Lesbók Morgunblaðsins - 17.11.1974, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 17.11.1974, Blaðsíða 12
O'CONNELL hin irska fyrirmynd JÖNS SIGURÐSSONAR Eftir Svein Asgeirsson Indríði Einarsson segir frá þvf f Endurminningum sfnum, „Séð og lifað", að Vilhjálmur þögli, prins af Óranfu, hafi verið innilegasta ideal Jóns Sigurðssonar. Sérstak- lega hljóti hann þó að hafa verið það frá nýári 1874 og fram til vorsins. Forseti hafi þá verið ákaflega þögull um pólitfk og tal- að mjög iftið um eða á móti stjórninni. Hann hafi beðið átekta og muni hafa viljað, að Kristján IX. byði sér heim til Islands. Indriði segir, að þeir aðdáendur hans hafi vonað, að honum yrði boðið heim og vonað jafnvel lengra, — að Jón Sigurðs- son yrði Islandsráðherra upp úr þjóðhátfðinni. En ekkert varð úr þvf, eins og kunnugt er, að J6ni Sigurðssyni yrði boðið, og stjðrnin hélt þjðð- hátfð á tslandi fyrir hundrað ár- um, „hvor Jón Sigurðsson ikke er med", eins og Drachmann kvað. Danir buðu honum ekki, en ekki islendingar heldur. Telur Indriði, að tíl þess hafi vantað „bæði f orgöngumenn og f é". íslendingar í Kaupmannahöfn efndu til þjóðhátíðar 7. ágúst, og skipaði Jón Sigurðsson öndvegi f veizlunni. Benedikt Gröndal hafði ort fyrir minni Jóns Sigurðssonar og vék þar að þvf, sem mörgum hefurbúiðf brjósti: Hugðum vér, mundi hertogi sjóta sitja i sumar Snælands við bú, þjóðar áfundi þakkir að hljóta, þar sem að gumar gleðja sig nú. Hvar voru snjallir heima á f róni? Þú varst þeim áður þekktur og kær. Gleymdu þá allir glampanda Jóni? Hugur er bráður, hjartað erfjær. En hvergi verður séð, hvað Jóni hafi sjálfum fundizt um þetta. Hann var fyrirmyndinni, Vil- hjálmi þögla, trúr. En Indrið Einarsson getur þess, að Jón Sigurðsson hafi lfka haft annan stjórnmálamann til fyrir- myndar. Það var írski stjórnmála- leiðtoginn Daniel O'Connell. Þess- ar tvær fyrirmyndir Jóns Sigurðs- sonar hafa ekki einungis verið um margt mjög ólíkar, heldur lifðu þeir og störfuðu eða börðust við gjörólfkar aðstæður. Vilhjálmur þögli var uppi 1533 — 1584 og er frelsishetja Niðurlanda. Hann var prins af Óraníu og greifi af Nassau og erfði 11 ára gamall furstadæmið Orange I Suður- Frakklandi og miklar landareígn- ir i Niðurlöndum. Hann varð ríkisstjóri í Hollandi, en reis gegn kúgun Filippusar 2. Spánar- konungs. Þetta verður að nægja hér um þann þögla mann, því að ætlunin er að kynna lftillega hina irsku fyrirmynd Jóns Sigurðs- sonar. Indriði Einarsson segir, að Jón Sigurðsson hafi bent sér á, að O'Connell hefði sprungið á þvf að hvetja Ira svo til framsóknar gegn brézku stjórninni, að þeim hafi þótt sem hann mælti með uppreisn. Síðan hafi hann haldið mannmargan-fund á Clontarf, þar sem Brjánn, konungur, sigraði innrásarherinn, sem ætlaði að leggja undir sig Irland, þött hann félli sjálfur. Irar komu til fundar- ins í þeirri trú, að nú ætti að grípa til vopna og verja Irland fyrir Englendingum, enda þótti þeim Clontarf greinileg bending til þess. En þegar eftirvæntingin var sem mest, réði O'Connell frá upp- reisninni og glataði um leið trausti Irlendinga. Segir Indriði, að Jón Sigurðsson hafi greinilega viljað varast að f ara svo í málin. Árið 1938 kom út ævisaga Daniels O'Connells eftir Sean O'Faolain, og nefndist hún: „Konungur betlaranna". Betl- aramir voru frska þjóðin. O'Connell lifði frá 1775 til 1874, svo að Jón Sigurðsson hef