólafs sögu helga himni sérstöku og eimnig í Heimskrimglu segir Snorri mik- ið frá Hræreki Dagssyni, fylkiskonun>gi af Heiðmörk, sem er verðugur fulltrúi hins gamla bændaaðals, trúr smáríki símu og feðraarfi í skarpri mótsögn . við Ölaf helga, stríðsmann einveldis og kristni. Frásögnin er myrk og margþæbt, . orrustur og uppreisnir, svik og lim- lestingar, morð og morðtilraunir birtast hvert af öðru, tillitslaus yfirgangur Ólafis helga og undirferli og hemju- laus hefndarþorsti Hræreks koma í ljós í sveigjanlegum sviðsetningum og fægð- • um tilsvöruim. .Þrátt fyrir hreina hiliut- lægni í framsetningu leynir það sér ekki, að Snorri fjallar um Hrærek af samúð. Við getum sagt, að hann dái himn sérlundaða, harðlynda og slæga bændahöfðingja, sem þrátt fyrir dýpstu niðuirlæginigu, aidraður, fanginn og blindur, gat sýnzt glaður og spaugsam- ur og þoldi mjöðinn öðrum betur. Fyrir mitt leyti á ég einnig erfitt með að vísa frá mér þeirri hugmynd, að Snorri noti þess utan persónu Hræreks sem málpípu fyrir persónulegan boðskap til samtíma landa sinna. Snorri þekkti af eigin reynslu þá refskák, sem norskir höfðiimgjar tefldu með sjálfstæði íslenzka þjóðveldisins, og hann gat eins og Hræ- rekur í einni ræðu sinni haft sínar ástæður til þess að vara við ofríki og ofstopa stórkonunga og lofa rétt og frið í litlum höfðingjadæmum. II. Viðfangsefni þessarar rannsóknar á hinsvegar ekki að vera sláandi og sorg- legt hlutskipti Hræreks og bakgrunnur þess í ævisögu Snorra sjálfs. Við skul- um láta okkur nægja að gaumgæfa að- komna smásögu í frásögninni um Hræ- rek, snara og andríka skopsögu, sem myndar þægilega slökun eftir alla grimmdina og blóðsúthellingaroar í und- anfarandi lýsingum. Þegar að þessu at- riði kemur í sögunni, hefur blindingj- anum Hrærek, sem haldið er föngnum af Ólafi helga, einmitt mistekizt ör- væntingarfull tilraun til þess að reka í gegn andskota sinn fyrir altarinu í Túnsbergskirkju undir hámessu á upp- stigningardag. Ólafur konungur á nú í vanda með að losa sig við hirun erfiða fanga. Haran hikar við að taka hann af lífi, ekki af góðmennsku eða trúarkredd um, heldur af ótta við að slíkt athæfi kasti skugga á hinn glæsilega sigur, sem hann hafði áður unnið á Hræreki og vopnabræðrum hans. I þessari tafl- stöðu skýtur upp íslendingnum Þórarni Nefjólfssyni. Frá honum segir svo í Heimskringlu, Ólafs sögu helga, kafla 85: „Maðr er nefndr Þórarinn Nefjólfs- son. Hann var íslenzkr maðr, hann var kynjaðr riorðan um land. Ekki var hatvn ættstórr ok allna manna vitrastr ok orðspakastr; hann var djarfmæltr við tigna menn. Hann var farmaðr mikill ok var löngum útanlendis. Þórarinn var manna ljótastr, ok bar þat mest frá, hversu illa hann var limaðr. Hann hafði hendr miklar og ljótar, en fætrn- ir váru þó miklu ljótari. Þórarinn var þá stadr í Túnsbergi, er þessi tíðendi urðu, er áðr var frá sagt. Hann var málkunnigr Ólafi konungi. Þórarinn bjó þá kaupskip, er hann átti, ok ættaöi til islands um sumarit. Ólafr konungr hafði Þórarin í boði sínu nokkura daga ok talaði við hann. Svaf Þórarinn í konungsherbergi. Þat var einn morg- in snimma, at konungrinn vakði, en aðr- ir menn sváfu í herberginu. Þá var sól farin lítt þat, ok var ljóst mjök inni. Konungr sá, at Þórarinn hafði rétt fót annan undan klæðum. Hanm sá á fót- inn um hríð. Þá vöknuðu menn í her- berginu. Konungr mælti til Þórarins: „Vakat hefi ek um hríð, ok hefi ek sét þá sýn, er mér þykkir mikik um vert, en þat er, mannafótr sá, er ek hygg, at engi skal hér í kaupstaðinum ljótari vera" — ok bað aðra menn hyggja