Lesbók Morgunblaðsins - 03.01.1971, Blaðsíða 10

Björn Daníelsson
Áfangastaður
*
1
Öræfum
JÞriðji og síðasti hluti
ferðafrásagnar
FERÐALÖG
11. ág'úst — kvöld.
Örsefaferðin er liðin hjá.
Um eMefuieytið að kvöldi
komum við i þráð húsaskjól í
skólastofunni í Höfn.
Það var upp úr hádeginu
sem við lögðum af stað, hik-
andi og óákveðin, en létum þó
að lokum skeika að sköpuðu
þótt veðurguðirnir meinuðu
okkur fjallasýn nema að
nokkru. Það er líka viss fróun
í þvi að láta andann gruna
ennþá fleira en augað sér. Há
og stoltaraleg kirkja gnœfir í
Bjarnanesi eins og vera ber,
en þegar betur er að gætt er
hún nöguð af tönnum illra
kjara, enda sáum við í grennd
lægri og óásjálegri þúst, sem
mun vera guðshús nútímans —
hin er aflögð. Héðan lagði
Teitur af stað með pokann og
fyrirbandið, þegar Jón Ger-
reksson skyldi kæfður. Hlaut
sá hái preláti þar laun vonzku
sinnar og glópsku. Og hér
stakk afturgenginn miðalda-
prestur ófrýnilegri kúpunni
upp úr kirkjugólfi og skelfdi
sóknarbörnin.
Enn fleiri undur og stór-
merki eru tengd þessum þekkta
sögustað og höfðingjasetri.
Á Hólum fæddist Jón Þor-
leifsson listmálari.
Alllangt er í Hoffell. Okkur
langaði þangað, en töldum birt-
una og aðrar aðstæður ekki
sem beztar. í Höfn sáum við
góð sýnishom af undrum jarð-
arinnar á þessu fræga goða-
setri, en þar er steinaauðgi
meiri en víðast annars staðar,
og hefur skrautgrýti jafnvel
verið flutt til annarra þjóð-
landa, og þar er að finna auð-
ugustu silíurbergsnámu á ís-
landi fyrir utan Helgustaða-
námuna. Ópal frá Hoffelli feng
um við gefinn í Höfn.
Vestan Hornafjarðarfljóts
eni Mýrar, svo tekur Suður-
sveitin við. Hana þekkja allir.
Þar er Hali og upprunastaður
þeirra bræðra Þórbergs og
Steinþórs.
Meistari Þórbergur er svo
samslunginn sögu minnar tíðar,
að hún verður naumast full-
lesin, án þess að taka hans
framlag til greina. Þess vegna
hefur Suðursveitin verið dular
fuidur reitur í huga mínum frá
þvi ég var strákur og la.s
fyrstu iínurnar eftir þennan
sérstæða rithöfund.
Himingnæfandi trölijöklar að
baki, sandur og haf, beljandi
jökulvötn, sjódraugar af
sokknum skipum, tröll, álfar
°g hvers kyns forynjur í hól-
um og klettum, þjóðsögur og
röm hjátrú í afskekktri sveit
— allt þetta hlaut að orka á
næman hug. Sagan og þjóðsag-
an spinnast saman í glitofna
ævintýravoð, blettaða blóði og
söltium tárum.
Frá Borgarhöfn var fyrrum
mikið útræði. Sagan hermir að
Norðlendingar hafi sótt þang-
að til fanga yfir þveran
Vatnajökul. Fleiri sagnir eru
um sjávargötu yfir jökulinn.
Þætti slíkt langsótt og harðsótt
á okkar öld.
Úti fyrir Borgarhafnarsandi
fórust 17 bátar, og tæpt 100
manns kvöddu þar jarðvistina
á sama dægri seint á 16. öld.
Þótti sú héðanför að visu ekki
einleikin. Segir Jón á Yzta-
felli svo í bók sinni Land og
lýður: „Sveitamönnum þótti
Norðlingar oflátar að róa þótt
brim væri og yfir skylli. Eiígi
þóttu þeir rækja vel bænir né
helgar tiðir, en höfðu leiki
mikla, dansa og víkivaka.
Hélzt sveitamönnum ilia á
meyjum sinum. Karl einn fom-
vís var fenginn til að kveða
þeim böl og fékk því áorkað,
að þeir drukknuðu allir sama
daginn. Lögðust þá verferðir
Norðlinga niður. — En þar
þótti reimt eftir, eigi dansað
öllu minna en áður.“
Frá Kálfafellsstað var Torf-
hildur Hólm. Þar er félags-
heimili og skóli og reisulegt
heim að líta.
Rekja má ættir milli Frang-
ara í Normandí og Suðursveit-
unga. Göngu-Hrólfur ríkti í
Rúðuborg en Hrolilaugur bróð-
ir hans að Breiðabólstað, Rúðu
jarlar og Englakóngar voru
þar í bland fram eftir öldum.