ur verið 36 ára, þegar hann lézt. Þeir hafa því verið samtímamenn að nokkru leyti, og af mörgum ástæðum öðrum hlaut O'Connell að standa Jóni nær en Vilhjálmur þögli. En nú skal seilst til ofan- nefndrar ævisögu til að afla nokkurs fróðleiks um Daniel O'Connell og þann vettvang, er hann barðist á. Konungur betlaranna var mála- færslumaður. Hið sögulega hlut- verk hans var stjórnmálalegs eðlis, en hann hef ur einnig tryggt sér sess f sögu dómstólanna fyrir að hafa haldið eina af djörfustu ræðum, sem nokkru sinni hafa verið haldnar í réttarsal. Þegar O'Connell fæddist, hafði trland verið kúgað f sjö aldir, og það hafði orðið að þola kúgun í orðsins andstyggilegustu merk- ingu. Þjóðinni var haldið niðri f fátækt, vesöld og vankunnáttu á kerfisbundinn hátt. Sérlög, sem stórlega takmörkuðu mannrétt- indi, giltu fyrir kaþólska, sem voru yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar. Börn þeirra fengu enga kennslu til dæmis, og tækist þeim að afla sér menntunar í öðr- um löndum, var þeim meinað að njóta hennar í sfnu eigin landi. Sökina átti ekki aðeins enska stjórnin, heldur og afkomendur hinna ensku, innfluttu landeig- enda. Áhrifa ameríska frelsis- strfðsins og frönsku byltingarinn- ar gætti sáralltið í Irlandi. Það var eins og utan við allar hræring- ar f f relsis átt og mannUðar. O'Connell var kominn af kaþólsku fólki, en hann var sv,o lánsamur að eiga frænda, sem hafði komizt f góð efni með smygli og gat kostað menntun hans í Frakklandi og Englandi. Sama ár og hann hóf störf sem mála- færslumaður f Dublin, gerðust þeir atburðir, sem urðu til þess að vekja hann til meðyitundar um alvöru hinnar stjórnarfarslegu stöðu landsins. Uppreisnin 1798 var bæld niður með blóðugri grimmd, og 2 árum síðar var írska þingið afnumið. Eftir þetta var barátta Ira bundin við eitt ófrávfkjanlegt takmark: Algjör sámbandsslit við England. Þetta varð stefna hans, sem hann barð- ist fyrir á sinn hátt, sem Jón Sigurðsson hefur kunnað að meta, og hlutverk hans í stjórn- málunum var fyrst og fremst að vekja þjóðina til meðvitundar um þetta takmark og telja í hana kjark. En það voru þó málflutnings- störf hans, sem færðu honum forystuna í hendur. Það krafðist engu minni kjarks og hugrekkis að flytja mál fyrir kaþólska í réttarsölunum f Dublin en að taka þátt í hinni stjórnmálalegu bar- áttu. Dómararnir voru mót- mælendur, kaþólskir voru úti- lokaðir úr kviðdómi og réttlætið bjó við rýr kjör. Það var grunnt á mannlegri samúð í þjóðfélagi, þar sem háð var svo hatrömm stétta-, trúarbragða- og þjóðernisbarátta. Fræg er sagan um dómarann, sem var svo ómannúðlegur í kald- hæðni sinni, að hann gat ekki stillt sig um meinf yndni á kostnað dauðadæmds manna. Hinn brot- legi hafði stolið úri, og í þokkabót við dauðadóminn varð hann að þola þessa athugasemd hins glott- andi dómara: „Haha, þú ætlaðir að höndla timann, en greipst eilffðina!" O'Connell var sannur Iri að eðlisfari, herskár, hugrakkur og baráttufús og ávallt reiðubúinn að gjalda líku líkt. Þegar dómari nokkur ávítaði hann með þessum orðum: „Ég hagaði mér ekki svona, þegar ég var málflutnings- maður", var O'Conell nógu óskammfeilinn til að svara: „Ég tók yður heldur aldrei mér til fyrirmyndar, þegar þér voruð málflutningsmaður." Snemma tók hann að sýna þá dirfsku að grípa fram í frá áheyrendabekk, þegar honum fannst dómarinn ganga of langt gagnvart