a>t, hvárt svá sýndisk. En allir er sá, sönnuðu, at svá væri. Þórairinn fanin, hvar til mælt var, ok svarar: „Fátt er svá einna hluta, at örvænt sé, at hitti annan slíkain, ok er þat líklegast, at hér sé enn svá". Konungr mælti: „Heldr vil ek því at fulltingja, at eigi myni fásk jafnljótr fótr, ok svá þótt ek skyldi veðj'a um." Þá mælti Þór- arinm: „Búinn em ek at veðja um þat við yðr, et ek mun finna í kaupstað- inium ljótari fót." Konungr segir: „Þá skal sá okkarr kjósa bæn af öðrum, er sannara hefir." „Svá skal vera," seg- ir Þórarirun. Hann brá þá undan klæð- unum öðrum fætinum, ok var sá engum mun fegri, ok þar var af in mesta táin. Þá mælti Þórarinn: „Sé hér nú konungr, annan fót, ok er sjá því ljótari, at liér er af ein táin, ok á ek veðféit." Konungr segir: „Er hinn fótrinn þvi ófegri, at þar eru fimm tær ferligar á þeim, en hér eru fjórar, ok á ég at kjósa bæn at þét." Þórarinn segiir: „Dýrt er dróttins orð, e'ða hverja bæn viltu af mér þiggja?"" Framhaldið getum við sagt í stut'tu máli: Konungurinn grípur tækifærið til þess að losna við hinn vandgeynida Hrærek o,g neyðir Þórarin í krafti „vinningsins" til þess að flytja hann úr Noregi og sjá til þess, að hann kom- ist í örugga geymslu, annaðhvort á Græn landi eða á íslandi. Þórarinn leysir þetta verk af hendi, og Hrærekur af Heiðmörk eyðir síðustu ævidögum sín- um í kotinu Kálfskinni á Norðurlandi. Svo er sagt, að sá einn konungr hvílir á fslandi, segir Snorri að lokum. III. Þessi ismáskemmtilega saga um hræði lega fætur Þórarins Nefjólfssonar kem- ur ekki fyrir í neinni eldri heimild norrænni en Ólafssögu Snorra ogyngri afbrigðin í Tómasskinnu og Flateyjar- bók fylgja frásögn Snorra frá orði til orðs og skortir því sjálfstætt heimildair- gildi. Þar sem svo ekkeirt í frásögn- inini gefur til kynna ritaða heimild, getum við til hægðarauka gengið út frá þeirri tilgátu að Snorri sé höfund- urinn, þ.e. sá fynsti sem bókfærir frá- sögnina. Hinsvegar er rík ástæða til þess að efast um að Snonri hafi fund- ið upp þráðinn í frásögnimni. Sögnin minnir talsvert á þær sagnir, sem í þjóðsögum ýmissa landa eru bundnar sérkennilegum persónum, svo sem Sneglu Halla, Nasreddin, Eulenispiegel og öðr- um af þeirri teguind. Á hitt er aðlíta að allar þessar sagnir eru jú í upp- hafi búnar til af einhverjum orðhögum og hugmyndaríkum manni og að mögu- leikimn á að sagan sé þrátt fyrir allt fyrst skráð af höfundi sínum er að vísu fyrir hendi. Ef við nú gætuiri slegið þvi föstu, að frásögn Snorra byggði á munnlegri flökkusögn, þá gæti frásögn Snorra ef til vill veitt okkur dýrmæta fræðslu um aldur sögunnar, elztu gerð, uppruna og dreifingu ásam't því að þekking okkar á gerðum sagnar- innar í hinum ýmisu þjóðsögum gæti eininig hjálpað okkur til þess að draga út þá þætti, sem skapa persónulega frásagnartæfeni og list Snorra. En við frásögnina hangir halarófa af áhuga- verðum atriðum af þjóðfræða- og sagn- spekiæbt, svo að það gæti yerið ómaks- ins vert að leita eftir upprumianum. Slík leit á hinu norræna sviði hefur til þessa ekki borið neinn áriangur. Við snúum okkur því til vesturs. IV. Fyrir nokkrum árum vakti athyigli niína frásögn frá Fetlar, söguríkiusbu Hjaltlandseyjunni. Sagan er skráð af Jakobi Jakobsen og er prentuð í safni hans Shetiand og Shetlænderne. Ja- kob Jakobsen segist hafa heyrt söguma í mörgum gerðum, en hin skráða gerð ér byggð á frásögn öldungs að nafni Thomas Tait. Frásögnin hefur sérstakt g LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 11. ágúst.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.