Munu ekki öllu tignari meran
hafa hokrað hér á ströndum en
Hrollaugur. Hann bjó á Breiða
bólstað, þar er nú bæjahverfi,
og er Hali einn þeirra. Uppi
yfir fjallinu eru spátindar, er
gefa til kynna með grjóthruni,
hvort veður skuli þurrt eða
vott. Þarf ekki aðra veðurspá
á þeim bæjum.
í Hrollaugshólum rétt við
veginn er hinn ættgöfgi land-
nemi heygður. Hafði hann þar
gott sálufélag í stórri huldu-
fólksbyggð. Hefur það fólk
sézt þarna að störfum allt fram
á síðustu ár. Býr það vel að
sínu, er aðsjált og meinbægið.
Þótt svo vilji til í grasleysi, að
það eigi ónytjaða skika er þvi
þvert um geð að mennskir ná-
grannar slái töðugresi sunnan
hólanna. Ófrómar sálir hafa þó
stundum tekið þá áhættu, en
hlotið skömmina eina og skað-
ann fyrir. Drepinn hefur verið
af þeim búpendngur og brotin
hús. Reynivallabóndi sló þarna
smáskika i leyfisleysi, sem
varð til þess að sterkbyggt
hesthús var kurlað^iður. Fór
huldufólkið ekkert laumulega
að hefndinni. Sást það við
brotið með mikluim atgangi! —
Var þama um hreinskilin
mótmæli að ræða engu síður en
hjá Mývetningum í mannislíki
sem brjóta Miðkvíslarsitíflu
fyrir al'lra augum.
Suðursveitin er á enda.
Reynivellir er vestasti bærinn
— næst sandinum, Breiðamerk-
ursandi. Hann reyndist allur
annar, en við höfðum hugsað
okkur.
Ég hafði al'ltaf haft á meðvit-
undinnd að hann væri grár,
svartur og gróðurvana — lif-
laus auðn. En yfir að llita er
hann gróinn og slikjubrúnn.
Að visu er gróðurinn strjáll,
en vaxandi. Jökuililinn hopar á
hæl og árnar kyrrast með
aldri í föstum íarvegum og lif-
mögn harðgerra grasa sækja á.
Einn fjanda komumst við i
kynni við þarna á sandinum,
sem við höfðum ekki áður séð.
Var það fugl einn ferlegur,
þungur og klessulegur, en að-
sópsmikill. Reiknaðist okkur
ti'l að hann héti Skúmur.
Fengum við af því fréttir á
eftir að hann væri illur við-
skiptis er hann gætti unga
sinna. Væru jafnvel til um það
sagnir, að hann hefði drepið
börn, þegar verstur gállinn
var á honum.
Er hann þarna hagvanur og
vill vera einvaldur, enda eru
helstu varpstöðvar hans á land
inu á Breiðamerkursandi.
Þarna gekk jökullinn næstum
í sjó fram, en hopar nú hægt
til fjalla og myndar stórt lón í
sínu fyrra bæli. Brotnar þar sí
fellt framan af illúðlegri brún-
inni. Hrikajakar svamla í lón-
inu í seilingarfjarlægð þar sem
farið er yfir brúna á Jökulsá.
Er sem maður sé kominn í ann-
arlega frumveröld, þegar ekið
er fram hjá þessum undrum,
svo ólikt er allt því, sem manni
er áður kunnugt.
Alltaf hafði ég hugsað mér
Öræfin þrönga sveit í kreppu
hárra fjalla, svo lítið veit maður
um sitt eigið land. Þar veit sá
einn bezt sem reynir, sá sem
sér.
Kvísker standa ein sér, vest-
arlega á sandinum. Þar hefði
ekki öllum heiglum verið hent
að búa. En kjarnafólk vex aí
hverjum vanda. Og Kvískerja-
bræður hafa lifað opnum aug
um. Rannsóknir þeirra á undr-
um mikillar náttúru hafa skap-
að þeim verðskuldaða virðingu.
Bæir í Öræfum standa i hverf
um. Mjög fallegt og reisulegt
er að sjá heim að Hnappavöll-
um. Vel byggt og máiað. En
þar, eins og í öðrum byggða-
hverfum Öræfa má enn sjá
„björt og gullin þil“. Þar hefur
burstastíllinn gamli lengur stað
ið at sér storm nýjunganna en
annars staðar — er þó á hröðu
undanhaldi.
Á Fagurhólsmýi'i er flugvöll-
ur og myndarleg nýtizku verzl-
un, þar áðum við um stund í
fremui' leiðiniegu veðri. Þar
frammi á sandinum gnæfir Ing
ólfshöfði. Þangað er jeppafært
en eklti virðist það árennileg
leið fyrir ókunnuga, því sand-
urinn sem aka þarf um er yfir
flotinn, svo það er líkast því
sem ekið sé á haf út. En slíku
eru þeir vanir austur þar og
láta sér hvergi bregða.
Útræði var þarna fyrrum, en
sjóslys tíð, og lítt er mér skilj
anleg för Ingólfsþræla, þegar
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
3. jaorúa'r 1971