starfs- bróður, sem skorti hörku. Hann mótmælti þá þvf, sem hann kallaði móðgun gagnvart stétt málflutningsmanna. O'Conell var feikilegur starfs- maður og vann að jafnaði 18 tíma á sólarhring. Varðveitzt hefur bréf frá konu hans, þar sem hún sárbiður hann um að gefa sér tíma til að fá sér súpu einhvern tfma dagsins, meðan á réttar- hölrtunum standi, því að hún hafi svo miklar áhyggjur af þvf, að hann fái sér ekki neina næringu frá morgni dags til kl. 9—10 að kvöldi. Oft reið hann í sólarhring til að ná réttarhöldum í öðrum umdæmum. En jafnhliða málflutnings- störf unum vann hann sleitulaust I þágu þjóðar sinnar og hinna kaþólsku fbúa. 1813 tók hann að sér mál, sem gerði hann að leið- toga þjóðarinnar. En jafnhliða málflutnings- störfunum vann hann sleitulaust í þágu þjóðar sinnar og hinna kaþólsku fbúa. 1813 tók hann að sér mál, sem gerði hann að leið- toga þjóðarinnar. John Magee var ritstjóri „Dublin Post". Þótt hann væri mótmælendatrúar, var hann fyrst og fremst Iri og birti í blaði sínu grein, þar sem ráðizt var á yfir- völdin vegna þess óréttlætis, sem kaþólsku fólki væri sýnt. Vmsir æðstu stjórnendur Irlands hlutu slfkarumsagnir,að þær voru ef til vill réttlætanlegar sem sögulegir dómar, en engan veginn gagnvart lifandi mönnum. Magee var ákærður, og O'Connell tók að sér vörn málsins. Málið var flutt fyrir lútherskum dómurum og kvið- dómendum að viðstöddum æðstu borgaralegum og hernaðarlegum embættismönnum brezku krún- unnar, sem sátu beint f yrir neðan sæti dómara og virtust þannig til- heyra dómstólnum. Má nærri geta, hvernig andrúmsloftið hef- ur verið í réttarsalnum. Meðal hinna háttsettu embættismanna var hinn ungi Robert Peel, sem þá hafði nýlega tekið við æðsta emb- ætti á Irlandi, en með því hófst hinn glæsilegi stjórnmálaferill hans. Þá hafði hann þó enn ekki tileinkað sér það umburðarlyndi gagnvart kaþólskum mönnum, sem hann sfðar sýndi og varð einkennandi fyrir hann, er hann fór með völd. Sjálfur lýsti hann þá málaferlunum þannig m.a. „O'Connell talaði í 4 klst. og notaði tækifærið til að koma fram með enn ofsalegri móðganir gagn- vart stjórn Irlands og rétarfari en þær, sem hann átti að verja. Árás hans á saksóknara rikisins var heiftarlegri en nokkurn tíma hefur verið látið viðgangast innan veggja nokkurs réttarsals. Hann móðgaði kviðdóminn í heiíd og hvern og einn fyrir sig, ásakaði dómarann fyrir spillingu og hlut- drægni og gerði sig sekan um svikráð gegn brezka ríkinu ef ekki írlandi einnig". Lýsingin er ekki orðum aukin, en einhliða. Ræða O'Connells hafði að geyma óhefluð skammar- og hnýfilyrði, og kaflar hennar voru sem samdir f yrir útif und. En hann lyfti málinu upp f æðra veldi, frá þvi að vera mál Magees til að vera málstaður Irlands. Hann slöngvaði ákæru írlands á hendur Englandi fyrir siðleysi, kúgun, þjökun og misrétti beint framan í valdhafana, sem þarna voru sjálfir viðstaddir. Og á ræð- una var hlustað. Saksóknari rfkisins hafði sjálf- ur sagt til vegar, hvað óheflað orðaval snerti og reyndar beinar svívirðingar, og O'Connell hóf ræðu sína með þvi að lýsa undrun sinni yfir því, svo háttsettur embættismaður skyldi enn hafa á valdi sínu slíkt málfar eftir að hafa umgengizt siðmenntað fólk í 30 ár sem einn úr hópi hinna sómakæru málflutningsmanna. „Hvernig getur hann hafa varð- Framhald á bls. 14 ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.